Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng và phát triển của giống chuối tiêu mới từ nguồn nguyên liệu ngoại nhập trong vụ Xuân 2015 tại thị xã Sông Công - tỉnh Thái Nguyên

PHAN THẾ VINH Tên đề tài: “NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA PHÂN BÓN ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA GIỐNG CHUỐI TIÊU MỚI TỪ NGUỒN NGUYÊN LIỆU NGOẠI NHẬP TRONG VỤ XUÂN 2015 TẠI THỊ XÃ SÔNG CÔ

PHAN THẾ VINH

Tên đề tài:

“NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA PHÂN BÓN ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA GIỐNG CHUỐI TIÊU MỚI TỪ NGUỒN NGUYÊN LIỆU NGOẠI NHẬP TRONG VỤ XUÂN 2015 TẠI THỊ XÃ SÔNG CÔNG -

TỈNH THÁI NGUYÊN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Chuyên ngành: Trồng Trọt Khoa: Trồng Trọt

Lớp: k43 TT – N02 Khóa học: 2011 - 2015

Thái Nguyên - 2015

PHAN THẾ VINH

Tên đề tài:

“NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA PHÂN BÓN ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA GIỐNG CHUỐI TIÊU MỚI TỪ NGUỒN NGUYÊN LIỆU NGOẠI NHẬP TRONG VỤ XUÂN 2015 TẠI THỊ XÃ SÔNG CÔNG -

TỈNH THÁI NGUYÊN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên khóa (2011 – 2015), tôi đã học được rất nhiều kiến thức bổ ích những kinh nghiệm, khả năng tư duy… và đó là tiền đề, động lực cho tôi sau này ra trường

Đến nay tôi đã hoàn thành đề tài, để có được kết quả thực tập này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm Khoa Nông học cùng toàn thể các thầy, cô trong và ngoài khoa đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập tại trường

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS Nguyễn

Minh Tuấn và TS Lê Sỹ Lợi , hai giáo viên đã tận tình chỉ bảo tôi trong thời

gian thực tập tốt nghiệp và hoàn thành đề tài

Qua đây tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên, dành những tình cảm vô cùng quý báu giúp tôi hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp này

Cuối cùng tôi xin kính chúc các thầy, cô giáo trong trường và các thầy cô trong khoa Trồng trọt luôn luôn mạnh khỏe, hạnh phúc, đạt nhiều thành tích trong công tác và nhiều thành công trong nghiên cứu khoa học và giảng dạy Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2015

Sinh viên

Phan Thế vinh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Bảng đặc tính phân biệt M.acuminata và M.balbisiana 8

Bảng 2.2: Phân loại chuối theo số nhiễm sắc thể cơ sở 9 Bảng 2.3 Ảnh hưởng của đất trồng tới số nải và chiều dài quả 22 Bảng 2.4 Diện tích, năng suất, sản lượng chuối của một nước trên thế giới

giai đoạn 2010 – 2012 25 Bảng 2.5: Diện tích, năng suất, sản lượng chuối Việt Nam từ năm 2010 –

2013 27 Bảng 2.6: Diện tích, năng suất và sản lượng chuối của vùng Trung du và

miền núi phía Bắc năm 2013 28 Bảng 2.7 Diện tích, năng suất, sản lượng chuối ở một số vùng sinh thái của

Việt Nam năm 2013 29 Bảng 2.8 Diễn biến khí hậu 5 tháng đầu năm 2015 ở tỉnh Thái Nguyên 39 Bảng 4.1 Ảnh hưởng của phân bón tới động thái tăng trưởng chiều cao

thân giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 44 Bảng 4.2: Ảnh hưởng của phân bón tới động thái tăng trưởng đường kính

thân giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 48 Bảng 4.3 Ảnh hưởng của phân bón tới số lá của chuối từ khi trồng đến 20

tuần tuổi 51 Bảng 4.4 Ảnh hưởng của phân bón tới chỉ số diện tích lá từ khi trồng đến

20 tuần tuổi 53 Bảng 4.5 Ảnh hưởng của phân bón đến thành phần sâu hại và tỷ lệ hại 55

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 4.1: Ảnh hưởng của phân bón tới động thái tăng trưởng chiều cao thân

giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 45 Hình 4.2 Đồ thị ảnh hưởng của phân bón tới động thái tăng trưởng đường

kính thân giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 48 Hình 4.3 Đồ thị ảnh hưởng của phân bón tới chỉ số diện tích lá từ khi trồng

đến 20 tuần tuổi 53

MỤC LỤC

Phần 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2.Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 2

1.2.1.Mục đích của đề tài 2

1.2.2.Yêu cầu của đề tài 2

1.3 Ý nghĩa của đề tài 2

1.3.1 Ý nghĩa trong khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn 3

Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 4

2.1.1 Giới thiệu chung về cây chuối 4

2.1.2 Nguồn gốc, phân loại cây chuối 5

2.1.3 Giá trị của cây chuối 10

2.1.4 Đặc điểm thực vật học của cây chuối 14

2.1.5 Yêu cầu sinh thái 19

2.2 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên thế giới và ở Việt Nam 22

2.2.1 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên thế giới 22

2.2.2 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên Việt Nam 26

2.3 Một số kết quả nghiên cứu về phân bón cho chuối 30

2.3.1 Khái niệm về phân bón 30

2.3.2 Các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây 31

2.3.3 Phân hữu cơ 32

2.3.4 Phân vô cơ 34

2.3.5 Vôi 36

2.3.6 Tình hình sử dụng phân bón ở Việt Nam 36

2.4 Điều kiện tự nhiên tại thị xã Sông Công tỉnh Thái Nguyên 37

2.4.1 Vị trí địa lý tự nhiên 37

2.4.2 Điều kiện khí hậu 38

Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 41 3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 41

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 41

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 41

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 41

3.2.1 Thời gian nghiên cứu: 41

3.2.2 Địa điểm nghiên cứu: 41

3.3 Nội dung nghiên cứu 41

3.4 Phương pháp nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi 42

3.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm 42

3.4.2 Quy trình kỹ thuật 42

3.4.3 Các chỉ tiêu theo dõi 43

3.4.4 Phương pháp xử lý số liệu 43

Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 44

4.1 Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến động thái tăng trưởng chiều cao thân giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 44

4.2 Ảnh hưởng của phân bón tới động thái tăng trưởng đường kính thân giả từ trồng đến 20 tuần tuổi 47

4.3 Ảnh hưởng của phân bón tới số lá/cây 50

4.4 Ảnh hưởng của phân bón tới chỉ số diện tích lá giống chuối tiêu mới từ khi trồng đến 20 tuần tuổi 52

4.5 Ảnh hưởng của phân bón đến sâu hại chuối 55

Phần 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 56

5.1 Kết luận 56

5.2 Đề nghị 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phần 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Chuối là một họ rất lớn và đa dạng thuộc bộ gừng (Zingiberales), bao

gồm rất nhiều giống chuối trồng và hàng trăm loài chuối dại Tuy nhiên, tất

cả chúng đều có nguồn gốc từ hai loài hoang dại là: Musa acuminata và

Musa balbisiana, thuộc nhiều kiểu gen từ nhị bội thể đến tứ bội thể Trong

đó, có ý nghĩa kinh tế lớn nhất, với sản phẩm quả được tiêu thụ và thương mại hóa nhiều nhất trên thế giới Hiếm có một loại quả nào lại được sử dụng

để ăn tươi phổ biến như chuối tiêu, chúng trở thành món tráng miệng quen thuộc trong các bữa ăn của hàng triệu người trên khắp thế giới Không những

là một loại quả giàu dinh dưỡng, chuối tiêu còn có nhiều tác dụng trong phòng ngừa và chữa một số bệnh như cao huyết, bệnh đường ruột,vì lý do đó

mà càng ngày càng có nhiều người coi chuối tiêu như một món ăn bổ dưỡng

và rất có lợi cho sức khỏe

Nằm trong trung tâm phát sinh của cây chuối nên Việt Nam có nhiều giống chuối tiêu triển vọng có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu Tuy vậy, nhưng sản xuất chuối nói chung và chuối tiêu nói riêng ở nước ta còn ở quy mô nhỏ lẻ, sản phẩm quả thường không đáp ứng được tiêu chuẩn xuất khẩu, nên phục vụ nhu cầu nội tiêu là chủ yếu, vì vậy hiệu quả kinh tế do sản xuất chuối mang lại thấp

