Đề cương ôn môn kiến thức chung thi viện kiểm sát

CHUYÊN ĐỀ 1NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN – NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN VÀ VÌ DÂN2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dânHội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ tám (khoá VII) đã đánh dấu một bước quan trọng trong việc cụ thể hoá quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ở nước ta. Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá VII là hội nghị chuyên bàn về nhà nước “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính”. Sau khi đánh giá những thành tựu và khuyết điểm, yếu kém trong tổ chức, hoạt động của nhà nước ta và những yêu cầu trước tình hình mới, văn kiện Hội nghị đã nêu 5 quan điểm cơ bản cần nắm vững trong quá trình xây dựng kiện toàn bộ máy nhà nước cụ thể là:+ Xây dựng nhà nước XHCN của dân, do dân và vì dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân;+ Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp;+ Quán triệt nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ ch.........

CHUYÊN ĐỀ 1 NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN – NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN VÀ VÌ DÂN

2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ tám (khoá VII) đã đánh dấumột bước quan trọng trong việc cụ thể hoá quan điểm của Đảng Cộng sản ViệtNam về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ở nước ta Hội nghịlần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá VII là hội nghị chuyên bàn về nhànước “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam,trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính” Sau khi đánh giá những thànhtựu và khuyết điểm, yếu kém trong tổ chức, hoạt động của nhà nước ta và nhữngyêu cầu trước tình hình mới, văn kiện Hội nghị đã nêu 5 quan điểm cơ bản cầnnắm vững trong quá trình xây dựng kiện toàn bộ máy nhà nước cụ thể là:

+ Xây dựng nhà nước XHCN của dân, do dân và vì dân, lấy liên minh giaicấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do ĐảngCộng sản lãnh đạo Thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm

kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổquốc và của nhân dân;

+ Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp chặtchẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hànhpháp, tư pháp;

+ Quán triệt nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động củaNhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam;

+ Tăng cường pháp chế XHCN; xây dựng nhà nước pháp quyền ViệtNam quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạođức XHCN;

+ Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước

Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VII tại Đạihội lần thứ VIII tiếp tục khẳng định 5 quan điểm cơ bản về xây dựng nhà nướcpháp quyền đã được Hội nghị Trung ương 8 khoá VII xác định, đồng thời đặt racác nhiệm vụ: đổi mới, nâng cao chất lượng công tác lập pháp và giám sát tốicao của Quốc hội đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước; cải cách nền hànhchính nhà nước đồng bộ trên các mặt: cải cách thể chế hành chính, tổ chức bộmáy và xây dựng, kiện toàn đội ngũ cán bộ, công chức hành chính; cải cách tổchức và hoạt động tư pháp; củng cố kiện toàn bộ máy các cơ quan tư pháp Phânđịnh lại thẩm quyền xét xử của toà án nhân dân, từng bước mở rộng thẩm quyền

xét xử sơ thẩm cho toà án nhân dân huyện Đổi mới tổ chức, hoạt động của Việnkiểm sát nhân dân, các cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án và các cơ quan, tổchức bổ trợ tư pháp….

Hội nghị Trung ương lần thứ ba khoá VIII đã thông qua nghị quyết “Pháthuy quyền làm chủ của nhân dân, tiếp tục xây dựng Nhà nước Cộng hoà XHCNViệt Nam trong sạch, vững mạnh” Nghị quyết Trung ương 3 khoá VIII đã đưa

ra sự đánh giá tình hình xây dựng Nhà nước trong thời gian qua với những nhậnđịnh về các bước tiến bộ, các mặt yếu kém trong quá trình xây dựng Nhà nước

và chỉ ra rằng: việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiệnchuyển đổi nền kinh tế là nhiệm vụ mới mẻ, hiểu biết của chúng ta còn ít, cónhiều việc phải vừa làm, vừa tìm tòi, rút kinh nghiệm Nghị quyết khẳng địnhcần tiếp tục thực hiện Nghị quyết lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khoá VII

và nhấn mạnh ba yêu cầu:

- Một là: tiếp tục phát huy tốt hơn và nhiều hơn quyền làm chủ của nhân

dân qua các hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp để nhân dân thamgia xây dựng và bảo vệ Nhà nước, nhất là việc giám sát, kiểm tra của nhân dânđối với hoạt động của cơ quan và cán bộ công chức Nhà nước

- Hai là: tiếp tục xây dựng và hoàn hiện nhà nước Cộng hoà XHCN Việt

Nam trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả; cán bộ công chứcNhà nước thật sự là công bộc, tận tuỵ phục vụ nhân dân

- Ba là: tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước; xây dựng và

hoàn thiện nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng phù hợp với đặc điểm, tínhchất của cơ quan nhà nước ở từng cấp, chú trọng sự lãnh đạo của tổ chức đảng đốivới việc kiểm kê, kiểm soát trong quản lý kinh tế, tài chính Nghị quyết nhấn mạnh

“3 yêu cầu trên quan hệ chặt chẽ với nhau, dựa trên nền tảng chung là xây dựng

Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân, thực hiện đại đoàn kết dân tộc mà nòng cốt là liên minh công nhân, nông dân và trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam”.

Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ IX (tháng 4/2002) và Đại hội đạibiểu Đảng toàn quốc lần thứ X (tháng 4/2006) đã tiếp tục khẳng định nhiệm vụxây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạocủa Đảng, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhândân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơquan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp

Đại hội XI (tháng 1/2011) đã làm sâu sắc thêm nhận thức về xây dựngnhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và khẳng định “tiếp tục đẩy mạnh việcxây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nhànước ta thực sự là của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng lãnh đạo,

thực hiện tốt chức năng quản lý kinh tế, quản lý xã hội, giải quyết đúng mốiquan hệ giữa nhà nước với các tổ chức khác trong hệ thống chính trị, với nhândân, với thị trường” Báo cáo chính trị đã xã định một trong những phươnghướng quan trọng của việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa là Nghiên cứu xây dựng, bổ sung các thể chế và cơ chế, vận hành cụthể để bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, vànguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp vàkiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và

tư pháp Nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý kinh tế của nhà nước phù hợp vớiyêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tiếp tục hoànthiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách để vận hành có hiệu quả nền kinh tế

và thực hiện tốt các cam kết quốc tế, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc

Như vậy, từ khi ra đời cho đến nay, trong đường lối của Đảng Cộng sảnViệt Nam luôn luôn quán triệt tư tưởng xây dựng nhà nước của dân, do dân và vìdân ở Việt Nam, coi trọng việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật -phương tiện quan trọng trong quản lý nhà nước

3 Những đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

- Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, thể hiện quyền làm chủ của nhân dân

Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh “Nước ta là một nước dân chủ, địa vị caonhất là dân vì dân là chủ”; “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tức là nhân dân làchủ”1 Với Hồ Chí Minh nhân dân là chủ thể tối cao và duy nhất của quyền lựcnhà nước Toàn bộ quyền lực nhà nước đều bắt nguồn từ nhân dân, do nhân dân

uỷ quyền cho bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phụng sự lợi ích của nhân dân

Bộ máy nhà nước được thiết lập là bộ máy thừa hành ý chí, nguyện vọng củanhân dân, đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước không thể là các ông quan cáchmạng mà là công bộc của nhân dân Là nhà nước của dân, do chính nhân dân lậpqua thông qua chế độ bầu cử dân chủ Bầu cử dân chủ là phương thức thành lập

bộ máy nhà nước đã được xác lập trong nền chính trị hiện đại, đảm bảo tínhchính đáng của chính quyền khi tiếp nhận sự uỷ quyền quyền lực từ nhân dân

