Khái niệm nhà nước pháp quyền tiếp cận dưới góc độ triết học

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay cần phải được tiến hành trên cơ sở một khung lý luận vững chắc, có vai trò giá đỡ cho tư duy khi giải quyết các nhiệm

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ DIỆU LINH

KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

TIẾP CẬN DƯỚI GÓC ĐỘ TRIẾT HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

HÀ NỘI - 2016

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

TRẦN THỊ DIỆU LINH

KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

TIẾP CẬN DƯỚI GÓC ĐỘ TRIẾT HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Nguyễn Thúy Vân

HÀ NỘI - 2016

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sỹ Triết học với đề tài “Khái niệm Nhà nước pháp quyền Tiếp cận dưới góc độ triết học” là công trình nghiên cứu của

riêng cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Thúy Vân

Các trích dẫn trong luận văn đảm bảo chính xác, trung thực Những kết luận

khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả

Trần Thị Diệu Linh

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc đến các thầy, cô giáo của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, nhất là các thầy cô trong Khoa Triết học đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình học tập

và thực hiện luận văn

Đặc biệt, tôi xin gửi đến PGS TS Nguyễn Thúy Vân lòng biết ơn sâu sắc về

sự hướng dẫn tận tình, chu đáo để tôi hoàn thành luận văn này

Do còn hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên luận văn chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được các ý kiến đóng góp của quý thầy, cô cùng toàn thể các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn, cũng như có thể rút kinh nghiệm cho những nghiên cứu tiếp theo

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Trần Thị Diệu Linh

Trang 5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ĐCS: Đảng cộng sản CNXH: Chủ nghĩa xã hội NNPQ XHCN: Nhà nước pháp quyền xã hôi chủ nghĩa

XHCN: Xã hội chủ nghĩa

Trang 6

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 7

B NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG VÀ KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Error! Bookmark not defined 1.1 Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sửError! Bookmark not defined

1.1.1 Quá trình hình thành tư tưởng Nhà nước pháp quyền Error!

Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined

1.2 Một số cách tiếp cận Nhà nước pháp quyềnError! Bookmark not defined

1.2.1 Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Sử học Error!

1.2.2 Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Luật học Error!

1.2.3 Tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền từ góc độ Chính trị học

Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: BẢN CHẤT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CÓ TÍNH QUY LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀNError! Bookmark not defined

2.1 Bản chất của Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined

2.1.1 Về nội dung của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền Error!

2.1.2 Về yếu tố dân chủ trong nhà nước pháp quyềnError! Bookmark not

defined

2.2 Một số vấn đề có tính quy luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nền tảng kinh tế Error! Bookmark not defined

Trang 7

2.2.2 Nền tảng xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.3 Yếu tố dân chủ với tư cách là nền tảng nhận thứcError! Bookmark

not defined

2.3 Vận dụng cách tiếp cận triết học khái niệm Nhà nước pháp quyền trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội Chủ nghĩa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.3.1 Xây dựng về mặt lý luận mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.3.2 Dựa vào tính quy luật để thiết lập điều kiện tất yếu xây dựng Nhà

defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

Trang 8

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ thời cổ đại, mầm mống tư tưởng về Nhà nước pháp quyền đã xuất hiện ở

cả phương Đông và phương Tây với tư cách là một trong những phương pháp giữ gìn trật tự xã hội, chống lại việc làm dụng quyền lực trong xã hội Hiện nay, nhà nước pháp quyền được coi là một cách thức tổ chức quyền lực nhà nước tối ưu dựa trên nguyên tắc công bằng, nhân văn và được nhiều quốc gia lựa chọn làm mô hình hoạt động của mình Mỗi quốc gia lại có những điều kiện cụ thể khác nhau nên việc xây dựng mô hình Nhà nước pháp quyền ở từng nước cũng không giống nhau

Ở mỗi quốc gia, chế độ pháp quyền đều có sự điều chỉnh nhất định cho phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước Ngoài ra, sự phong phú trong cách tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền cũng đưa tới một hệ quả là xuất hiện nhiều học thuyết

về Nhà nước pháp quyền Nhiều nhà nghiên cứu đã cùng đưa ra một nhận xét như sau: “Pháp quyền là một thuật ngữ được sử dụng nhiều nhất và cũng là một khái niệm có nhiều cách hiểu khác nhau” [55,tr.28-40] Tuy nhiên, các tư tưởng, học thuyết về pháp quyền đều có một điểm chung, đó chính là tinh thần thượng tôn pháp luật trong xã hội nhằm đảm bảo dân chủ, hạn chế sự tùy tiện, độc đoán và bảo

vệ các quyền của con người

Sau nhiều thập kỷ dài chiến tranh và thực hiện nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, từ năm 1986, Việt Nam đã thực hiện chính sách đổi mới, xây dựng nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, mô hình Nhà nước pháp quyền đã được chính thức đề cập, cân nhắc và chọn lựa áp dụng tại Việt Nam từ năm 1991 Tuy nhiên, cũng như nhiều quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi khác, việc xây dựng chế độ pháp quyền tại Việt Nam vẫn còn trong giai đoạn vừa triển khai vừa tổng kết và rút kinh nghiệm Hệ thống

lý luận về chế độ pháp quyền xã hội chủ nghĩa còn chưa được quan tâm phát triển

Trang 9

đúng mức, bên cạnh đó, một số nhà hoạch định chính sách còn nhìn nhận chế độ pháp quyền, đặc biệt là chế độ pháp quyền phương Tây với thái độ khá thận trọng