Cũng giống với tình hình chung của cả nước, trong sản xuất chuối tiêu

ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc sử dụng nhiều giống chuối khác nhau, năng suất và chất lượng quả thấp Nguyên nhân một phần là do chúng ta chưa đánh giá, khai thác tốt nguồn gen sẵn có, để từ đó chọn lọc ra các giống tốt, có những đặc điểm nông sinh học phù hợp với điều kiện sản xuất, đáp ứng được các yêu cầu xuất khẩu để đưa vào sản xuất một cách đồng bộ Hiện nay Trung tâm nghiên cứu và phát triển vùng - Bộ Khoa học và Công nghệ

đã cung cấp giống chuốt tiêu ngoại nhập có chất lượng tốt Nhưng để xây dựng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật cho giống chuối tiêu mới, việc xác định các biện pháp kỹ thuật phù hợp giúp giống chuối sinh trưởng tốt, cho năng suất cao là việc làm cần thiết phục vụ cho sản xuất đại trà Trong khuôn khổ của đề tài thực tập tốt nghiệp chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

"Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng và phát triển của giống chuối tiêu mới từ nguồn nguyên liệu ngoại nhập trong vụ Xuân

2015 tại thị xã Sông Công - tỉnh Thái Nguyên"

1.2.Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

1.2.1.Mục đích của đề tài

Đánh giá được ảnh hưởng của các vông thức phân bón đến sinh trưởng

và phát triển của giống chuối tiêu mới từ nguồn nguyên liệu ngoại nhập, từ đó chọn ra công thức bón phân phù hợp, cho năng suất cao nhất tại thị xã Sông Công - tỉnh Thái Nguyên

1.2.2.Yêu cầu của đề tài

- Nghiên cứu một số đặc điểm điều điện tự nhiên, của thị xã Sông Công

- tỉnh Thái Nguyên ảnh hưởng tới sự sinh trưởng, phát triển của cây chuối

tiêu

- Đo đếm, theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển của giống chuối tiêu mới trong vụ xuân 2015 ở các tổ hợp phân bón khác nhau Từ đó chọn lựa được công thức bón phân tốt nhất

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa trong khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp những thông tin khoa học có giá trị và có tính hệ thống về ảnh hưởng của phân bón đến đặc điểm sinh trưởng, phát triển của giống chuối tiêu mới từ nguồn nguyên liệu ngoại nhập

- Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất giống chuối tiêu mới thương phẩm có năng suất cao

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn

Cung cấp những thông tin về sự ảnh hưởng của phân bón đến đặc điểm sinh trưởng, phát triển của giống chuối tiêu mới từ nguồn nguyên liệu ngoại nhập trong vụ Xuân 2015, làm cơ sở để lựa chọn công thức bón phân phù hợp, góp phần hoàn thiện quy trinh kỹ thuật trồng và chăm sóc cho giống chuối tiêu mới tại tỉnh Thái Nguyên nói riêng và vùng Trung du miền núi phía Bắc nói chung

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

2.1.1 Giới thiệu chung về cây chuối

Theo Chu Thị Thơm (2007)[10] chuối là loại cây ăn quả nhiệt đới, ngắn tuần, dễ trồng và cho sản lượng khá cao, trung bình có thể đạt năng suất

20 - 30 tấn/ha Chuối có giá trị kinh tế khá lớn và là mặt hàng xuất khẩu của nhiều nước Bên cạnh đó, chuối cũng là cây có giá trị dinh dưỡng cao: gồm nhiều chất bột, chất đạm, chất xơ, sinh tố và khoáng chất Đặc biệt chuối có hàm lượng kali rất cao và cả 10 loại acid amin thiết yếu của cơ thể Theo Viện Nghiên Cứu và Phát Triển Nông Nghiệp Malaysia, chuối là loại trái cây duy nhất hội tụ đầy đủ thành phần những chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể con người Do đó, chuối đặc biệt thích hợp để bổ sung khẩu phần dinh dưỡng cho trẻ em và người già, có tác động ngăn ngừa và trị bệnh rất tốt Nhờ những giá trị này mà hiện nay chuối đang trở thành mặt hàng mang lại lợi nhuận cao cho người nông dân ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới đặc biệt là các quốc gia vùng nhiệt đới với thị trường tiêu thụ hứa hẹn nhiều triển vọng

Trồng cây ăn quả nói chung muốn có năng suất cao, phẩm chất quả tốt, kéo dài chu kỳ kinh tế của cây cần áp dụng đúng kỹ thuật của từng loại cây Không những thế, mỗi loại giống lại có những yêu cầu, đòi hỏi riêng, chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu đó thì giống cây mới phát huy đầy đủ những đặc tính tốt của

nó, mang lại lợi ích thiết thực cho chủ vườn (Trần Thế Tục và cs, 1995)[8]

Theo Long Tú Vân và cs (2009)[12] ở nước ta, khí hậu bốn mùa đều phù hợp cho chuối phát triển, từ Bắc đến Nam, đồng bằng cũng như miền núi,

ở đâu và mùa nào cũng có chuối Chuối đối với người Việt Nam là rau, là quả, là lương thực, thực phẩm Sản lượng chuối ở ta hàng năm cũng khá, ngoài việc tiêu thụ nội địa, chúng ta còn xuất khẩu một lượng khá lớn Tuy

vậy, so với nhiều nước xuất khẩu chuối thì năng suất trồng chuối nước ta còn thấp Do việc trồng chuối ở nước ta hiện nay chưa áp dụng được những biện pháp kỹ thuật hợp lý trong sản xuất

Hoạt động nghiên cứu sự sinh trưởng, phát triển của cây chuối tiêu nhằm phát hiện các biểu hiện hình thái, các hiện tượng sinh lý cũng như ảnh hưởng của địa hình, biện pháp kỹ thuật đến sự sinh trưởng và phát triển của chuối Trên cơ sở đó nghiên cứu áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác, có ảnh hưởng tốt đến năng suất, chất lượng chuối Góp phần nâng cao sản lượng chuối, nâng cao thu nhập cho người dân, mở rộng thêm nguồn cung cấp chuối cho thị trường nội địa và xuất khẩu (Hwang SC và cs, 2010) [14]

2.1.2 Nguồn gốc, phân loại cây chuối

2.1.2.1 Nguồn gốc

Theo Recel (2004) [16] cây chuối là một cây được con người sớm biết đến và được đưa về trồng cách đây 3000 - 4000 năm Là thức ăn chính của người nguyên thủy, còn cung cấp xơ bẹ để làm quần áo cho họ che thân; khi biết chuyển từ kinh tế hái lượm sang trồng tỉa, con người đã biết đưa cây chuối về trồng

Về nguồn gốc cây chuối, nhiều tác giả nghiên cứu đã thống nhất là chuối có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Đông Nam Á, Ấn Độ, Nê Pan, Miến Điện, bán đảo Đông Dương, Malaixia, Philippin

Từ vùng khởi sinh cây chuối được đưa đi theo 2 đường:

- Phát triển về phía Tây: Ấn Độ - Ả Rập - Trung Mỹ - Nam Mỹ

- Phát triển về phía Đông: Indonesia - châu Úc, Tân Ghinê và các quần đảo Thái Bình Dương, Trung Mỹ

Cây chuối được trồng ở Nam Ấn Độ từ cách đây khoảng 500 năm trước công nguyên và từ nơi này chúng được đưa đến Malaixia qua Mandagaca rồi chuyển dịch về phương đông qua Thái Bình Dương đến Nhật Bản và Samoa ở

miền trung Thái Bình Dương khoảng 1000 năm sau công nguyên Có lẽ chuối được du nhập vào Đông Phi khoảng 500 năm sau công nguyên và được ổn định ở Tây Phi khoảng 1400 năm sau công nguyên, cuối cùng chuối đã có mặt

ở vùng Caribê và Mỹ La Tinh ngay sau năm 1500 sau công nguyên (Simmond và cs, 1995)[17] Cuối thế kỷ XI cây chuối đã được trồng phổ biến khắp các vùng nhiệt đới Ở Nam Mỹ người ta đã thấy cây chuối được trồng nhiều ở phía Nam Bolivia và hầu khắp Braxin Ở châu Phi khu vực trồng chuối trải rộng từ vùng Sahara tới Tanzania, ở phía Tây và Đông Cotdivia qua Côngô đến các vùng Tây và Trung nước Nam Phi (dẫn theo Singh HP., 2010)[18]