Tư tưởng về một nhà nước của dân, do dân, vì dân đã được thể chế hoáthành một mục tiêu hiến định ngay trong bản Hiến pháp đầu tiên của chính thểdân chủ cộng hoà ở nước ta - Hiến pháp 1946: “Xây dựng một chính quyềnmạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân” (Lời nói đầu - Hiến pháp 1946) Đặc điểmnày của Nhà nước ta tiếp tục được khẳng định trong các bản Hiến pháp 1959,

1980, 1992 và Hiến pháp năm 2013

1

- Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp, tôn trọng và bảo vệ Hiến pháp

Trong Nhà nước pháp quyền, ý chí của nhân dân và sự lựa chọn chính trịđược xác lập một cách tập trung nhất, đầy đủ nhất và cao nhất bằng Hiến pháp.Chính vì lẽ đó mà Hiến pháp được coi là Đạo luật cơ bản của Nhà nước, có hiệulực pháp lý cao nhất, quy định chế độ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốcphòng, an ninh, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cơ cấu, nguyên tắc tổchức và hoạt động của các cơ quan nhà nước Sự hiện diện của Hiến pháp là điềukiện quan trọng nhất bảo đảm sự ổn định xã hội và sự an toàn của người dân

Những quan điểm lớn, những nội dung cơ bản của Hiến pháp là cơ sởpháp lý quan trọng cho sự duy trì quyền lực nhà nước, cho sự làm chủ của nhândân Và đó chính là nền tảng có tính chất hiến định để xem xét, đánh giá sự hợphiến hay không hợp hiến của các đạo luật, cũng như các quyết sách khác củaNhà nước và của cá tính chất chính trị, tính chất xã hội

Hiến pháp có một vai trò quan trọng như vậy trong việc duy trì quyền lựccủa nhân dân, cho nên, việc xây dựng và thực hiện một cơ chế hữu hiệu cho việcphát hiện, đánh giá và phán quyết về những quy định và hoạt động trái với Hiếnpháp là rất cần thiết trong tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước ở nước tahiện nay

- Nhà nước pháp quyền Việt Nam quản lý xã hội bằng pháp luật, bảo đảm

vị trí tối thượng của pháp luật trong đời sống xã hội

Pháp luật xã hội chủ nghĩa của chúng ta là kết quả của sự thể chế hoáđường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam trên tất cả các mặt kinh tế,chính trị, xã hội, văn hoá giáo dục khoa học, đối nội, đối ngoại Pháp luật thể hiện

ý chí và nguyện vọng của nhân dân, phù hợp với hiện thực khách quan, thúc đẩytiến bộ xã hội Vì vậy, nói đến pháp luật trong Nhà nước pháp quyền là nói đếntính pháp luật khách quan của các quy định pháp luật, chứ không phải chỉ nói đếnnhu cầu đặt ra pháp luật, áp dụng pháp luật, tuân thủ pháp luật một cách chungchung với mục đích tự thân của nó

Pháp luật của Nhà nước ta phản ánh đường lối, chính sách của Đảng vàlợi ích của nhân dân Vì vậy, pháp luật phải trở thành phương thức quan trọngđối với tính chất và hoạt động của Nhà nước và là thước đo giá trị phổ biến của

xã hội ta: công bằng, dân chủ, bình đẳng - những tố chất cần thiết cho sự pháttriển tiến bộ và bền vững của Nhà nước và xã hội ta

Nhà nước pháp quyền đặt ra nhiệm vụ phải có một hệ thống pháp luật cần

và đủ để điều chỉnh các quan hệ xã hội, làm cơ sở cho sự tồn tại một trật tự phápluật và kỷ luật Pháp luật thể chế hoá các nhu cầu quản lý xã hội, là hình thứctồn tại của các cơ cấu và tổ chức xã hội và của các thiết chế Nhà nước Vì vậy,

sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật là lối sống có trật tự và lành mạnhnhất của xã hội Tất cả các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội vàmọi công dân đều phải nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp và pháp luật.

- Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam tôn trọng và bảo vệ quyền con người, các quyền và tự do của công dân, giữ vững mối liên hệ giữa Nhà nước và công dân, giữa Nhà nước và xã hội

Xét về bản chất, ngọn cờ bảo vệ quyền con người thuộc về các Nhà nướccách mạng chân chính, nhà nước xã hội chủ nghĩa Cuộc đấu tranh trên bảymươi năm đầy gian khổ hy sinh của dân tộc Việt Nam vì độc lập, tự do dưới sựlãnh đạo của Đảng suy cho cùng, chính là vì quyền con người, quyền được sống,quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc của cộng đồng dân tộc và của từng cánhân, từng con người Do vậy, vấn đề bảo đảm quyền con người, quyền côngdân, mở rộng quyền dân chủ, nâng cao trách nhiệm pháp lý giữa Nhà nước vàcông dân, giữa công dân với Nhà nước, … luôn được Đảng ta dành sự quan tâmđặc biệt Nhiều Hội nghị của Trung ương Đảng đề cập đến vấn đề này như vănkiện đại hội Đảng VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII và nhiều Nghị quyết trung ươngkhác Văn kiện Đại hội Đảng VI xác định: Xây dựng một chính quyền không cóđặc quyền, đặc lợi, hoạt động vì cuộc sống của nhân dân Nghị quyết trung ương

8 khoá VII xác định trên nguyên tắc: dân chủ xã hội chủ nghĩa là vấn đề thuộcbản chất của Nhà nước ta Phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnhvực Quyền làm chủ đó được thể chế hoá báng pháp luật… Dân chủ đi đôi với

kỷ cương, kỷ luật… Văn kiện Đại hội Đảng IX xác định rõ những phương châm

cơ bản: xây dựng cơ chế cụ thể để thực hiện phương châm: “dân biết, dân bàn,dân làm, dân kiểm tra" đối với các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhànước Thực hiện tốt các cơ chế làm chủ của nhân dân: làm chủ thông qua đạidiện (là cơ quan dân cử và các đoàn thể), làm chủ trực tiếp bằng các hình thứcnhân dân tự quản, bằng việc xây dựng và thực hiện các quy ước, hương ước tại

cơ sở Đảng và Nhà nước tiếp tục đổi mới phong cách, bảo đảm dân chủ trongquá trình chuẩn bị ra quyết định và thực hiện các quyết định

- Trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp, có

sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ việc thực hiện quyền lực nhà nước

Bắt đầu từ Đại hội Đảng lần thứ VII (1991), với “Cương lĩnh xây dựng đấtnước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”, quan điểm về sự tồn tại của baquyền và sự phân công, phối hợp giữa ba phạm vi quyền lực đó của Nhà nướcmới được chính thức khẳng định trên cơ sở tiếp thu, kế thừa, phát triển, vận dụngvào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam các tri thức của nhân loại và trước yêucầu của sự nghiệp đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của bộ máy

nhà nước Và đến Hội nghị Trung ương lần thứ tám (khoá VII), (1995) quan niệmcủa Đảng về ba quyền đã được sự bổ sung quan trọng: quyền lực nhà nước làthống nhất, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nướctrong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Nghị quyết đại hội