Thực tế đã chứng minh tầm quan trọng của lý luận đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc Việc nhận thức một cách sâu sắc bản chất của các quá trình

xã hội, các quan hệ xã hội có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa ra các quyết sách chính trị Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay cần phải được tiến hành trên cơ sở một khung lý luận vững chắc, có vai trò giá

đỡ cho tư duy khi giải quyết các nhiệm vụ cụ thể liên quan Một trong những nhiệm vụ then chốt đó là làm rõ khái niệm “Nhà nước pháp quyền”

Từ những lý do trên, đòi hỏi phải có một cách tiếp cận khái niệm Nhà nước pháp quyền dưới góc độ bản chất, quy luật nhằm xác định rõ những dấu hiệu đặc

trưng của chúng Trên cơ sở đó, tôi chọn đề tài “Khái niệm Nhà nước pháp quyền

- tiếp cận dưới góc độ triết học” làm đề tài luận văn của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nhà nước pháp quyền là một nội dung không hề mới trong những nghiên cứu gần đây bởi tính cấp thiết của nó trong việc đáp ứng nhu cầu cả về lý luận và thực tiễn đối với các lĩnh vực luật học, chính trị học… thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà nghiên cứu trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Ta có thể điểm qua một số các công trình ở các mảng nghiên cứu sau:

Thứ nhất, nhóm các đề tài nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền và Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Tác phẩm Bàn về tinh thần pháp luật của Môngtétxkiơ và Bàn về khế ước xã

hội của Rútxô do Hoàng Thanh Đạm dịch được coi là các tác phẩm kinh điển khi

bàn về Nhà nước pháp quyền Hai cuốn sách trên mang những giá trị to lớn về mặt lịch sử, là cội nguồn để nghiên cứu những vấn đề của Nhà nước pháp quyền Ở đó, các tác giả đã phân tích lịch sử ra đời, quá trình vận động và phát triển của Nhà nước pháp quyền trong lịch sử Đặc biệt, cả hai cuốn sách đều nêu bật lên được

Trang 10

tinh thần tự do, bình đẳng, bác ái… trên cơ sở quyền con người – yếu tố được coi

là nền tảng của Nhà nước pháp quyền trong những nghiên cứu về sau này

Cuốn Chế độ dân chủ Nhà nước và xã hội của N M Voskresenskaia, N B

Davletshinna được xuất bản bởi Nhà xuất bản Tri thức năm 2009 là một công trình

sử dụng các kinh nghiệm quốc tế để xây dựng các nguyên tắc dân chủ, cuốn sách

đã đề cập đến khía cạnh nhà nước và pháp quyền, chế độ liên bang và các hình thức tổ chức nhà nước ở Nga cũng như sự khác nhau giữa nước Nga ở quá khứ với nước Nga ở hiện tại, đồng thời đưa ra những nhận định về tương lai của quốc gia này

Công trình nghiên cứu của GS.TS Hoàng Chí Bảo: Giá trị bền vững và sức

sống của Chủ nghĩa Mác-Lênin và chủ nghĩa xã hội khoa học đã vạch ra tư tưởng

của các nhà kinh điển về chủ nghĩa xã hội Trong đó, tác giả đã làm rõ khía cạnh quyền con người, quyền công dân – một trong những yếu tố căn bản để có thể xây

dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

Công trình nghiên cứu của Lê Minh Thông với nội dung Đổi mới hoàn thiện

bộ má nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay đã triển khai được về tư tưởng Hồ Chí Minh về tổ chức

bộ máy nhà nước của dân, do dân, vì dân; tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền; nêu lên được quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc tổ chức

bộ máy nhà nước trước và sau đổi mới Ngoài ra, công trình còn làm rõ được quá trình đổi mới mô hình bộ máy nhà nước qua các bộ luật của các thời kỳ lịch sử, thực trạng bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa từ 1992 đến nay, từ đó nêu ra được phương hướng đổi mới mô hình tổ chức bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay

Luận án của Tiến sĩ Trương Quốc Chính về Quan điểm của chủ nghĩa Mác,

Ăng-ghen, Lênin về nhà nước xã hội chủ nghĩa và việc vận dụng để xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân Việt Nam hiện nay đã nêu bật lên được quan niệm

của Mác, Ăng-ghen, Lênin về nhà nước và nhà nước xã hội chủ nghĩa, nêu lên sự

Trang 11

vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin về nhà nước xã hội chủ nghĩa trong tiến trình xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam Đồng thời nêu lên được các nguyên tắc, giải pháp có tính định hướng trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay

Công trình “Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân, vì dân

– Lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Duy Quý và Nguyễn Tất Viễn chủ biên (Nxb