Theo Recel (2004) [16] những bằng chứng khảo cổ cho thấy chuối đã được trồng ở thế kỷ VI-V trước công nguyên Đầu thế kỷ I sau công nguyên khoảng năm 200 cây chuối đã được trồng ở Trung Quốc, sau đó vào năm 700 chuối được trồng ở vùng Địa Trung Hải Khoảng thế kỷ XV người Tây Ban Nha đưa chuối từ châu Âu về trồng ở đảo Cana của Đôminica và mãi đến thế

kỷ XIX chuối mới được buôn bán trên thế giới

Những bằng chứng khảo cổ khác lại cho thấy khoảng 10.000 năm trước đây ở châu Á vào thời kỳ đồ đá, con người đã tìm thấy một giống cây đột biến

có thể ăn được mà không có hạt Họ nhân giống chuối bằng cách tách mầm con từ thân ngầm của cây mẹ để đem trồng, phương pháp này vẫn được duy trì đến tuần nay Điều này có ý nghĩa là các cây chuối đều giống nhau về mặt

di truyền (không có sự kết hợp gen giữa các cây khác nhau), do vậy qua thời gian dài chúng sẽ mất đi đặc tính chống chịu sâu bệnh và một khi dịch bệnh xuất hiện sẽ rất nghiêm trọng (Yi Ganjun, 2010)[19]

Vào những năm 50 giống chuối Gros Michel đã bị quét sạch khỏi trái đất Theo chân chuối Gros Michel là Cavendish hiện bị đe dọa bởi đại dịch toàn cầu khác do nấm đen Sigatoka gây ra Loại nấm này xuất hiện đầu tiên ở

núi Phú Sĩ (Nhật Bản) từ năm 1963, sau đó đã nhanh chóng phát tán và phá hủy gần hết các cánh đồng chuối ở Amaron, làm giảm tới 70% sản lượng chuối ở đây

Tuần nay chuối được trồng hầu hết ở các vùng nhiệt đới, Á nhiệt đới

ẩm, phân bố từ 300 vĩ Bắc đến 300

vĩ Nam

Theo FAO, tổng diện tích trồng chuối trên toàn thế giới tính đến năm

2010 là 4.771.944 ha tập trung chư yếu ở các nước Trung và Nam Mỹ, châu

Á và châu Phi Các nước trồng nhiều chuối là: Ấn Độ, Braxin, Ecuador, Honduras, Philippin, Columbia, Panama, Thái Lan, Trung Quốc, Venezuela (dẫn theo Yi Ganjun, 2010)[19]

2.1.2.2 Phân loại

Cây chuối nói chung có tên khoa học là Musa do nhà phân loại học

người Anh Chline (1707 - 1778) đặt ra để tưởng nhớ đến Antonius Musa một thầy thuốc sống vào thời hoàng đế Rome thứ nhất Octavius Agnstus (dẫn theo Trần Như Ý, 2000)[11]

Việc phân loại chuối từ lâu đã là một vấn đề lớn đối với phân loại học Ban đầu chuối được sắp xếp vào 2 loại chuẩn theo Linmaur là chuối ăn tươi và chuối ăn luộc vì tinh bột ở những quả này khi chín không chuyển hóa thành đường dễ tan Nhưng sau đó những dòng chuối thu thập được tuần càng nhiều,

có những dòng có thể vừa ăn tươi vừa ăn luộc được (khi quả xanh có thể ăn luộc, khi quả chín tinh bột lại chuyển hóa thành đường dễ tiêu) Trước sự đa dạng của các giống chuối người ta nghĩ ra việc gọi tên chúng bằng cả ngôn ngữ Latin và tên gọi thông thường của địa phương.Việc phân loại đã trở nên lộn xộn khi các giống chuối tuần càng tăng Sau đó vấn đề phân loại chuối được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhiều hơn, tiêu biểu là công trình phân loại của tác giả Kurs (1865) sau đó là học giả Chesman (1948) và gần đây nhất

là Simmond và cs (1996) (dẫn theo Chu Thị Thơm, 2007)[10]

Tất cả các loài chuối trồng hiện nay đều bắt nguồn từ 2 loài chuối dại là

Musa acuminata và Musa balbisiana Tùy theo mức độ lai của 2 loài này mà

cho ra các giống chuối khác nhau (dẫn theo Nguyễn Văn Luật, 2010) [4]

Bảng 2.1: Bảng đặc tính phân biệt M.acuminata và M.balbisiana

(theo Simmonds 1966)

Màu sắc thân giả Vết nâu đên từng đám Xanh lục

Rãnh gân lá chính Mở hình chữ U Đóng hình chữ O

Bẹ nải chuối Cuốn ngược lên Không cuốn ngược

Hình bẹ nải (bắp quả) Hẹp (x/y < 0,28) Rộng (x/y > 0,30)

Do chuối có lịch sử trồng trọt lâu đời, biến dị cũng rất đa dạng nên việc phân loại chuối gặp nhiều khó khăn Theo một số nhà khoa học người Anh thì hiện nay chuối có trên 300 giống (trong đó có 150 giống được tạo thành do đột biến mầm) và họ phân loại dựa vào hệ thống phân loại trên cơ sở nhiễm

sắc thể của Simmond (1966) Theo hệ thống phân loại này chi Eumusa, thuộc loài M.paradisiaca, có số nhiễm sắc thể là 11 và có 131 giống chuối ăn được xếp trong 9 - 10 loài của chi Eumusa (Simmond 1982) (dẫn theo Nguyễn Văn

Luật, 2010)[4]

Bảng 2.2: Phân loại chuối theo số nhiễm sắc thể cơ sở

(Theo Simmonds 1982)

Cho đến nay tuần càng có nhiều phương pháp phân loại chuối bổ xung khác nhưng hệ thống phân loại dựa trên số nhiễm sắc thể của Simmonds và cs (1995) [17] vẫn là phương pháp có vai trò quan trọng, không thể thiếu được mặc dù còn hạn chế là chưa đề cập đến sự có mặt của dòng thuần

M.balbisiana colla và không đưa ra giới hạn cho nhóm này

Các loài chuối trồng hiện nay thuộc dòng Musa acuminata có các loài như:

- Loại chuối có lưỡng bội thể AA: cây có đặc điểm màu lá xanh vàng,

vỏ mỏng, cây mảnh mai, quả ngắn, mập, thịt quả ngọt, thơm nhưng do vỏ mỏng, vận chuyển gặp nhiều khó khăn nên ít xuất khẩu Là loại chuối tiêu thụ nội địa ăn tráng miệng tốt Ở Việt Nam có giống chuối ngự thuộc nhóm này

- Loại chuối có tam bội thể AAA: nhóm này gồm hầu hết các loài chuối trồng xuất khẩu hiện nay như Grosmichel, cây cao trồng nhiều ở châu Mỹ Latinh, Cavendis, Lacatan, Grandenaine, và Naine, giống chuối tiêu (chuối già) ở Việt Nam cũng thuộc nhóm này

- Loại tam bội thể có tính trội acuminata (AAB): loại này quả thường

phải nấu mới ăn được, trồng nhiều ở châu Phi và châu Mỹ Ở Việt Nam có giống chuối tây (chuối sứ) thuộc nhóm này

- Loại tam bội thể có tính trội balbisiana (ABB): cây to cao, quả to, có

cạnh, dùng lấy bột Ở Trung Mỹ loại chuối này có thể được trồng để che bóng cho cao su, cà phê lúc còn nhỏ (dẫn theo Trần Thị Bích Hường 2010)[3]

2.1.3 Giá trị của cây chuối

2.1.3.1 Giá trị kinh tế

Theo Nguyễn Văn Luật (2010)[4] chuối được xem là một trong những loại quả phổ biến nhất trên thế giới, chỉ đứng thứ hai sau cây ăn quả có múi về kim ngạch xuất nhập khẩu và là loại trái cây có khối lượng xuất khẩu nhiều nhất, nhờ đó chuối đang dần trở thành loại quả chính trong nền thương mại quốc tế Theo thống kê của FAO tổng lượng chuối xuất khẩu của thế giới năm

2009 là 18,32 triệu tấn Ở các nước đang phát triển, cùng với gạo, lúa mì, ngô, chuối đang là mặt hàng chủ lực rất quan trọng, điều đó nói lên tầm quan trọng của chuối đối với việc đảm bảo an ninh lương thực ở các nước này