XI và Cương lĩnh xây dựng đất nước thấp kém quá độ lên chủ nghĩa xã hội (sửađổi, bổ sung năm 2011) đều có bổ sung quan tâm vấn đề kiểm soát quyền lựctrong cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước ở nước ta Theo đó nguyên tắc quyềnlực nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơquan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp đã được hoàn thiện mộtbước quan trọng Quan điểm về sự thống nhất quyền lực nhà nước có sự phâncông, phối hợp, kiểm soát chặt chẽ giữa ba quyền và quyền lực nhà nước là mộtquan điểm có tính nguyên tắc chỉ đạo trong thiết kế mô hình tổ chức Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

- Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Ở Việt Nam, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với sự nghiệpxây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân là mộttất yếu lịch sử và tất yếu khách quan

+ Đối với dân tộc Việt Nam, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Namđối với nhà nước, đối với xã hội không chỉ là tất yếu lịch sử, tất yếu khách quan

mà còn là ở chỗ sự lãnh đạo đó còn có cơ sở đạo lý sâu sắc và cơ sở pháp lývững vàng

+ Sự lãnh đạo của Đảng cộng sản - Đảng duy nhất cầm quyền đối với đờisống xã hội và đời sống nhà nước không những không trái (mâu thuẫn) với bảnchất nhà nước pháp quyền nói chung mà còn là điều kiện có ý nghĩa tiên quyếtđối với quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, dodân, vì dân ở nước ta Trong ý nghĩa ấy, nhà nước pháp quyền dưới sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Việt Nam, một Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng HồChí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động là một trong nhữngđặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta

Đối với Nhà nước, sự lãnh đạo của Đảng là lãnh đạo chính trị, quyết định phương hướng chính trị của Nhà nước, bảo đảm cho Nhà nước ta thực sự

là tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, thực sự của dân, do dân và vì dân,

để thực hiện thành công công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủnghĩa Nhà nước triển khai tổ chức thực hiện các nghị quyết, chủ trương củaĐảng bằng các hoạt động quản lý nhà nước, tổ chức tạo điều kiện thuận lợi chonhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội trên tất cả các lĩnh vực: kinh

tế, chính trị, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại…

Chuyên đề 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

VỀ HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM

I KHÁI NIỆM HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Hệ thống chính trị là một chỉnh thể các tổ chức chính trị hợp pháp trong

xã hội, bao gồm các đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội

được liên kết với nhau trong một hệ thống tổ chức nhằm tác động vào các quátrình của đời sống xã hội; củng cố, duy trì và phát triển chế độ chính trị phù hợpvới lợi ích của giai cấp cầm quyền

Hệ thống chính trị nước ta vận hành theo cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ, bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà

nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Côngđoàn Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữViệt Nam, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh và các đoàn thể nhân dân

là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam gắn bó mật thiết với Nhân dân, phục vụ

Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân vềnhững quyết định của mình

3 Các tổ chức của Đảng và đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật”

Sự lãnh đạo của đảng cộng sản đối với hệ thống chính trị là điều kiện cần thiết và tất yếu để bảo đảm cho hệ thống chính trị giữ được bản chất giai cấp

công nhân, bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân

Vai trò lãnh đạo của Đảng thể hiện trên những nội dung chủ yếu sau:

- Đảng đề ra Cương lĩnh chính trị, đường lối, chiến lược, các định hướng về chính sách và chủ trương lớn phát triển kinh tế - xã hội để Nhà

nước thể chế hoá thành pháp luật; đồng thời Đảng là lực lượng lãnh đạo và tổchức thực hiện Cương lĩnh, đường lối của Đảng.

- Đảng lãnh đạo hệ thống chính trị và xã hội chủ yếu thông qua Nhà nước và các đoàn thể quần chúng Đường lối, chủ trương, quan điểm của Đảng

được Nhà nước tiếp nhận, thể chế hoá bằng pháp luật và những chủ trương,chính sách, kế hoạch, chương trình cụ thể Vì vậy, Đảng luôn quan tâm đến việcxây dựng Nhà nước và bộ máy của Nhà nước, đồng thời kiểm tra việc Nhà nướcthực hiện các Nghị quyết của Đảng

- Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ,

giới thiệu những đảng viên ưu tú có đủ năng lực và phẩm chất vào hoạt độngtrong các cơ quan lãnh đạo của hệ thống chính trị

- Đảng lãnh đạo bằng công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động, tổ chức, kiểm tra, giám sát và bằng hành động gương mẫu của đảng viên Đảng

lãnh đạo thông qua tổ chức đảng và đảng viên hoạt động trong các tổ chức của

hệ thống chính trị, tăng cường chế độ trách nhiệm cá nhân, nhất là người đứngđầu

2 Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Vị trí pháp lý của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đượcquy định tại Điều 2, Hiến pháp năm 2013:

“1 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân

2 Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất

cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai

cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức

3 Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”.

Nhà nước là trụ cột của hệ thống chính trị ở nước ta, là công cụ tổ

chức thực hiện ý chí và quyền lực của nhân dân, thay mặt nhân dân, chịu tráchnhiệm trước nhân dân để quản lý toàn bộ hoạt động của đời sống xã hội Đóchính là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Nhà nước quản lý,điều hành nền kinh tế bằng pháp luật, quy hoạch, kế hoạch và các công cụ điềutiết trên cơ sở tôn trọng quy luật khách quan của thị trường Đảng lãnh đạo Nhànước thực hiện và bảo đảm đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân Như vậy, Nhànước xã hội chủ nghĩa vừa là cơ quan quyền lực, vừa là bộ máy chính trị, hànhchính, vừa là tổ chức quản lý kinh tế, văn hoá, xã hội của nhân dân Quyền lực

Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơquan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có vị trí và vai trò đặcbiệt quan trọng trong hệ thống chính trị Chức năng và nhiệm vụ của Nhà nướctrong hệ thống chính trị, trong đời sống xã hội được thể hiện bằng mối quan hệgiữa Nhà nước với Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội Nhà nước thể chế hóachủ trương, đường lối của Đảng thành Hiến pháp, pháp luật và chính sách làmcông cụ để thực hiện quản lý nhà nước đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Việc xác định đúng vị trí, vai trò và nhiệm vụ của Nhà nước trong hệthống chính trị có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong quá trình đổi mới hệ thốngchính trị, khắc phục sự chồng chéo, lấn sân giữa các thành tố trong hệ thốngchính trị, nhất là trong mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước trong điều kiện pháttriển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhậpquốc tế

Trong bộ máy nhà nước, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân

dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩaViệt Nam Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định cácvấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhànước

Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hànhcủa Quốc hội Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công táctrước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước

Cơ quan tư pháp gồm Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và các

cơ quan điều tra Đây là những cơ quan được lập ra để xử lý những tổ chức và

cá nhân vi phạm pháp luật, bảo đảm việc thực thi pháp luật một cách nghiêmminh, thống nhất

Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩaViệt Nam, thực hiện quyền tư pháp Toà án các cấp là cơ quan nhân danh Nhànước, thể hiện thái độ và ý chí của Nhà nước trước các vụ án thông qua hoạtđộng độc lập và chỉ tuân theo pháp luật Toà án là cơ quan duy nhất có quyền ápdụng chế tài hình sự, không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa cóbản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật

Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tưpháp Để bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, bảo đảm việc xét xửđúng người đúng tội, Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức thành hệ thống, tập

trung thống nhất và độc lập thực hiện thẩm quyền của mình đối với các cơ quankhác của Nhà nước