Chính trị Quốc gia, 2010) đã khái quát lịch sử hình thành và phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; nêu lên quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền; khái quát những đặc trưng cơ bản và chức năng của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, đồng thời chỉ ra được các yếu tố quy định, chi phối cũng như phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay

Bài viết “Về một số nét đặc thù của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Đức (Tạp chí Triết học số 9/2005) nêu lên

được các đặc trưng cơ bản, mang nét riêng của nhà nước pháp quyền Việt Nam Từ

đó đi đến khẳng định nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là sự thống nhất giữa cái phổ biến và cái đặc thù thông qua sự so sánh những điểm giống và khác nhau

về mô hình nhà nước pháp quyền của Việt Nam và trên thế giới nói chung

Thứ hai, nhóm các đề tài nghiên cứu về các cách tiếp cận Nhà nước pháp quyền

Dưới góc độ lịch sử, cuốn Sơ thảo lịch sử nhà nước và pháp quyền Việt Nam của

Đinh Gia Trinh đã khảo cứu về lịch sử Nhà nước pháp quyền từ

Trang 12

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoàng Chí Bảo, (2012), Giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa

Mác-Lênin và chủ nghĩa xã hội khoa học, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

2 Trương Quốc Chính, (2008), Quan điểm của Mác, Ăng-ghen,Lênin về nhà

nước xã hội chủ nghĩa và việc vận dụng để xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ Triết học

3 Trương Quốc Chính, (2006), Thống nhất chức năng chính trị và chức năng

xã hội trong hoạt động của nhà nước ta, Tạp chí Lý luận chính trị, số 9

4 Chu Dương, (2005), Thể chế nhà nước của các quốc gia trên thế giới, Nxb

Tư pháp

5 Đảng Cộng Sản Việt Nam, (1991), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ VII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

thứ VII, năm 1994, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

thứ VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

thứ X, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

10 Đảng Cộng Sản Việt Nam, (2011) Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ XI, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

11 Nguyễn Minh Đoan, (2011), Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt

nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nxb

Chính trị Quốc gia Hà Nội

Trang 13

12 Cao Anh Đô, (2013), Phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong thực hiện

quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia

Hà Nội

13 Phạm Văn Đức, (2005), Về một số nét đặc thù của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Tạp chí triết học, số 9

14 Trần Ngọc Đường, (2011), Quyền con người, quyền công dân trong nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia Hà

Nội

15 Bùi Thị Hà, (2013), Vai trò của nhà nươc strong việc đảm bảo các quyền tự

nhiên của con người từ cách tiếp cận của Mongtexkio, Luận văn Thạc sĩ

Triết học

16 Trần Ngọc Hiên, (2008), Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với

nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự nước ta, Tạp chí Cộng sản, số 787

17 Đỗ Trung Hiếu, (2004), Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt

Nam, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

18 Trần Đình Hượu, (2001), Các bài giảng về tư tưởng phương Đông, NXB

ĐHQG Hà Nội

19 Hàn Phi, (2005), Hàn Phi Tử, Phan Ngọc dịch, NXB Văn học, Hà Nội

20 Nguyễn Hữu Khiển, (2006), Phân tích triết học những vấn đề cơ bản về

chính trị và khoa học chính trị, Nxb Lý luận chính trị

21 Cao Văn Liên (2004), Pháp luật các triều đại Việt Nam và các nước, NXB

Thanh Niên, TPHCM

22 Mongtesquieu, (2004), Bàn về tinh thần pháp luật, Hoàng Thành Đạm dịch,

Nxb Lý luận chính trị Hà Nội

23 V.I.Lênin, (1980) Toàn tập, tập23 Nxb Tiến bộ, Mátxcơva

Trang 14

24 Trần Ngọc Liêu, (2010), Quan điểm của chủ nghĩa Mac-Lenin về nhà nước

với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Luận án tiến sĩ

triết học

25 Trần Ngọc Liêu, (2009), Khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc nhìn Triết

học, Tạp chí Triết học, số 11

26 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập - tập 2, NXB CTQG, Hà Nội

27 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập - tập 4, NXB CTQG, Hà Nội

28 Dương Xuân Ngọc (chủ biên) và tập thể tác giả (2001), Lịch sử tư tưởng

chính trị, NXB CTQG, Hà Nội

29 C.Mác và Ph.Ăng-ghen toàn tập (2002), Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, tập 1

30 C.Mác và Ph.Ăng-ghen toàn tập (2002) Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, , tập 13

31 C.Mác và Ph.Ăng-ghen toàn tập (2002) Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, , tập 22

32 Nguyễn Thị Kiều Oanh, (2009), Nhận thức về xã hội công dân ở Việt Nam

hiện nay, Tạp chí khoa học Chính trị, số 2

33 Vũ Thị Phụng (2007), Giáo trình Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam,

NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội

34 Lê Minh Quân, Bùi Việt Hương, (2012), Về quyền lực trong quản lý nhà

nước hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

35 Hoàng Thị Kim Quế, (2005) Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và

pháp luật, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

36 PGS.TS Nguyễn Duy Quý, PGS.TS Nguyễn Tất Viễn, (2010), Nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân - Lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

Định dạng
Số trang	16
Dung lượng	277,16 KB