Chuối là cây ăn quả mà chỉ có vùng nhiệt đới mới có, cho nên có địa bàn xuất khẩu rộng lớn Theo thống kê của FAO, xuất khẩu chuối trên thế giới có giá trị tổng cộng 8,08 tỷ USD trong năm 2009, làm cho chuối thực sự

là nguồn thu nhập quan trọng của nhiều nước

Ở nước ta chuối từ lâu đã là cây trồng quen thuộc bởi không những nó

là cây trồng có thời gian sinh trưởng ngắn, sớm cho thu hoạch, dễ trồng và cho sản lượng khá cao, có hiệu quả kinh tế lớn mà còn có khả năng thích ứng khá tốt với nhiều loại đất đai,nhiều vùng khí hậu Nó cũng yêu cầu kỹ thuật song không có gì phức tạp và phù hợp với dân trí ở nước ta Chuối là cây trồng có năng suất khá cao, bình quân có thể đạt 20 - 30 tấn/ha Trên thế giới nhiều vùng trồng chuối đã đạt năng suất khá như: Paragoay: 35 tấn/ha; Braxin: 50 tấn/ha Những vùng thâm canh, chuyên canh cao như một số nước Trung Mỹ (Panama, Costarica ) đã có điển hình đạt 100 tấn/ha

Chuối là loại cây trồng có giá trị kinh tế cao và cần ít vốn đầu tư Hàng năm kim ngạch xuất khẩu chuối của Việt Nam sang Trung Quốc chiếm tỷ lệ lớn và ổn định Do vậy chuối luôn luôn là mặt hàng có giá trị cao trong các nông sản xuất khẩu ở nước ta

2.1.3.2 Giá trị dinh dưỡng

Theo Đào Thanh Vân và cs (2002)[13] Chuối là cây trồng được sử dụng triệt để nhất Người Trung Quốc có nói bộ phận nào của cây chuối cũng đều là của quý giá Từ củ chuối, thân chuối, lá khô lá tươi, hoa, trái xanh trái chín đều có thể sử dụng được: để ăn, làm rau sạch, làm kẹo chuối, mứt chuối,

lá tươi và khô làm nguyên liệu gói, trái chuối chín để cải thiện dinh dưỡng cho mọi người và làm hàng hoá

Chuối có vỏ màu vàng, quả no tròn và dài, vỏ mỏng, thịt dẻo và mềm, mùi vị thơm ngon, dinh dưỡng phong phú Chuối có chứa 16 loại Acid amin

và nhiều Vitamin, thích hợp dùng cho cả người lớn và trẻ em

Quả chuối chứa nhiều thành phần dinh dưỡng thiết yếu mà cơ thể cần,

vì thế mà nó còn được xem là kho cung cấp năng lượng trong thiên nhiên Hiện nay trên thế giới có 1/2 sản lượng chuối được dùng ăn tươi, 1/2 còn lại được sử dụng dưới dạng nấu chín và chế biến thành các loại thực phẩm khác

Ngoài Vitamin C trong quả chuối còn có một lượng Vitamin B1(0,04%), B2 (0,05%) và rất giàu khoáng chất như P, Ca, Fe

Về giá trị năng lượng : 1kg quả chuối cho 1.100 - 1300 calo

1kg chuối khô cho 2790 calo 1kg hoa chuối cho 200 calo 1kg thân cây chuối cho 50 - 60 calo Thành phần dinh dưỡng tính trên 100g chuối ăn được (Theo cách tính của Tổ chức Nông - Lương thế giới - FAO, 1976) : protein hàm lượng 1,8g, lipid hàm lượng 0,2g, glucid hàm lượng 18,0g, vitamin A hàm lượng 80,0UI, carotene hàm lượng 60IU, canxi hàm lượng 10,0mg, vitamin C hàm lượng 8,0mg, năng lượng 72,0 calo, kẽm hàm lượng 0,18g, sắt hàm lượng 0,4mg

Trong chuối, hàm lượng kali (potassium) chiếm tỉ lệ rất cao, chứa nhiều loại đường thiên nhiên như: fructose, sucrose, glucose, cung cấp một năng lượng dồi dào cho cơ thể Hai quả chuối có thể cung cấp năng lượng cho 90 phút luyện tập thể thao Không những thế, chuối còn giúp điều trị một số bệnh, nhờ đó chuối được xếp vào hạng “top” trong thực đơn hàng tuần (Yi Ganjun, 2010)[19]

Mới đây, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng, quả chuối, loại trái cây phổ thông trên thế giới là một thần dược Chuối là loại trái cây dễ tiêu hóa, là thực phẩm giàu chất carbon hydrate, các loại vitamin, nhiều chất khoáng Thành phần bổ dưỡng của chuối khác nhau trong từng loại chuối, trong từng thời kỳ thu hoạch và khi sử dụng nó (xanh hay chín) Một quả chuối chín có thể cung cấp đủ năng lượng calo trong mỗi tuần Về dinh dưỡng, cứ 100g chuối cung cấp 99 calo, rất bổ ích cho người chơi thể thao vì cơ bắp hấp thụ đường trong chuối nhanh hơn Chuối giúp phục hồi sức khỏe nhanh, nhưng không nên ăn nhiều chuối khô, vì 100g chuối khô cung cấp đến 285 calo (dẫn theo (Singh HP, 2010) [18]

Singh HP, (2010) [18] cho biết: trong quả chuối chín có chứa 0,5 - 0,7% chất xơ hoà tan Acid hữu cơ trong chuối chủ yếu là Acid malic Dù là chuối tươi hay chuối sấy khô, đều chứa hàm lượng đường lớn, mỗi quả chuối

có khoảng 335kj đường (1kj = 0,24kcal )

Như vậy cây chuối đem lại cho con người rất nhiều lợi ích, do đó ngành trồng chuối cần được mở rộng hơn nữa trên cơ sở áp dụng rộng rãi các biện pháp khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất để nâng cao năng suất chất lượng của chuối

2.1.3.3 Giá trị dược liệu

Theo Thiên Gia Diệu Phương (2001)[6]: chuối là một loại thực phẩm, đồng thời cũng là một dược liệu thiên nhiên để hỗ trợ cho nhiều căn bệnh So với quả táo, chuối có hàm lượng Carbohydrate cao gấp 2 lần, protein cao gấp

4 lần, Vitamin A và sắt cao gấp 5 lần, những loại Vitamin và khoáng chất khác cao gấp 2 lần, hàm lượng Phosphorus cao gấp 3 lần

Chuối dùng tốt cho trẻ thơ, trẻ em đang độ lớn, cho người dưỡng sức, cho người già, cũng như cho những người lao động trí óc và chân tay Nó giúp ích cho hệ xương, cho sự sinh trưởng, cho sự cân bằng thần kinh Cũng dùng tốt cho những người bị bệnh khớp Người suy nhược nên dùng ăn hàng tuần Nhưng do vì nó giàu hydrat carbon nên không phù hợp với người bị bệnh đái đường Chuối còn dùng để chữa bệnh ỉa chảy và kiết lỵ Người ta nhận thấy chuối dùng có kết quả trong việc chống các rối loạn ruột và dạ dày, đặc biệt là chống các bệnh ỉa chảy cấp tính và mạn tính, bệnh viêm ruột Ở Ấn

Độ, người ta dùng bột chuối xanh để điều trị những bệnh nhân bị loét dạ dày

có kết quả rõ rệt Vì vậy một khẩu phần ăn có chuối xanh chắc chắn giúp tránh được bệnh loét dạ dày Quả chuối xanh còn non dùng chữa hắc lào mới phát; trước tiên ta rửa sạch chỗ lở ngứa bằng nước nóng, gãi cho trượt da ra, lau khô, rồi lấy một quả chuối vừa bẻ trên buồng ra, cắt dần từng lát, cho nhựa chuối tiết ra mà chấm, bôi, xát vào chỗ ngứa Làm 4-5 lần sẽ khỏi