Nhà nước thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọnggiáo dục nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của nhân dân Vì vậy, cần tăngcường pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Đó là tổ chức trungtâm thực hiện quyền lực chính trị, là trụ cột của hệ thống chính trị, là bộ máythực hiện chức năng quản lý nhà nước về các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hộitheo quy định của pháp luật; thay mặt nhân dân thực hiện chức năng đối nội

và đối ngoại Để Nhà nước hoàn thành nhiệm vụ quản lý xã hội bằng pháp luật,thực hiện quyền lực nhân dân giao phó, phải thường xuyên chăm lo kiện toàncác cơ quan nhà nước, với cơ cấu gọn nhẹ, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả; xâydựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có phẩm chất chính trị vững vàng,năng lực chuyên môn giỏi; thường xuyên giáo dục pháp luật, nâng cao ý thứcsống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; có cơ chế và biện pháp ngăn ngừa

tệ quan liêu, tham nhũng, lộng quyền, vô trách nhiệm ; nghiêm trị những hànhđộng gây rối, thù địch; phát huy vai trò làm chủ của nhân dân, của các tổ chức

xã hội, xây dựng và tham gia quản lý nhà nước

Nhận thức về vai trò quản lý xã hội bằng pháp luật của nhà nước xã hộichủ nghĩa, cần thấy rằng:

Một là, toàn bộ hoạt động của cả hệ thống chính trị, kể cả sự lãnh đạo của

Đảng cũng phải trong khuôn khổ pháp luật, chống mọi hành động lộng quyền,lạm quyền, coi thường và vi phạm pháp luật;

Hai là, duy trì mối liên hệ thường xuyên và chặt chẽ giữa Nhà nước và

nhân dân, lắng nghe và tôn trọng ý kiến của nhân dân, chịu sự giám sát của nhândân, quản lý đất nước vì lợi ích của quảng đại nhân dân, vì lợi ích của quốc gia,dân tộc chứ không phải vì quyền lợi hoặc lợi ích của thiểu số;

Ba là, không có sự đối lập giữa nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng với

tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước Phải luôn luôn bảo đảm sựthống nhất để tăng cường sức mạnh của Nhà nước Tính hiệu lực và sức mạnhcủa Nhà nước chính là thể hiện hiệu quả sự lãnh đạo của Đảng

3 Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Công đoàn Việt Nam, Đoàn Thanh niênCộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân, Hội

Cựu chiến binh và đoàn thể nhân dân có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đại diện, bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, chăm lo lợi ích của các đoàn viên,

hội viên, thực hiện dân chủ và xây dựng xã hội lành mạnh; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; giáo dục lý tưởng và đạo đức cách mạng, quyền và nghĩa vụ công dân, thắt chặt mối liên hệ giữa nhân dân với Đảng, Nhà nước.

Vị trí pháp lý, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể

nhân dân được quy định tại Điều 9, Hiến pháp năm 2013:

“ 1 Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tựnguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các

cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, ngườiViệt Nam định cư ở nước ngoài

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân;đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp,phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cườngđồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhànước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

2 Công đoàn Việt Nam, Hội nông dân Việt Nam, Đoàn thanh niên cộngsản Hồ Chí Minh, Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Hội cựu chiến binh Việt Nam

là các tổ chức chính trị - xã hội được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện vàbảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chứcmình; cùng các tổ chức thành viên khác của Mặt trận phối hợp và thống nhấthành động trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

3 Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận và các

tổ chức xã hội khác hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật Nhànước tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên củaMặt trận và các tổ chức xã hội khác hoạt động”

III BẢN CHẤT CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giaicấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộcViệt Nam, nhân dân ta đã đứng lên làm cách mạng, giành lấy quyền lực nhànước và tổ chức ra hệ thống chính trị của mình Do đó, nhân dân thực hiệnquyền làm chủ thông qua hoạt động của Nhà nước, của cả hệ thống chính trị vàcác hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện

Bản chất của hệ thống chính trị nước ta được quy định bởi các cơ sở nềntảng sau:

- Cơ sở chính trị của hệ thống chính trị nước ta là chế độ nhất nguyên chính trị với một Đảng duy nhất cầm quyền, lãnh đạo Nhà nước và xã hội trên

nền tảng dân chủ xã hội chủ nghĩa

- Cơ sở kinh tế của hệ thống chính trị là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản

xuất tiến bộ, phù hợp Đồng thời, cơ sở kinh tế này tạo ra các xung lực để đổimới, hoàn thiện hệ thống chính trị, nâng cao khả năng tác động tích cực vào quátrình phát triển kinh tế

- Cơ sở xã hội của hệ thống chính trị là dựa trên nền tảng liên minh giai cấp giữa công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức và khối đại đoàn kết toàn dân tộc Với cơ sở xã hội là khối đại đoàn kết toàn dân tộc, hệ thống chính trị

nước ta không chỉ là hình thức tổ chức của chính trị nhằm thực hiện quyền lựccủa nhân dân mà còn là hình thức tổ chức đại diện cho ý chí, nguyện vọng vàquyền lợi của mọi tầng lớp nhân dân, là biểu tượng của đại đoàn kết toàn dântộc

- Cơ sở tư tưởng của hệ thống chính trị là chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Các quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh là các căn cứ lý luận để xây dựng hệ thống chính trị với chế độ nhấtnguyên chính trị và định hướng phát triển xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Sự nhất quán về cơ sở chính trị, kinh tế, xã hội và tư tưởng là nhân tố vừabảo đảm tính định hướng chính trị vừa bảo đảm tính năng động và khả năngthích ứng của hệ thống chính trị trước sự vận động phát triển của đất nước và thếgiới

ở nơi dân” Trong chế độ do nhân dân là chủ thể duy nhất và tối cao của quyềnlực chính trị, nhân dân uỷ quyền cho một hệ thống các tổ chức bao gồm ĐảngCộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thểnhân dân

Hệ thống chính trị ở nước ta là một hình thức tổ chức thực hành dân chủ; mỗi một tổ chức trong hệ thống chính trị đều là những hình thức để thực

hiện dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp của nhân dân Các tổ chức này được

tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc dân chủ và vì các mục tiêu dânchủ Điều đó bắt nguồn từ bản chất của chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa “Dânchủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lựccủa sự phát triển đất nước” Mỗi một tổ chức trong hệ thống chính trị vừa là mộthình thức thực hành dân chủ, tổ chức các quá trình dân chủ vừa là công cụ bảo

đảm dân chủ trong xã hội, một trường học dân chủ để giáo dục ý thức dân chủ,nâng cao năng lực làm chủ của nhân dân.

