Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các cán bộ làm việc tại Ủy ban đối ngoại-Văn phòng Quốc hội, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các ban quản lý dự án ODA và vốn vay ưu đãi trên địa bàn
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-
NGUYỄN THANH HUỆ
ODA VÀ VỐN VAY ƯU ĐÃI TỪ CÁC NHÀ TÀI TRỢ MỚI NỔI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2015
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
Hà Nội – 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-
NGUYỄN THANH HUỆ
ODA VÀ VỐN VAY ƯU ĐÃI TỪ CÁC NHÀ TÀI TRỢ MỚI NỔI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2015
Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
Mã số: 60 31 01 06
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN CẨM NHUNG
XÁC NHẬN CỦA
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN
XÁC NHẬN CỦA CHỦ TỊCH HĐ
CHẤM LUẬN VĂN
Hà Nội – 2016
Trang 3LỜI CAM KẾT
Tôi xin cam đoan rằng :
Kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chƣa từng đƣợc sử dụng hoặc công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đƣợc ghi rõ nguồn gốc
Tác giả luận văn
Nguyễn Thanh Huệ
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước hết, với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn đến TS.Nguyễn Cẩm Nhung đã dành nhiều thời gian tâm huyết, trực tiếp hướng tận tình, chỉ bảo và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài và hoàn chỉnh luận văn Thạc sỹ
Đồng thời, tôi xin cảm ơn các thầy, cô giáo Khoa Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Trường Đại học Kinh Tế, ĐHQGHN đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành Luận văn tốt nghiệp Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn đến hội đồng bảo vệ sơ bộ đã có những góp ý tận tình, giúp tôi hoàn thiện luận văn này
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các cán bộ làm việc tại Ủy ban đối ngoại-Văn phòng Quốc hội, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các ban quản lý dự án ODA và vốn vay ưu đãi trên địa bàn Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện và cung cấp những số liệu, tài liệu cần thiết để tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn này
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên khích lệ, chia sẻ, giúp đỡ và đồng hành cùng tôi trong cuộc sống cũng như quá trình học tập, nghiên cứu
Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2016 Tác giả luận văn
Nguyễn Thanh Huệ
Trang 5TÓM TẮT
Kể từ khi thực hiện chính sách Đổi Mới năm 1986, các nguồn hỗ trợ tài chính đa phương và song phương đã đóng góp một phần đáng kể vào sự phát triển của Việt Nam hơn 30 năm qua Bên cạnh vai trò tích cực đối với phát triển kinh tế xã hội, ODA và vốn vay ưu đãi cũng có những tác động tiêu cực nếu như nguồn vốn này không được sử dụng có hiệu quả Chính vì vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi là cần thiết Đã có nhiều nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ truyền thống nhưng các nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Thái Lan còn hạn chế nên luận văn đi sâu và nghiên cứu vấn đề này
Luận văn có ba mục tiêu nghiên cứu chính là: (1) Làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi; (2) Đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi; (3) Đề xuất giải pháp giúp việc sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi
từ các nhà tài trợ mới nổi một cách có hiệu quả
Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu đề ra, luận văn sử dụng ba phương pháp nghiên cứu chính gồm có: (i) Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh, (ii) Phương pháp phỏng vấn sâu, (iii) Phương pháp case study