Nhân dân ta còn dùng cả củ chuối (thân, rễ) giã lấy nước cốt, hoặc dùng lóng nứa tép đâm sâu vào thân cây hứng lấy nước trong uống trị sưng tấy, làm thuốc giải nhiệt chữa nóng quá phát cuồng Hoặc dùng cây non cắt ngang, lấy phần non ở giữa (của thân giả) giã nhỏ đắp để cầm máu vết thương Lá non dùng băng bó để làm dịu vết bỏng, vết cháy Ở Ấn Độ, thân giả và củ chuối dùng chữa rối loạn về máu và trị bệnh hoa liễu Còn nhựa cây được dùng trị bệnh đau về thần kinh như icteria và động kinh, trị lỵ và ỉa chảy và làm nước giải khát khi bị thổ tả

2.1.4 Đặc điểm thực vật học của cây chuối

* Bộ rễ

Theo Hwang SC (2010) [14] rễ chuối thuộc lớp một lá mầm, rễ chùm

Ở cây con mọc từ hạt thì rễ sơ cấp chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, sau đó chỉ

có rễ phụ mọc từ thân củ

Đường kính rễ từ 5,1- 8,5mm Mỗi điểm mắt, thân, củ có 1 - 3 rễ Mỗi thân củ thường có từ 200 - 300 rễ, đặc biệt có thể đạt tối đa 1000 rễ Đầu rễ chính bị tổn thương thì mọc ra chùm rễ ở đó

Người ta chia rễ chuối thành 2 lớp: lớp rễ ngang và lớp rễ đứng

- Lớp rễ ngang: mọc xung quanh thân ngầm, phân bố trên lớp đất mặt, phạm vi 10 - 20cm, nếu đất tốt, xốp tầng dày rễ có thể phát triển đến 35 - 70cm

Rễ này có thể phát triển cách xa tán lá đến 2m, giữ vai trò chủ đạo trong việc cung cấp chất dinh dưỡng cho cây

- Lớp rễ đứng: thường mọc từ phía đáy thân ngầm, đâm thẳng xuống tầng đất sâu có thể sâu tới 1 - 1,5m, nó giữ vai trò chủ đạo trong việc giữ cho cây vững chắc, ít bị đổ

Rễ trong đất phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trước hết là thành phần cơ giới, độ tơi xốp của đất, giống, mực nước ngầm và chế độ canh tác Theo Fawcett (1913) rễ của chuối có thể ăn sâu gần 5,2m, thường là 0,75m và chiều ngang có thể ăn rộng 2 - 3,5m (dẫn theo Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

Rễ hoạt động mạnh ở nhiệt độ 25 - 300C Thường mùa Xuân rễ bắt dầu hoạt động mạnh Từ tháng 4 - 9 rễ hoạt động mạnh nhất Sau tháng 10 rễ phát triển chậm dần và hầu như nghỉ trong mùa Đông

Mùa Hè rễ phát triển chồi lên mặt đất để hô hấp, do đó cần tránh những thao tác trong vườn chuối sẽ làm gẫy rễ

* Thân chuối

Thân chuối chia làm 2 phần: thân thật và thân giả

Thân thật là củ chuối nằm trong đất và từ đó sinh ra các cây con tạo thành bụi Thân chuối sinh trưởng phát triển theo chiều ngang và có xu hướng nhô dần lên mặt đất vì vậy thường có hiện tượng "trồi gốc" ở các vườn chuối lâu năm Ở Bắc Kạn, Thái Nguyên các vườn chuối trồng theo phương thức quảng canh thường xảy ra hiện tượng này

Kích thước và hình dáng thân phụ thuộc vào nhiều yếu tố và thường có dạng tròn, tròn dẹp, hình trứng, hình chùy, đường kính khoảng 30cm, có trọng lượng từ 2,5 - 3,0kg

Thân giả do các bẹ lá mọc dài ôm sát lấy nhau, tạo thành một khối trụ tròn nhẵn, có thể cao từ 2 - 5m, có khi cao 6 - 8m Tùy theo loài, tùy vào cường độ chăm bón mà thân giả có thể cao hay thấp, to hay nhỏ và màu sắc, độ bền chắc cũng khác nhau Do đó khả năng chống đổ, chống sâu bệnh cũng khác nhau

Trong quá trình phát triển, thân giả cần được vệ sinh sạch sẽ để tránh sâu bệnh đặc biệt là sâu đục thân

Khi cây phân hóa mầm hoa thì thân củ mọc ra cuống chùm hoa Cuống này vươn dài lên vượt ra khỏi thân giả, đưa chùm hoa ra ngoài phát triển tạo thành buồng quả chuối Phần cuống đó gọi là thân ký sinh

Mỗi thân giả chỉ cho một buồng chuối độc nhất rồi chết và được các nhánh ngang (chồi con) thay thế Sự tồn tại được bảo đảm bằng sinh sản vô tính (Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

* Lá chuối

Theo Nguyễn Văn Luật (2010)[4] Lá chuối gồm có bẹ lá, cuống lá và phiến lá Khi mới nảy chồi, cây có lá kiếm, thường có 3 - 5 lá kiếm rồi cây mới hình thành lá thật Lá cuốn thành hình ống, một nửa cuốn vào trong, nằm gọn trong rãnh của gân chính, còn nửa kia cuốn ngược lại bao ra ngoài gân chính, lá mọc xen kẽ hình xoắn ốc cho nên điểm sinh trưởng luôn luôn được che kín hoàn toàn

Theo các tác giả Trung Quốc cây chuối tiêu phân hóa hoa khi đạt được

22 lá thật Tổng số lá thật của nó đạt 28 - 30 lá Sau khi phân hóa hoa cây còn

ra tiếp 8 lá nữa thì hoa xuất hiện Trước khi hoa ra, có xuất hiện một lá nhỏ chỉ bằng 1/2 kích thước các lá khác Tuổi thọ trung bình của một lá chuối là

90 tuần (phạm vi không quá 130 tuần) Nếu vườn chuối bị bệnh đốm lá

(Cercospora musac Zim), thì tuổi thọ lá giảm nhanh Giải phẫu lá thấy giữa

các gân lá có các "tế bào bản lề" nó nằm giữa điểm giao nhau của cuống lá chính và gân phụ, những tế bào này rất mẫn cảm với điều kiện ngoại cảnh Khi môi trường hạn, nắng gay gắt các tế bào này mất nước làm cho nó xẹp lại, 2 mép phiến lá rủ xuống để giảm bớt sự thoát hơi nước Ngược lại khi môi trường dư thừa nước hoặc trời râm mát, các tế bào này hút nước, căng lên và làm cho phiến lá trải rộng ra (Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

Giải phẫu cũng cho thấy mô cơ giới và bó dẫn ở lá chuối và bẹ chuối thường tập trung thành bó nên nó có độ bền cơ giới Một số loài có thể dùng làm dây thừng

Sự ra lá của cây chuối phụ thuộc vào nhiệt độ và độ ẩm của đất Thuận lợi thì 7 - 10 tuần ra một lá: lá to, dày, xanh đậm Nếu gặp hạn, thiếu dinh dưỡng, nhiệt độ thấp thì 20 - 30 tuần mới được một lá: lá nhỏ, mỏng, màu xanh nhạt

Ở Việt Nam từ tháng 12 đến tháng 2 thì chuối chỉ ra được 1 - 1,5 lá/tháng Từ tháng 5 đến tháng 9 chuối ra 4 - 5 lá/tháng

Ở miền Nam hiện tượng khác biệt này ít hơn và chu kỳ từ trồng đến lúc

ra hoa cũng ngắn hơn

Qua nghiên cứu thấy quan hệ giữa diện tích lá và năng suất của cây có tương quan rất chặt Nhìn vào bộ lá của cây chuối có thể dự đoán được tình hình phát triển của cây, là căn cứ để xác định việc bón phân đem lại hiệu quả tốt Khi nhìn vào một cây chuối, nếu thấy có số lá xanh trên cây từ 10 - 12 lá,

phiến lá rộng, mềm mại, màu xanh bóng thì ta không cần bón thêm phân nữa

và chắc chắn sẽ cho năng suất khá Ngược lại lá cây ít, màu xanh vàng, mỏng, cần bón thêm phân thúc

Cũng cần chú ý hạn chế sự rách lá (gió, bão) vì rách lá làm vỡ mạch dẫn, ảnh hưởng đến quang hợp, giảm năng suất (Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