IV ĐẶC ĐIỂM CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Hệ thống chính trị Việt Nam gắn liền với vai trò tổ chức và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Mỗi tổ chức thành viên của hệ thống chính trị đều do

Đảng Cộng sản Việt Nam sáng lập vừa đóng vai trò là hình thức tổ chức quyềnlực của nhân dân (Nhà nước), tổ chức tập hợp đoàn kết quần chúng, đại diện ýchí và nguyện vọng của quần chúng (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoànthể nhân dân) vừa là tổ chức đóng vai trò là phương tiện để Đảng Cộng sản thựchiện sự lãnh đạo chính trị của mình

Toàn bộ hệ thống chính trị đều được tổ chức và hoạt động trên nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Điều đó

quy định tính nhất nguyên tư tưởng, nhất nguyên ý thức hệ chính trị của toàn bộ

hệ thống và của từng thành viên trong hệ thống chính trị

2 Tính thống nhất của hệ thống chính trị

Hệ thống chính trị Việt Nam bao gồm nhiều tổ chức có tính chất, vị trí,vai trò, chức năng khác nhau nhưng lại quan hệ chặt chẽ, gắn bó với nhau tạothành một thể thống nhất Sự đa dạng, phong phú về tổ chức và phương thứchoạt động của các tổ chức thành viên trong hệ thống chính trị tạo điều kiện đểphát huy “tính hợp trội” của hệ thống, tạo ra sự cộng hưởng sức mạnh trong toàn

bộ hệ thống để thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ chính trị của mỗi tổ chứcthành viên và của toàn bộ hệ thống chính trị

Nhân tố quyết định tính thống nhất của hệ thống chính trị nước ta là

sự lãnh đạo thống nhất của một Đảng duy nhất cầm quyền là Đảng Cộng sản Việt Nam theo nguyên tắc tập trung dân chủ Việc quán triệt và thực hiện

nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động là nhân tố cơ bản bảođảm cho hệ thống chính trị có được sự thống nhất về tổ chức và hành độngnhằm phát huy sức mạnh đồng bộ của toàn hệ thống cũng như của mỗi tổ chức

trong hệ thống chính trị Đồng thời, tính thống nhất của hệ thống chính trị còn thể hiện ở mục tiêu chính trị là xây dựng xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nội

dung: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Hệ thống chính trịđược tổ chức như một chỉnh thể thống nhất từ Trung ương đến địa phương vàcấp cơ sở.

Các quan điểm và nguyên tắc của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đều được các tổ chức trong hệ thống chính trị ở nước ta vận dụng, ghi rõ trong Điều lệ của từng tổ chức.

3 Hệ thống chính trị gắn bó mật thiết với nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân

Hệ thống chính trị Việt Nam là một hệ thống không chỉ gắn với chính trị, quyền lực chính trị mà còn gắn với xã hội Do vậy trong cấu trúc của hệ

thống chính trị bao gồm các tổ chức chính trị như Đảng, Nhà nước và các tổchức vừa có tính chính trị vừa có tính xã hội như Mặt trận Tổ quốc và các đoànthể nhân dân

Hệ thống chính trị không đứng trên xã hội, tách khỏi xã hội như nhữnglực lượng chính trị áp bức xã hội như trong các xã hội bóc lột mà là một bộ phận

của xã hội, gắn bó với xã hội Sự gắn bó mật thiết giữa hệ thống chính trị với nhân dân được thể hiện ngay trong bản chất của các bộ phận cấu thành hệ thống chính trị: Đảng Cộng sản Việt Nam là đại biểu trung thành lợi ích của

giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc; Nhà nước Cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân;Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể nhân dân là hình thức tập hợp, tổ chức của chínhcác tầng lớp nhân dân

Sự gắn bó giữa hệ thống chính trị với nhân dân còn được xác định bởi ý nghĩa: hệ thống chính trị là trường học dân chủ của nhân dân; mỗi tổ chức trong hệ thống chính trị là phương thức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân.

4 Hệ thống chính trị có sự kết hợp chặt chẽ giữa tính giai cấp và dân tộc

Từ ngày Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và lãnh đạo cách mạng ViệtNam, cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng

dân tộc Giai cấp và dân tộc hoà đồng, các giai cấp, tầng lớp xã hội đoàn kết, hợp tác để cùng phát triển Trong mọi giai đoạn xây dựng và phát triển của hệ

thống chính trị (kể cả thời kỳ còn mang tên hệ thống chuyên chính vô sản) vấn

đề dân tộc, quốc gia luôn là cơ sở đoàn kết mọi lực lượng chính trị - xã hội đểthực hiện thắng lợi các nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam Vấn đề đặt ra đốivới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị là đoàn kết giai cấp, tập hợp lựclượng trên nền tảng khối đại đoàn kết toàn dân tộc

Mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội quy định hệ thống chính trị mang bảnchất giai cấp công nhân, đại diện trung thành lợi ích của giai cấp công nhân và

nhân dân lao động Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội đã gắn kết vấn đề dân tộc và vấn đề giai cấp Do vậy trong thực tiễn cách mạng Việt Nam,

sự phân biệt giữa dân tộc và giai cấp đều mang tính tương đối và không có ranhgiới rõ ràng, tạo nên sức mạnh tổng hợp của toàn bộ hệ thống chính trị Nhờ vậy

hệ thống chính trị luôn là đại biểu cho dân tộc, là yếu tố đoàn kết dân tộc, gắn bó mật thiết với nhân dân và là hệ thống của dân, do dân, vì dân.

I KHÁI NIỆM BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

Bộ máy Nhà nước là hệ thống các cơ quan Nhà nước từ trung ương xuống cơ sở, được tổ chức theo những nguyên tắc chung thống nhất, tạo thành một cơ chế đồng bộ để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước.

Hiện nay các cơ quan nhà nước trong Bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hộichủ nghĩa Việt Nam gồm:

- Các cơ quan quyền lực nhà nước: Quốc hội, Hội đồng nhân dân các

cấp (cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã);

- Các cơ quan hành chính nhà nước: Chính phủ; các bộ, cơ quan ngang

bộ; Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã;

- Các cơ quan xét xử: Toà án nhân dân tối cao; Toà án quân sự; các

Toà án nhân dân địa phương (cấp tỉnh, cấp huyện); Toà án khác do luật định;Trong tình hình đặc biệt, Quốc hội có thể quyết định thành lập Toà án đặc biệt

- Các cơ quan kiểm sát: Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Viện kiểm sát

quân sự; Viện kiểm sát nhân dân địa phương (cấp tỉnh, cấp huyện)

- Chủ tịch nước là một thiết chế nhà nước, thể hiện sự thống nhất của

quyền lực, thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, tồn tại tương đốiđộc lập với các cơ quan nhà nước khác

II ĐẶC ĐIỂM CÁC CƠ QUAN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

Thứ nhất, mỗi cơ quan nhà nước là một tổ chức công quyền có tính độc

lập tương đối với cơ quan nhà nước khác, một tổ chức cơ cấu bao gồm những

cán bộ, công chức được giao những quyền hạn nhất định để thực hiện chứcnăng, nhiệm vụ của Nhà nước theo quy định của pháp luật

Thứ hai, đặc điểm cơ bản của cơ quan nhà nước làm cho nó khác với các

tổ chức khác là tính quyền lực nhà nước Chỉ cơ quan nhà nước mới có quyền

lực nhà nước, được nhân dân giao cho Các cơ quan nhà nước thực hiện quyềnlực của nhân dân, giải quyết các vấn đề quan hệ với công dân Mỗi cơ quan nhànước đều có thẩm quyền do pháp luật quy định - đó là tổng thể những quyền vànghĩa vụ mang tính quyền lực - pháp lý mà nhà nước trao cho để thực hiện chứcnăng, nhiệm vụ của Nhà nước Yếu tố cơ bản của thẩm quyền là quyền ban hànhnhững văn bản pháp luật có tính bắt buộc chung, văn bản áp dụng pháp luật phảithực hiện đối với các chủ thể có liên quan (có thể là cơ quan, tổ chức nhà nướckhác, công chức, viên chức, các tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế và công dân)

Thứ ba, thẩm quyền của các cơ quan nhà nước có những giới hạn về

không gian (lãnh thổ), về thời gian có hiệu lực, về đối tượng chịu sự tác động.