Các câu hỏi phỏng vấn sâu được chia thành bốn phần dựa trên bốn tiêu chí của Tuyên bố Paris về hiệu quả viện trợ bao gồm: Sự tuân thủ, Tính hài hòa, Quản lý dựa vào phát triển và Chia sẻ trách nhiệm
Dựa trên kết quả phỏng vấn thu được, luận văn đưa ra các đánh giá theo từng tiêu chí Dự án đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông được đưa ra làm ví
dụ minh họa cho các đánh giá này Từ việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng
và đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi, luận văn đưa ra các giải pháp giúp sử dụng nguồn vốn này một cách hiệu quả
Trang 6MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i
DANH MỤC BẢNG ii
DANH MỤC HÌNH iii
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ODA VÀ VỐN VAY ƯU ĐÃI 4
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4
1.2 Cơ sở lý luận về ODA và vốn vay ưu đãi 11
1.2.1 Khái niệm về ODA và vốn vay ưu đãi 12
1.2.2 Phân loại ODA và vốn vay ưu đãi 13
1.2.3 Vai trò của ODA và vốn vay ưu đãi đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của các nước tiếp nhận 16
1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi 18
1.2.5 Các tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi 21
CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27
2.1 Thu thập và xử lý số liệu 27
2.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh 27
2.3 Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (case study) 28
2.4 Phỏng vấn sâu 28
2.5 Thiết kế nghiên cứu 31
CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ODA VÀ VỐN VAY ƯU ĐÃI TỪ CÁC NHÀ TÀI TRỢ MỚI NỔI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000 - 2015 32
Trang 73.1 Tổng quan về tình hình tiếp nhận và sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ
các nhà tài trợ mới nổi tại Việt Nam giai đoạn 2000 - 2015 32
3.1.1 ODA và vốn vay ưu đãi của Hàn Quốc 36
3.1.2 ODA và vốn vay ưu đãi của Trung Quốc 39
3.1.3 ODA và vốn vay ưu đãi của Ấn Độ 41
3.1.4 ODA và vốn vay ưu đãi của Thái Lan 42
3.2 Các nhận tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi tại Việt Nam 45
3.2.1 Các nhận tố từ các nhà tài trợ mới nổi 45
3.2.2 Các nhân tố nội tại của Việt Nam 48
3.3 Đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi giai đoạn 2000 - 2015 49
CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP GIÚP SỬ DỤNG ODA VÀ VỐN VAY ƯU ĐÃI TỪ CÁC NHÀ TÀI TRỢ MỚI NỔI CÓ HIỆU QUẢ 60
4.1 Giải pháp giúp sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi đạt hiệu quả ở cấp độ dự án 60
4.2 Giải pháp giúp sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi đạt hiệu quả ở cấp độ quốc gia 62
KẾT LUẬN 66
TÀI LIỆU THAM KHẢO 70
Phụ lục 1: Nội dung câu hỏi phỏng vấn 73
Phụ lục 2: Kết quả câu hỏi phỏng vấn 75
Trang 81
MỞ ĐẦU
1 Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu
Kể từ khi thực hiện chính sách Đổi Mới năm 1986, các nguồn hỗ trợ tài chính đa phương và song phương đã đóng góp một phần đáng kể vào sự phát triển của Việt Nam hơn 30 năm qua Các nguồn hỗ trợ tài chính này bao gồm
cả các khoản viện trợ và các khoản vay đi kèm các hỗ trợ kỹ thuật, từ các nhà tài trợ truyền thống và từ các nhà tài trợ mới nổi Theo Bộ Kế hoạch và Đầu
tư Việt Nam, trong thời kỳ từ 1993-2014, Việt Nam đã nhận khoảng 6.2 tỷ USD hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế và chính phủ nước ngoài, hầu hết là các khoản vay ưu đãi (xấp xỉ 90%) và các khoản viện trợ không hoàn lại, tập trung chủ yếu vào các ngành công nghiệp nặng, khai thác khoảng sản, đường sắt, dệt may, hóa chất và cơ sở hạ tầng
Tuy nhiên, các khoản vay ưu đãi đi kèm với đó là các điều kiện như ưu tiên các nhà thầu nước ngoài và yêu cầu mua máy móc, trang thiết bị, vật tư