* Hoa và quả chuối

Theo Nguyễn Văn Tó (2005) [7] khi cây chuối có từ 28 - 55 lá thì phân hóa hoa Thời gian phân hóa hoa đến khi hoa nhú ra khỏi thân giả dài 60 - 85 tuần Hoa chuối xếp trên trục hoa thành các chùm nải Mỗi chùm nải có một

lá bắc màu đỏ Chuối tiêu có 6 - 12 chùm nải tạo được thành quả Chuối tây

có 4 - 8 chùm nải tạo được thành quả; các chùm hoa sau đó không tạo được thành quả và hoa sẽ rụng dần nên phải cắt bỏ phần hoa không quả (cắt bi chuối)

Theo Trần Như Ý (2000) [11] Cấu tạo một hoa đơn bao gồm đủ các bộ phận: đế, đài, tràng, nhị, nhụy (thuộc loại hoa đủ) Song căn cứ vào hình thái của ha người ta chia ra làm 3 loại: hoa cái, hoa lưỡng tính và hoa đực

Hoa cái là phần sẽ phát triển thành quả chuối sau này, thường tập trung

ở gốc chùm hoa, luôn luôn nở trước các hoa khác và quyết định đến năng suất của cây chuối Số hoa cái nhiều hay ít được quyết định ngay từ khi phân hóa hoa Lúc này nếu cây chuối sung sức, đủ đạm thì số hoa cái sẽ nhiều

Số lượng hoa lưỡng tính trên chùm hoa ít, khả năng hình thành quả kém Hoa đực là phần không thể phát triển thành quả được và rụng dần theo thời gian

Quá trình chuyển đổi từ sinh trưởng dinh dưỡng sang sinh trưởng sinh thực cần có một số điều kiện nhất định, mà trong đó quan trọng nhất là sự tích lũy dinh dưỡng (gồm hàm lượng hydrat cacbon, các chất có đạm và các chất vô

cơ ) Vì vậy trồng chuối vào vụ nào thuận lợi, cây sinh trưởng nhanh, bón phân đầy đủ, cây nhanh chóng đạt được số lá tối đa, thì sẽ sớm ra hoa

Quả chuối thuộc loại quả mọng phần ăn được do tử phòng phát triển thành Khi mới phát dục quả còn mang cạnh, càng già quả tròn dần Khi gặp điều kiện lạnh khô (mùa Đông) trọng lượng quả chỉ bằng 1/2 mùa Hè, quả ngắn, có cạnh Mùa Hè quả thẳng, tròn, bình quân trọng lượng quả chuối tiêu

89 - 90g Lớn có thể từ 130 - 150g Quả phát triển liên tục từ tuần đầu đến tuần 10 - 12 Sau đó là giai đoạn tích lũy và chuyển hóa trong quả

Trong quá trình chọn lọc, các loài chuối không hạt được chú ý phát triển Trong sản xuất hiện nay nơi nào chăm sóc kém thì một số loài lại quay trở lại tính hoang dã của tổ tiên chúng, lại mang hạt

* Chồi con và sự đẻ chồi của chuối

Theo Singh HP (2010) [18] chồi con là thế hệ tiếp theo để duy trì nòi giống của chuối Chồi được mọc ra từ thân thật Các chồi ở vị trí thấp của cây mọc trước, dần dần lên các chồi phía trên Thường sau trồng 6 - 7 tháng thì cây bắt đầu mọc chồi (nhất là từ sau khi cây phân hóa hoa)

Chồi mọc khỏe hay yếu phụ thuộc vào điều kiện môi trường Đủ nước,

đủ dinh dưỡng, nhiệt độ từ 25 - 350

C, chồi mọc khỏe cả về số lượng và tốc độ Sau mùa Xuân chồi mọc sớm song yếu, tháng 4 - 7 - 8 chồi mọc khỏe và tăng dần, cho những cây con chất lượng tốt nhất Sau tháng 10 tốc độ mọc chồi chậm dần

Do đặc điểm về chồi nên bụi chuối sau một vài năm sẽ rất rậm rạp và năng suất giảm dần Trong kỹ thuật cần chú ý biện pháp tỉa chồi thích hợp để kéo dài tuổi thọ và năng suất của vườn chuối

2.1.5 Yêu cầu sinh thái

* Yêu cầu về nhiệt độ nhiệt độ

Các giống khác nhau yêu cầu nhiệt độ khác nhau Trên thế giới các vùng có nhiệt độ bình quân 24 - 250C trồng chuối tốt Khi nhiệt độ giảm xuống 10 - 120C, cây ngừng sinh trưởng, quả bé, phẩm chất giảm, nếu nhiệt

độ giảm đến -10

C cây có thể chết do không lấy được nước (Trần Như Ý và cs, 2000)[11] Chuối tiêu lùn chịu rét tốt hơn chuối tiêu vừa và chuối tiêu cao Ở Ghinê khi nhiệt độ giảm xuống -50C thấy cây chuối tiêu cao lá bị vàng song chuối tiêu lùn lá vẫn còn xanh

Nhiệt độ tối thích cho sự sinh trưởng thân lá là 26 - 280C, đối với sự phát triển của quả là 29 - 300C, nhiệt độ xuống dưới 160C đã làm tổn hại lá

của nhóm Cavendish; cây ngừng sinh trưởng hoàn toàn ở nhiệt độ 100C và ở

110C quả bị hại, nhiệt độ xuống thấp hơn sẽ gây chết thân giả (Trần Thị Bích Hường, 2010) [3]

Nhiệt độ ảnh hưởng đến nhịp độ sinh trưởng, thời gian ra lá, ra hoa và ảnh hưởng đến phẩm chất, trọng lượng quả Khi nhiệt độ quá cao trong thời gian ngắn cũng ảnh hưởng đến năng suất, phẩm chất quả như hóa nâu thịt quả, tích lũy tinh bột, chuyển hóa và tạo các este thơm, độ chắc của thịt quả (Phạm Văn Duệ, 2006) [2]

Ở những vùng có nhiệt độ tháng 12 và tháng 1 lạnh, song nếu chỉ trong chốc lát về ban đêm, còn ban tuần lại nóng, nhiệt độ cao như ở Ghinê thì ít ảnh hưởng đến sinh trưởng của chuối, song một số vùng như ở Israel, châu

Úc, đảo Canari, nam châu Phi có một mùa Đông lạnh và khô kéo dài thì chuối chỉ sinh trưởng và ra hoa kết quả trong vòng nửa năm

* Yêu cầu về nước

Nhu cầu nước của cây chuối là rất lớn Theo tác giả J.Shampion diện tích thoát hơi nước của một cây chuối tiêu lùn khoảng 13,5 m3

/cây thì một tuần nắng cần 25 lít, tuần nửa nắng, nửa râm cần 18 lít, tuần râm cần 9,5 lít

Khả năng chịu hạn của chuối không lớn Khi thiếu nước khí khổng đóng lại Song không hoàn toàn khép kín nên vẫn tiếp tục thoát hơi nước Cây chỉ hút nước tốt ở 30% lượng nước có trong đất Nếu lượng nước có trong đất tiêu thụ hết 60% thì cây chuối đã bước vào thời kỳ khô héo Nếu kéo dài có thể bị khô chết Hạn hán làm cho các khí khổng đóng lại sớm, do đó làm giảm quang hợp, sinh trưởng chậm, ra lá chậm Giảm kích thước lá, hoa ít và nhỏ,

lá mau tàn, thân giả mau chết Nếu nhẹ cũng làm cho cây khó trổ hoa (nghẹn buồng) Tuy cần nước như vậy song nếu bị ngập nước chuối cũng rất dễ chết, chuối tiêu chỉ độ 2 tuần là chết, chuối tây khả năng chống chịu có khá hơn (Phạm Văn Duệ, 2006) [2]

Để thỏa mãn nhu cầu nước cho chuối thì hầu khắp các vùng trồng chuối đều phải xây dựng hệ thống tưới nước, không thể căn cứ vào tổng lượng mưa

mà phải căn cứ vào sự phân bố mưa trong năm Nếu có thời gian khô hạn liên tục 2 - 3 tháng thì phải tưới nước nhân tạo (dẫn theo Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

Ví dụ ở Ghinê tổng lượng mưa tới hơn 3000mm Song lại có tới 5 tháng khô nên việc trồng chuối vẫn phải tưới Ở Ănggôla chuối chỉ ra lá, trổ hoa, kết quả trong 6 tháng mùa mưa Còn 6 tháng mùa khô, chuối bị khô chết thân giả, chỉ tồn tại thân thật ở trong đất (dẫn theo Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