Thẩm quyền của cơ quan nhà nước phụ thuộc vào địa vị pháp lý của nó trong bộmáy nhà nước Giới hạn thẩm quyền của các cơ quan nhà nước là giới hạn mangtính pháp lý vì được pháp luật quy định

Cơ quan nhà nước chỉ hoạt động trong phạm vi thẩm quyền của mình vàtrong phạm vi đó, nó hoạt động độc lập, chủ động và chịu trách nhiệm về hoạtđộng của mình Cơ quan nhà nước có quyền, đồng thời có nghĩa vụ phải thựchiện các quyền của mình Khi cơ quan nhà nước không thực hiện hay từ chốithực hiện các quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật là vi phạm phápluật.

Thứ tư, mỗi cơ quan nhà nước có hình thức và phương pháp hoạt động

riêng do pháp luật quy định.

III CÁC CƠ QUAN NHÀ NƯỚC

1 Quốc hội

1.1 Vị trí pháp lý của Quốc hội

Theo Điều 69, Hiến pháp năm 2013:

“Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn

đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà

nước”

1.2 Nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội

Nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội được quy định tại Điều 70, Hiến phápnăm 2013:

“Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:

1 Làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp; làm luật và sửa đổi luật;

2 Thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp, luật và nghịquyết của Quốc hội; xét báo cáo công tác của Chủ tịch nước, Uỷ ban thường vụQuốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao,Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nước và cơ quan khác do Quốc hộithành lập;

3 Quyết định mục tiêu, chỉ tiêu, chính sách, nhiệm vụ cơ bản phát triểnkinh tế - xã hội của đất nước;

4 Quyết định chính sách cơ bản về tài chính, tiền tệ quốc gia; quy định,

sửa đổi hoặc bãi bỏ các thứ thuế; quyết định phân chia các khoản thu và nhiệm

vụ chi giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; quyết định mức giới

hạn an toàn nợ quốc gia, nợ công, nợ chính phủ; quyết định dự toán ngân sách

nhà nước và phân bổ ngân sách trung ương, phê chuẩn quyết toán ngân sách nhànước;

5 Quyết định chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo của Nhà nước;

6 Quy định tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chínhphủ, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểmtoán nhà nước, chính quyền địa phương và cơ quan khác do Quốc hội thành lập;

7 Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước, Chủtịch Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội, Ủy viên Uỷ ban thường vụ Quốc hội,Chủ tịch Hội đồng dân tộc, Chủ nhiệm Ủy ban của Quốc hội, Thủ tướng Chínhphủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tốicao, Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia, Tổng Kiểm toán nhà nước, người đứngđầu cơ quan khác do Quốc hội thành lập; phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm, miễnnhiệm, cách chức Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác củaChính phủ, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; phê chuẩn danh sách thành viênHội đồng quốc phòng và an ninh, Hội đồng bầu cử quốc gia

Sau khi được bầu, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chínhphủ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao phải tuyên thệ trung thành với Tổ quốc,Nhân dân và Hiến pháp;

8 Bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc

phê chuẩn;

9 Quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ của Chính phủ;

thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh, thành phố

trực thuộc trung ương, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt; thành lập, bãi bỏ cơquan khác theo quy định của Hiến pháp và luật;

10 Bãi bỏ văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Chínhphủ, Thủ tướng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tốicao trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội;

11 Quyết định đại xá;

12 Quy định hàm, cấp trong lực lượng vũ trang nhân dân, hàm, cấp ngoạigiao và những hàm, cấp nhà nước khác; quy định huân chương, huy chương vàdanh hiệu vinh dự nhà nước;

13 Quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình; quy định về tình trạngkhẩn cấp, các biện pháp đặc biệt khác bảo đảm quốc phòng và an ninh quốc gia;

14 Quyết định chính sách cơ bản về đối ngoại; phê chuẩn, quyết định gia

nhập hoặc chấm dứt hiệu lực của điều ước quốc tế liên quan đến chiến tranh,

hòa bình, chủ quyền quốc gia, tư cách thành viên của Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam tại các tổ chức quốc tế và khu vực quan trọng, điều ước quốc tế về

quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và điều ước quốc tế

khác trái với luật, nghị quyết của Quốc hội;

15 Quyết định trưng cầu ý dân”

Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội

Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội

Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội Khi Quốc hộihết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá

mới bầu ra Chủ tịch nước”.

2.2 Nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước

Nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước quy định tại Điều 88 Hiến pháp2013:

“Điều 88

Chủ tịch nước có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:

1 Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị Uỷ ban thường vụ Quốchội xem xét lại pháp lệnh trong thời hạn mười ngày, kể từ ngày pháp lệnh đượcthông qua, nếu pháp lệnh đó vẫn được Uỷ ban thường vụ Quốc hội biểu quyếttán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí thì Chủ tịch nước trình Quốc hộiquyết định tại kỳ họp gần nhất;

2 Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủtướng Chính phủ; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm,cách chức Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác của Chínhphủ;

3 Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh án Toà án nhândân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; căn cứ vào nghị quyếtcủa Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Thẩm phán Tòa án nhân dân tốicao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao,Thẩm phán các Tòa án khác, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên Viện kiểm sátnhân dân tối cao; quyết định đặc xá; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, công

bố quyết định đại xá;

4 Quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, các giải thưởng nhànước, danh hiệu vinh dự nhà nước; quyết định cho nhập quốc tịch, thôi quốctịch, trở lại quốc tịch hoặc tước quốc tịch Việt Nam;

5 Thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức Chủ tịch Hội đồngquốc phòng và an ninh; quyết định phong, thăng, giáng, tước quân hàm cấptướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc, đô đốc hải quân; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cáchchức Tổng tham mưu trưởng, Chủ nhiệm Tổng cục chính trị Quân đội nhân dânViệt Nam; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội hoặc của Uỷ ban thường

vụ Quốc hội, công bố, bãi bỏ quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh; căn cứvào nghị quyết của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, ra lệnh tổng động viên hoặcđộng viên cục bộ, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp; trong trường hợp Uỷ banthường vụ Quốc hội không thể họp được, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấptrong cả nước hoặc ở từng địa phương;

6 Tiếp nhận đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài; căn cứ vào nghịquyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm; quyết định cử,triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;phong hàm, cấp đại sứ; quyết định đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danhNhà nước; trình Quốc hội phê chuẩn, quyết định gia nhập hoặc chấm dứt hiệulực điều ước quốc tế quy định tại khoản 14 Điều 70; quyết định phê chuẩn, gianhập hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế khác nhân danh Nhà nước”

3 Chính phủ

3.1 Vị trí pháp lý của Chính phủ

Theo Điều 94, Hiến pháp năm 2013:

“Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội

Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước

Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước”

3.2 Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ

Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ được quy định tại Điều 96, Hiếnpháp năm 2013:

“Chính phủ có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:

1 Tổ chức thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh,nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước;

2 Đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốchội quyết định hoặc quyết định theo thẩm quyền để thực hiện nhiệm vụ, quyền

hạn quy định tại Điều này; trình dự án luật, dự án ngân sách nhà nước và các

dự án khác trước Quốc hội; trình dự án pháp lệnh trước Ủy ban thường vụ Quốchội;