từ các quốc gia tài trợ Với các điều kiện này, các nước viện trợ ODA muốn đảm bảo lợi nhuận cho các tập đoàn nước họ và chỉ một phần nhỏ lợi nhuận được chia cho các nhà thầu phụ Việt Nam Ví dụ điển hình là các dự án xây dựng như dự án cầu Nhật Tân (Hà Nội) sử dụng vốn vay ưu đãi từ Quỹ Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) và một phần nhỏ ngân sách của chính phủ Việt Nam Dưới điều kiện của khoản vay này, nhà thầu chính của gói công trình là các công ty Nhật Bản Nhiều dự án khác cũng được thỏa thuận như vậy như
dự án Đường vành đai 3 được thực hiện bởi Sumitomo-một nhà thầu Nhật Bản, dự án thành phố ven sông, nhà thầu chính là công ty POSCO của Hàn Quốc Dự án đường cao tốc trên cao Cát Linh-Hà Đông – một dự án được tài trợ bởi Trung Quốc, Việt Nam cũng phải mua tàu và lựa chọn một nhà thầu Trung Quốc Sau 5 năm xây dựng, tổng số vốn của đường cao tốc trên cao Cát Linh-Hà Đông đã lên tời 891 tỷ USD trong khi số vốn ước tính ban đầu là
Trang 92
552 tỷ USD Thật khó để ước tính chính xác chi phí tăng lên này liệu có thực
sự cần thiết, nhưng trong nhiều trường hợp, việc tín nhiệm các nguồn cung cấp ODA làm các chi phí tăng lên khó có thể kiểm soát, kéo theo đó các chi phí xây dựng có thể trở nên đắt hơn so với dự án tương tự mà không sử dụng vốn vay ODA
Mặc dù Việt Nam vẫn nhận được viện trợ từ các nhà tài trợ truyền thống nhưng nguồn viện trợ từ các nhà tài trợ mới nổi đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây Trong số 31 đối tác viện trợ phát triển song phương của Việt Nam, 7 đối tác khống phải là thành viên của OECD-DAC bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Hungary, Cộng hòa Séc, Thái Lan, Malaysia và Singapore Trong khi kế hoạch và quy trình viện trợ của các nhà tài trợ truyền thống có danh tiếng và chất lượng tốt, hiệu quả tài chính từ các nhà tài trợ mới nổi đang là một câu hỏi đặt ra Luận văn này nhằm mục đích đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và nguồn vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi tại Việt Nam, từ đó đề ra các giải pháp để sử dụng có hiệu quả các nguồn vốn này
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:
Mục tiêu: Sử dụng các tiêu chí đánh giá hiệu quả của Tuyên bố Paris để đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi
tại Việt Nam
Nhiệm vụ nghiên cứu:
mới nổi
ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi
nhà tài trợ mới nổi có hiệu quả
Trang 103
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu: ODA và vốn vay ưu đãi
Phạm vi nghiên cứu: Tại Việt Nam, giai đoạn 2000-2015
Đóng góp của luận văn:
tại Việt Nam giai đoạn 2000-2015
ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi
nhà tài trợ mới nổi có hiệu quả
4 Kết cấu của luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục bảng, biểu, hình vẽ, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 4 chương:
Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về ODA và
vốn vay ưu đãi
Chương 2 Phương pháp nghiên cứu
Chương 3 Đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi tại Việt Nam giai đoạn 2000-2015
Chương 4 Giải pháp giúp sử dụng ODA và vốn vay ưu đãi từ các nhà tài trợ mới nổi có hiệu quả
Trang 114
TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt:
1 Vũ Thị Kim Oanh, 2002 Những giải pháp chủ yếu nhằm sử dụng có hiệu
quả nguồn hỗ trợ phát triển chính thức ODA Luận án Tiến Sỹ, Trường Đại
học Ngoại Thương Hà Nội
2 Tôn Thành Tâm, 2005 Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn Hỗ
trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam Luận án Tiến Sỹ, Trường
Đại học Kinh Tế Quốc Dân Hà Nội
3 Trần Văn Thọ, 2016 Cú sốc thời gian và kinh tế Việt Nam Hà Nội: Nhà