* Yêu cầu về ánh sáng

Người ta đã thí nghiệm trong điều kiện thiếu ánh sáng không ảnh hưởng đến sự ra lá của cây chuối Nếu thiếu hoàn toàn phiến lá sẽ có màu

trắng nhạt, bẹ lá vươn dài nhanh Điều kiện trong vườn chuối thiếu ánh sáng cây vươn cao

Ánh sáng có ảnh hưởng đến chu kỳ sinh trưởng của cây Nếu giảm 75% cường độ ánh sáng thì chu kỳ cây kéo dài thêm 2 tháng

Chuối yêu cầu ánh sáng nhiều trong thời kỳ ra hoa, sinh trưởng của quả, cường độ ánh sáng thích hợp để cây quang hợp là: 1000 - 10000 lux, hoạt động quang hợp của lá mạnh nhất ở 2000 - 5000 lux (mặc dù nó có thể chịu đến 10000 lux Bức xạ quá mạnh và đột ngột sẽ làm bỏng (rám) chỗ cong của cổ buồng và quả chuối (Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

Về độ dài tuần, chuối là cây trồng yêu cầu không nghiêm ngặt, chúng

có thể phân hóa ở bất kỳ độ chiếu sáng nào

Chuối tiêu chịu cường độ ánh sáng yếu hơn chuối tây Khi đủ ánh sáng lá tăng trưởng mạnh, lá rộng, dày, có màu xanh đậm, phản quang, tốc độ ra lá nhanh

* Ảnh hưởng của gió bão

Theo Chu Thị Thơm (2007) [10] gẫy buồng đổ cây… nhất là ở các vùng có gió bão hàng năm Chỉ riêng việc làm rách lá cũng làm giảm năng suất tới 20 - 25% ở Camorun và 10% ở bờ biển Ngà Thậm chí một số vùng phải bỏ nghề trồng chuối vì gió quá mạnh Ở ta còn bị ảnh hưởng bởi gió nóng (gió Lào) làm lá khô héo, quả cũng bị nhỏ và quắt lại

Gió nhẹ 4 - 5 m/s làm thông thoáng vườn, giảm sâu bệnh Để hạn chế tác hại của gió bão, người ta chọn đai rừng chắn gió, chọn các giống chống đổ tốt hoặc làm cọc chống

* Yêu cầu về đất

Đất trồng ảnh hưởng đến năng suất quả và quy cách, phẩm chất quả, đặc biệt là trong việc trồng chuối hàng hóa xuất khẩu

Chu Thị Thơm (2007) [10] cho biết: Đất thích hợp cho việc trồng chuối

là đất phù sa, đất bazan, đất có kết cấu tốt và độ xốp; có khả năng thoát nước

dễ và giữ chế độ nước cân bằng với chế độ khí; có độ mùn 1,5 - 2%, tầng canh tác dày từ 60cm, pH 6 - 7,5 là thích hợp nhất

Các loại đất khác nhau ảnh hưởng đến số nải và chiều dài quả khác nhau

Bảng 2.3 Ảnh hưởng của đất trồng tới số nải và chiều dài quả

(Nguồn: Viện nghiên cứu rau quả, 1997)

Để trồng chuối thu được hiệu quả người ta phải chọn đất tốt, nhiều màu Nếu trồng trên đất cát, đất sỏi cơm… ta phải bón thêm một lượng dinh dưỡng khá, để thỏa mãn nhu cầu của cây chuối đặc biệt là K

Ở nước ta, về khí hậu thì nhiều vùng có thể trồng chuối được, song về đất đai, tìm được một vùng thích hợp là rất khó Những vùng trồng chuối phù hợp thì hiện đang được khai thác để trồng các cây lương thực (lúa, ngô…) Còn nếu đưa lên vùng đồi núi thì cũng gặp nhiều khó khăn, cần tránh những vùng có sương muối

2.2 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên thế giới và ở Việt Nam

2.2.1 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên thế giới

* Nghiên cứu chuối trên thế giới

Các loại chuối ăn được hiện nay bắt nguồn từ loài Musa acuminate mang kiểu gen A hoặc từ loài Musa balbisiana mang kiểu gen B hoặc từ cả

hai Nhiều giống chuối nhị bội thể, tam bội thể hoặc tứ bội thể đã được tạo ra

do quá trình lai tạo giữa những genome A và genome B và còn rất nhiều giống được tạo nên từ biến dị soma Các giống có genome B có tính chống chịu tốt hơn Simmon và Shepherd (1955) [17] đã đưa ra 15 chỉ tiêu về hình thái và thang điểm để phân loại chuối ăn được theo các nhóm AA, AB, AAA,

AAB, ABB, ABBB Các giống chuối ăn tươi thuộc genome AA hoặc AAA Chuối tiêu thuộc nhóm phụ Cavendish mang kiểu gen AAA đây là nhóm phụ cực kỳ quan trọng trong giao dịch thương mại chuối cho cả nhu cầu xuất khẩu hoặc tiêu thụ nội địa Chiều cao của các giống trong nhóm này biến động rất lớn trong khoảng từ 1,8 -5m nên được chia ra 4 loại:

- Loại Dwarf Cavendish hay còn gọi là tiêu lùn Dwarf Cavendish còn

có tên gọi khác là Canary, Dwarf Chinese, Basrai, Governor và Enano Các giống thuộc loại nàycó chiều cao khoảng 1,5 - 2,0 m trong chu kỳ đầu Nếu tiếp tục giữ chồi để thu hoạch trong các chu kỳ 2,3,4 thì chiều cao càngcao có thể lên đến 2,2-2,4m Tuy nhiên, đường kính thân giả hầu như không đổi, biến động từ 0,8-1,0 m Các giống chuối tiêu lùn được phát triển rất rộng và chu kỳ kinh doanh ngắn nhất,năng suất cao, chịu được gió bão Tuy nhiên Dwarf Cavendish thường bị bệnh sinh lý “nghẽn cổ” (choke throat) nên đã và đang được thay bằng giống cao hơn là chuối tiêu vừa như Williams, Grand Nain (Singh HP, 2010) [18] đặc điểm chung quan trọng của những giống này là không bị bệnh sinh lý “nghẽn cổ” và năng suất, chất lượng cao hơn Ở vùng á nhiệt đới, ngoại trừ Israel, những giống chuối này thường bị nhiễm bệnh héo vàng Fusarium chủng 4 nên đang dần được thay bằng giống đột biến AAA chịu đựng được Fusarium chủng 4 như giống Tai Chiao no.1 của đài Loan ở những vùng nhiễm bệnh nặng ( dẫn theo Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

- Loại Giant Cavendish (tiêu vừa)

Dòng vô tính chính của loại này là Mons Mari ở Queensland, Williams

ở New South Wales - Úc và Nam Phi; Chinese Cavendish ở Nam Phi; Grand Nain ở Trung Mỹ, Israel, Quần đảo Canary và Nam Phi; và Giant Governor ở Tây Ấn Các giống thuộc loại này không quá cao, nhưng gọi Giant Cavendish

để phân biệt với loại Dwarf Cavendish (tiêu lùn), và chiều cao cây giữa các giống cũng chênh lệch nhau Chiều cao cây chu kỳ đầu khoảng 2,3-2,5 m, các

chu kỳ sau có thể cao đến 3,0 – 3,2 m Grand Nain là giống chuối xuất khẩu chính, nhưng chỉ trồng được ở những vùng không có nguồn bệnh bệnh héo vàng Fusarium chủng 4 và hiện đang được nhiều quốc gia ở vùng Trung Mỹ trồng để xuất khẩu (dẫn theo Trần Thị Bích Hường, 2010)[3]

- Loại Robusta

Dòng vô tính chính của Robusta là Tall Mons Mari ở Úc; Poyo ở Tây

Ấn và Tây Phi; Valery ở châu Mỹ La tinh, và Americani ở Reunion Những giống thuộc loại này cao khoảng 2,7-3,0 m ở chu kỳ đầu và lên khoảng 3,2-4,2 m vào các chu kỳ 2,3,4 Trong đó giống Poyo có chiều cao cao nhất Valery cũng là giống chuối xuất khẩu chính của khu vực Châu Mỹ, nhưng hiện nay giống này cũng bị nhiễm bệnh Fusarium chủng 4 (dẫn theo Singh

HP, 2010) [18]

- Loại Lacatan

Lacatan còn có tên gọi khác là Pisang Masak Hijau ởMalaysia, Monte Cristo ở Puerto Rico và Giant Fig ở Tây Ấn Vì các giống thuộc loại này có thân giả quá cao nên hạn chế trong sản xuất thương mại, chỉ trồng nhiều ở Jamaica và Tây Ấn (Maltil Prevel, 1980)[15]

* Tình hình sản xuất và tiêu thụ

Chuối là loại cây nhiệt đới được trồng phổ biến ở nhiều quốc gia và vùng miền trên thế giới, đồng thời cũng chiếm một tỷ trọng đáng kể trong thương mại rau quả của toàn cầu Xuất khẩu chuối đứng đầu về khối lượng và đứng thứ hai về kim ngạch sau cam trong cơ cấu xuất khẩu trái cây ở thế giới Thích hợp với khí hậu nhiệt đới, chuối chủ yếu được trồng ở những nước đang phát triển Khoảng 98% sản lượng chuối của thế giới được trồng ở những nước đang phát triển và được xuất khẩu tới các nước phát triển Năm 2012, tổng cộng có 130 nước sản xuất chuối Tuy nhiên, về việc sản

xuất cũng như xuất nhập khẩu chuối thường là tập trung vào một số nước nhất định

Bảng 2.4 Diện tích, năng suất, sản lượng chuối của một nước trên thế

giới giai đoạn 2010 – 2012

Chỉ tiêu

Nước

Diện tích ( triệu ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng ( triệu tấn)

Thế giới 5,16 5,25 4,95 204,8 201,8 205,9 105,72 106.05 101.99

Ấn Độ 0,83 0,79 0,72 358,7 357,2 344,5 29,78 28,45 24,86 Trung Quốc 0,37 0,40 0,41 256,5 266,6 263,7 9,84 10,70 10,84 Philippin 0,44 0,45 0,45 202,5 203,6 203,1 9,10 9,16 9,22 Ecuador 0,21 0,19 0,21 367,7 386,9 332,5 7,93 7,42 7,01 Brazil 0,48 0,50 0,48 142,8 145,6 143,4 6,96 7,32 6,90 Indonesia 0,10 0,10 0,10 568,2 588,7 589,43 5,75 6,13 6,18 Thái Lan 0,13 0,13 0,13 118,6 120,3 121,3 1,48 1,52 1,65 Angola 0,10 0,10 0,11 188,3 252,6 258,4 2,04 2,64 2,99 Costa Rica 0,04 0,04 0,04 469,3 505,8 515,7 2,01 2,12 2,13 Mêxicô 0,07 0,07 0,07 273,4 287,9 303,4 2,10 2,13 2,20 Colombia 0,07 0,07 0,07 258,6 260,0 250,0 2,01 2,04 1,98 Việt Nam 0,09 0,09 0,10 149,5 153,1 156,0 1,48 1,52 1,56

(Nguồn: FAO, 2015)[13]

Qua bảng số liệu 2.4 ta thấy 12 nước sản xuất chính chiếm tới 76% sản lượng chuối thế giới năm 2012 Trong đó Ấn Độ, Trung Quốc, Philippin, Ecudor, Brazil chiếm sản lượng nhiều nhất

Về năng suất, ta nhận thấy nước có năng suất cao nhất qua các năm là Indonesia, năm 2010 đạt 568,2 tạ/ha, năm 2011 đạt 588,7 tạ/ha, 589,4 tạ/ha Việt Nam là một trong những nước có năng suất chuối thấp nhất trong các nước, tuy nhiên năng suất chuối của Việt Nam đã tăng dần qua các năm, năm

2010 đạt 149,5 tạ/ha, năm 2011 đạt 153,1 tạ/ha và năm 2012 đạt 156,0 tạ/ha

Sản xuất chuối ở các nước này ngày càng tăng lên cho thấy sự tập trung hóa về phân phối chuối trên toàn thế giới Diện tích và sản lượng chuối của

các nước đều có sự biến động qua các năm không theo quy luật nào cả Đa phần diện tích, sản lượng có sự tăng lên qua các năm cho thấy vai trò của chuối ngày càng được nhận thức và quan tâm nhiều hơn

2.2.2 Tình hình sản xuất và nghiên cứu chuối trên Việt Nam

Ở nước ta, khí hậu bốn mùa đều phù hợp cho chuối phát triển, từ Bắc đến Nam, đồng bằng cũng như miền núi, ở đâu và mùa nào cũng có chuối Chuối đối với người Việt Nam là rau, là quả, là lương thực, thực phẩm Sản lượng chuối ở ta hàng năm cũng khá, ngoài việc tiêu thụ nội địa, chúng ta còn xuất khẩu một lượng khá lớn Việt Nam là nước nhiệt đới và là một trong những xứ sở của chuối với nhiều giống chuối rất quý như: chuối tiêu, chuối tây, chuối bom, chuối ngự, có loại chuối nổi tiếng như chuối ngự Đại Hoàng (Nam Định), từng là đặc sản tiến vua Phần lớn diện tích trồng chuối ở các hộ nông dân cá thể, các nông trường quốc doanh chỉ chiếm diện tích nhỏ

Chủng loại chuối ở Việt Nam rất đa dạng như chuối tiêu, chuối lá, chuối xiêm và chuối ngự… được trồng rải rác khắp các tỉnh thành trong cả nước Các giống chuối của Việt Nam không chỉ phong phú về kích cỡ, hương

vị mà còn có những giá trị sử dụng rất khác nhau Cao cấp nhất vẫn là chuối ngự, loại chuối tiến vua, quả thon nhỏ, vàng óng, thơm ngậy nhưng diện tích

và sản lượng không cao Chuối tiêu, chuối gòn có sản lượng lớn hơn, hương

vị tuy không ngon bằng nhưng chất lượng đang ngày càng được cải tiến

Với những đặc điểm trên, chuối là mặt hàng có triển vọng xuất khẩu của Việt Nam, nhất là đối với giống chuối tiêu và chuối tây Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam đã có những công nghệ mới để hỗ trợ các tỉnh cây giống chuối nuôi cấy mô sạch bệnh và công nghệ chuyển màu chuối già sang màu vàng rất đẹp, có thể cạnh tranh xuất khẩu chuối với Philippin, Đài Loan vào thị trường châu Âu, Nhật Bản Thời gian gần đây các tỉnh Cà Mau, Đồng

Nai, Quảng Ngãi… đã có những bước cải thiện trong việc trồng và phát triển cây chuối tiến tới xuất khẩu sản phẩm chuối (Nguyễn Văn Luật, 2010) [4]

Bảng 2.5: Diện tích, năng suất, sản lƣợng chuối Việt Nam

từ năm 2010 – 2013 Chỉ tiêu

Năm

Diện tích (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tấn)

Ở miền Bắc những tỉnh có sản lượng chuối lớn là: Phú Thọ, Hải Phòng, Thái Bình…

Ở miền Nam: Các tỉnh Quảng Nam, Đồng Nai, Trà Vinh, Sóc Trăng…

Bảng 2.6: Diện tích, năng suất và sản lƣợng chuối của vùng Trung du và

miền núi phía Bắc năm 2013

(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tỉ tấn)

từ 1.200 – 2.100 ha Năng suất chuối của vùng trung du và miền núi phía Bắc

chiếm 13,6% năng suất chuối của cả nước, trong đó tỉnh Lào Cai là tỉnh có năng suất chuối cao nhất đạt 257,9 tạ/ha

Bảng 2.7 Diện tích, năng suất, sản lƣợng chuối ở một số vùng sinh thái

của Việt Nam năm 2013

(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (tấn)

ha và sản lượng của vùng này cũng chỉ đạt 81.800, thấp nhất trong các vùng của cả nước Vùng đồng bằng Sông Hồng do áp dụng tốt các biện pháp kỹ thuật trồng và chăm sóc chuối nên có năng suất lớn nhất cả nước đạt 264,4 tạ/ha

Hiện nay chuối Việt Nam được đánh giá là ngon nhưng có sức cạnh tranh kém so với chuối nhập ngoại Các siêu thị và đại lý bán hoa quả cho biết, mặc dù giá của loại chuối này đắt gấp 3 lần so với chuối trong nước, nhưng khách hàng vẫn thích mua loại chuối này hơn Chuối Philippin có giá 22.000 đồng/kg, trong khi đó chuối Việt Nam chỉ từ 5.000 – 7.000 đồng Các thương lái cho rằng nguyên nhân của việc xuất hiện nhan nhản các mặt hàng