xuất bản Tri thức
4 Trần Thị Hồng Thủy, 2015 Viện trợ phát triển chính chức (ODA) trong
bối cảnh Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình (MIC) Luận án
Tiến Sỹ, Trường Đại học Kinh Tế Quốc Dân Hà Nội
5 Bùi Đình Viên, 2015 Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn vay ưu đãi khi
Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình Luận án Tiến Sỹ, Trường
Đại học Kinh Tế, Đại học Quốc Gia Hà Nội
Tiếng Anh:
6 Alesina, Alberto and Dollar, David, 1998 Who Gives Foreign Aid to
Whom and Why? Journal of Economic Growth, 5: 33-63
7 Boone, 1996 Politics and the effectiveness of foreign aid European
Economic Review European Economic Review
American Economic Review
Trang 125
9 Easterly, William, Ross Levine and David Roodman, 2003 New Data,
New Doubts: A Comment on Burnside and Dollar’s Aid, Policies, and Growth American Economic Review
10 Gong, Liutang and Zou, Heng-fu, 2001 Foreign Aid Reduces Labor
Supply and Capital Accumulation Review of Development Economics,
American Economic Review
11 Hansen, Henrik and Finn Tarp, 2000 Aid Effectiveness Disputed
Journal of International Development, 3: 375-398
12 Jin Sato, Hiroaki Shiga, Takaaki Kobayashi and Hisahiro Kondoh, 2010
How do “Emerging” Donors Differ from “Traditional” Donors? JICA
13 Jonathan Isham, Daniel Kaufmann, 1999 The Forgotten Rationale for
Policy Reform: The Productivity of Investment Projects The Quarterly
Journal of Economics, 114: 149-184
14 Julie Walz and Vijaya Ramachandran, 2011 A Literature Review of
Emerging Donors and the Changing Nature of Foreign Assistance
Working paper, Centre Global Development
15 Kimberly Smith, Tallta Yamashiro Fordelone and Fellx Zimmermann,
2010 The welcome role of other providers of development co-operation
OECD
16 Knack, Stephen, 2000 Aid Dependence and the Quality of Governance:
A Cross-Country Empirical Analysis World Bank Policy Research Paper
17 Korean Internation Cooperation Agency, 2010 20 years of Koica
KOICA
18 Korean Internation Cooperation Agency, 2014 2014 Koica Annual
Report KOICA
19 Liesbet Steer; Cecelie Wathne , 2009 Mutual accountability: emerging
good practice ODI
Trang 136
20 Marcus Cox, Samuel Wangwe, Hisaaki Mitsui and Trần Thị Hạnh , 2007
Independent Monitoring Report on Implementation of the Hanoi Core Statement: Final Report, Partnership Group on Aid Effectiveness of Vietnam Partnership Group on Aid Effectiveness of Vietnam
21 Mark Miller and Werapong Prapha, 2013 Strategic Review of Thailand’s
International Development Cooperation UNDP
22 Morrissey, Oliver, 2001 Does Aid Increase Growth? Progress in
Development Studies
Declaration Paris: DAC
24 Papanek, G., 1973 Aid, Foreign Private Investment, Savings and Growth
in Less Developed Countries Journal of Political Economy, 81: 120-130
25 Snyder, Donald W., 1993 Donor bias toward small countries: An
Overlooked Factor In the Analysis of Foreign Aid and Economic Growth
Applied Economics
26 Stefan Lindemann, 2013 Do New Donor Countries Use Different
Criteria when Allocating Aid? KFW Development Research
27 Teboul R., and E Moustier, 2001 Foreign Aid and Economic Growth: the
case of the countries South of the Mediteranean Applied Economics
28 Tun Lin Moe, 2008 An empirical investigation of relationships between
official development assistance (ODA) and human and educational development Shool of Public affairs, Pennnsylvania State University,
Harrisburg, Pennsylvania, USA
Website:
29 http://oda.mpi.gov.vn/
30 http://stat.koica.go.kr:8077/komis/jsptemp/ps/stat_index.jsp
31 http://www.oecd.org/
Trang 147
32 http://www.tica.thaigov.net/main/en/other/4296