3 Thống nhất quản lý về kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, khoahọc, công nghệ, môi trường, thông tin, truyền thông, đối ngoại, quốc phòng, anninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội; thi hành lệnh tổng động viên hoặc độngviên cục bộ, lệnh ban bố tình trạng khẩn cấp và các biện pháp cần thiết khác đểbảo vệ Tổ quốc, bảo đảm tính mạng, tài sản của Nhân dân;

4 Trình Quốc hội quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ;thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh, thành phốtrực thuộc trung ương, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt; trình Ủy ban thường

vụ Quốc hội quyết định thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới đơn vịhành chính dưới tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương;

5 Thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia; thực hiện quản lý về cán

bộ, công chức, viên chức và công vụ trong các cơ quan nhà nước; tổ chức côngtác thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống quan liêu,tham nhũng trong bộ máy nhà nước; lãnh đạo công tác của các bộ, cơ quanngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp; hướng dẫn, kiểmtra Hội đồng nhân dân trong việc thực hiện văn bản của cơ quan nhà nước cấptrên; tạo điều kiện để Hội đồng nhân dân thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do luậtđịnh;

6 Bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước và xã hội, quyền con người,quyền công dân; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội;

7 Tổ chức đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước theo ủyquyền của Chủ tịch nước; quyết định việc ký, gia nhập, phê duyệt hoặc chấm

dứt hiệu lực điều ước quốc tế nhân danh Chính phủ, trừ điều ước quốc tế trình

Quốc hội phê chuẩn quy định tại khoản 14 Điều 70; bảo vệ lợi ích của Nhànước, lợi ích chính đáng của tổ chức và công dân Việt Nam ở nước ngoài;

8 Phối hợp với Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và cơ quan trung ương của tổ chức chính trị - xã hội trong việc thực hiện nhiệm vụ,

quyền hạn của mình”

4 Tòa án nhân dân

Điều 102, Hiến pháp năm 2013 quy định vị trí pháp lý của Tòa án nhândân:

“1 Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.

2 Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác doluật định

3 Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người,

quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước,quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”

5 Viện kiểm sát nhân dân

Điều 107, Hiến pháp năm 2013 quy định vị trí pháp lý của Viện kiểm sátnhân dân:

“1 Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp

2 Viện kiểm sát nhân dân gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao và cácViện kiểm sát khác do luật định

3 Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của

Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảmpháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”

6 Hội đồng nhân dân

Điều 113, Hiến pháp năm 2013 quy định vị trí pháp lý của Hội đồng nhândân:

“Điều 113

1 Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại

diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa

phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà

nước cấp trên

2 Hội đồng nhân dân quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương và việc thực hiện

nghị quyết của Hội đồng nhân dân”

7 Ủy ban nhân dân

Điều 114, Hiến pháp năm 2013 quy định vị trí pháp lý của Ủy ban nhândân:

“Điều 114

1 Uỷ ban nhân dân ở cấp chính quyền địa phương do Hội đồng nhân dân

cùng cấp bầu là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân và

cơ quan hành chính nhà nước cấp trên

2 Uỷ ban nhân dân tổ chức việc thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; tổ chức thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân và thực hiện các

nhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao”

Chuyên đề 4

TỔ CHỨC BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

I KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm bộ máy hành chính nhà nước

Bộ máy hành chính nhà nước được thiết lập để thực thi quyền hành pháp(quyền tổ chức thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, anninh, quốc phòng và đối ngoại của Nhà nước) Hệ thống các cơ quan nhà nướcđứng đầu là Chính phủ và thực hiện quyền hành pháp được gọi là bộ máy hànhchính nhà nước (hay hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước)

2 Đặc điểm của bộ máy hành chính nhà nước

Như vậy, bộ máy hành chính nhà nước là hệ thống cơ quan trong bộ máy nhà nước được thành lập, tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật để thực hiện quyền lực nhà nước, có chức năng quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Bộ máy hành chính nhà

nước là một bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước Do vậy, bộ máy hành

chính nhà nước cũng mang đầy đủ các đặc điểm chung của bộ máy nhà nước;

ngoài những đặc điểm chung nói trên, bộ máy hành chính nhà nước còn có

những đặc điểm riêng như sau:

Một là, bộ máy hành chính nhà nước có chức năng quản lý hành chính

nhà nước, thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong khi đó các cơ quan nhà nước khác chỉ tham gia vào hoạt

động quản lý trong phạm vi, lĩnh vực nhất định Ví dụ: Quốc hội có chức năngchủ yếu trong hoạt động lập pháp; Toà án có chức năng xét xử; Viện kiểm sátnhân dân có chức năng kiểm sát Chỉ bộ máy hành chính nhà nước mới có quyềnthực hiện hoạt động quản lý nhà nước trên tất cả các lĩnh vực: quản lý nhà nước

về kinh tế, quản lý nhà nước về văn hoá, quản lý nhà nước về trật tự an toàn xãhội, quản lý xã hội, Đó là hệ thống các đơn vị cơ sở như công ty, tổng công ty,nhà máy, xí nghiệp thuộc lĩnh vực kinh tế; trong lĩnh vực giáo dục có trườnghọc; trong lĩnh vực y tế có bệnh viện

Hai là, bộ máy hành chính nhà nước là hệ thống cơ quan chấp hành,

điều hành của cơ quan quyền lực nhà nước Thẩm quyền của bộ máy hành

chính nhà nước chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành, điều hành.Hoạt động chấp hành - điều hành hay còn gọi là hoạt động quản lý hành chínhnhà nước là phương diện hoạt động chủ yếu của cơ quan hành chính nhà nước.Điều đó có nghĩa là cơ quan hành chính nhà nước chỉ tiến hành các hoạt động đểchấp hành Hiến pháp, luật, pháp lệnh, nghị quyết của cơ quan quyền lực nhànước trong phạm vi hoạt động chấp hành, điều hành của nhà nước

Các cơ quan hành chính nhà nước đều trực tiếp hoặc gián tiếp phụ thuộcvào cơ quan quyền lực nhà nước, chịu sự lãnh đạo, giám sát, kiểm tra của các cơquan quyền lực nhà nước cấp tương ứng và chịu trách nhiệm báo cáo trước cơquan đó Các cơ quan hành chính nhà nước có quyền thành lập ra các cơ quanchuyên môn để giúp cho cơ quan hành chính nhà nước hoàn thành nhiệm vụ

Ba là, bộ máy hành chính nhà nước là hệ thống cơ quan có mối liên hệ

chặt chẽ, thống nhất Bộ máy hành chính nhà nước là một hệ thống cơ quan

được thành lập từ trung ương đến cơ sở, đứng đầu là Chính phủ, tạo thành mộtchỉnh thể thống nhất, được tổ chức theo hệ thống thứ bậc, có mối quan hệ mậtthiết phụ thuộc nhau về tổ chức và hoạt động nhằm thực thi quyền quản lý hànhchính nhà nước Hầu hết các cơ quan hành chính nhà nước đều có hệ thống cácđơn vị cơ sở trực thuộc Các đơn vị, cơ sở của bộ máy hành chính nhà nước lànơi trực tiếp tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội

Bốn là, hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước mang tính thường

xuyên, liên tục và tương đối ổn định, là cầu nối đưa đường lối, chính sách, pháp luật vào cuộc sống Tất cả các cơ quan hành chính nhà nước có mối quan

hệ chặt chẽ với nhau, đó là mối quan hệ trực thuộc trên - dưới, trực thuộc ngang

- dọc, quan hệ chéo tạo thành một hệ thống thống nhất mà trung tâm chỉ đạo làChính phủ

Năm là, bộ máy hành chính nhà nước có chức năng quản lý nhà nước

dưới hai hình thức là ban hành các văn bản quy phạm và văn bản cá biệt trên

cơ sở Hiến pháp, luật, pháp lệnh và các văn bản của các cơ quan hành chính nhànước cấp trên nhằm chấp hành, thực hiện các văn bản đó Mặt khác trực tiếp chỉđạo, điều hành, kiểm tra hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước dướiquyền và các đơn vị cơ sở trực thuộc của mình

II MỘT SỐ NGUYÊN TẮC HOẠT ĐỘNG CỦA BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước lànhững tư tưởng, quan điểm chỉ đạo làm nền tảng cho cho tổ chức và hoạt độngcủa của bộ máy hành chính nhà nước Một số nguyên tắc cơ bản gồm:

1 Nguyên tắc Đảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước

Nguyên tắc Ðảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước biểu hiện

cụ thể ở các hình thức hoạt động của các tổ chức Ðảng:

- Trước hết, Ðảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước bằng việcđưa ra đường lối, chủ trương, chính sách của mình về các lĩnh vực hoạt độngkhác nhau của quản lý hành chính nhà nước Trên cơ sở đường lối chủ trương,chính sách của Ðảng Các chủ thể quản lý hành chính nhà nước xem xét và đưa

ra các quy định quản lý của mình để từ đó đường lối, chủ trương, chính sách củaÐảng sẽ được thực hiện hóa trong quản lý hành chính nhà nước

- Ðảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước thể hiện trong côngtác tổ chức cán bộ Các tổ chức Ðảng đã bồi dưỡng, đào tạo những Ðảng viên ưu

tú, có phẩm chất và năng lực gánh vác những công việc trong bộ máy hànhchính nhà nước, đưa ra các ý kiến về việc bố trí những cán bộ phụ trách vàonhững vị trí lãnh đạo của các cơ quan hành chính nhà nước Tuy nhiên vấn đềbầu, bổ nhiệm được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước theo trình tự, thủ tục dopháp luật quy định, ý kiến của tổ chức Ðảng là cơ sở để cơ quan xem xét và đưa

- Sự lãnh đạo của Ðảng trong quản lý hành chính nhà nước còn được thựchiện thông qua uy tín và vai trò gương mẫu của các tổ chức Ðảng và của từngÐảng viên Ðây là cơ sở nâng cao uy tín của Ðảng đối với dân, với cơ quan nhànước

- Ðảng chính là cầu nối giữa nhà nước và nhân dân Sự lãnh đạo của Ðảng

là cơ sở bảo đảm sự phối hợp của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội, lôicuốn nhân dân lao động tham gia thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước ở tất

cả các cấp quản lý

Nguyên tắc Ðảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước là nguyêntắc cơ bản trong quản lý hành chính nhà nước, cần được vận dụng một cáchkhoa học và sáng tạo cơ chế Ðảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dân làm chủtrong quản lý hành chính nhà nước, tránh khuynh hướng tuyệt đối hóa vai tròlãnh đạo của Ðảng cũng như khuynh hướng hạ thấp vai trò lãnh đạo của Ðảngtrong quản lý hành chính nhà nước Vì vậy, đường lối, chính sách của Ðảngkhông được dùng thay cho luật hành chính, Ðảng không nên và không thể làmthay cho cơ quan hành chính nhà nước Các nghị quyết của Ðảng không mang

tính quyền lực- pháp lý Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả hoạt động quản lý nhànước không thể tách rời sự lãnh đạo của Ðảng

2 Nguyên tắc dựa vào dân, sát dân, lôi cuốn dân tham gia quản lý, phục vụ lợi ích chung của quốc gia và lợi ích của công dân

Nguyên tắc hoạt động của nền hành chính Nhà nước ta là bảo vệ và phục

vụ lợi ích chung của quốc gia và phục vụ lợi ích của công dân một cách mẫncán, có hiệu lực và hiệu quả

Bộ máy hành chính nhà nước phải được tổ chức gọn nhẹ, ít tầng, nấc, gầndân nhất để giải quyết mọi công việc hàng ngày của dân một cách nhanh nhất

Mọi hoạt động thuộc hành chính nhà nước đều có mục đích phục vụ dân

và phải do dân giám sát

3 Nguyên tắc quản lý bằng pháp luật.

Nền hành chính dân chủ và có hiệu lực phải là một nền hành chính quántriệt sâu sắc và thể hiện đầy đủ nguyên tắc nhà nước pháp quyền Một nền hànhchính như vậy phải thực thi có hiệu lực quyền hành pháp trong khuôn khổ quyềnlực nhà nước thống nhất không phân chia, có sự phân công và phối hợp giữacác cơ quan thực hiện các chức năng của quyền lực nhà nước

Khác với thuyết “phân lập ba quyền” của Nhà nước tư sản, Nhà nước Việt

Nam có sự phân định rõ chức năng nhiệm vụ, quyền hạn của ba loại cơ quan

nhà nước: Quốc hội (lập pháp); Chính phủ (hành pháp); Toà án, Viện kiểm sát

(tư pháp), có sự phân công, phối hợp và thống nhất giữa ba cơ quan này trongmột tổng thể quyền lực nhà nước thống nhất không phân chia

4 Nguyên tắc tập trung dân chủ

Xuất phát từ bản chất của một Nhà nước dân chủ xã hội chủ nghĩa, đặcđiểm của một nhà nước đơn nhất và để phù hợp với những nhiệm vụ chính trịcủa thời đại, nền hành chính nhà nước ta phải bảo đảm tăng cường tính thốngnhất, tập trung cao, có quyền lực chính trị cũng như quyền lực kinh tế tập trungvững chắc vào Nhà nước (trung ương), song song với việc mở rộng tính dân chủmạnh mẽ cho chính quyền địa phương theo tinh thần vận dụng hợp lý cácphương thức tập quyền, phân quyền, tản quyền, uỷ quyền, đồng quản lý trên

cơ sở nguyên tắc cơ bản là tập trung dân chủ Mọi biểu hiện của tư tưởng phântán, vô chính phủ, có màu sắc “cát cứ địa phương” hay “phép vua thua lệ làng”hoặc mọi biểu hiện của bệnh tập trung quan liêu đều không được chấp nhận vàphải được ngăn chặn kịp thời

5 Nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành và lĩnh vực với quản lý theo lãnh thổ.

Yêu cầu quản lý thống nhất theo ngành và lĩnh vực nhằm bảo đảm sự pháttriển thống nhất về các mặt: chiến lược, quy hoạch và phân bố đầu tư; chínhsách về tiến bộ khoa học - công nghệ; thể chế hoá các chính sách thành phápluật; đào tạo và quản lý đội ngũ cán bộ, công chức khoa học kỹ thuật và côngchức lãnh đạo, quản lý, không phân biệt thành phần kinh tế - xã hội, lãnhthổ và cấp quản lý.

Yêu cầu quản lý thống nhất theo lãnh thổ là bảo đảm sự phát triển tổngthể các ngành, các lĩnh vực, các mặt hoạt động chính trị - khoa học - văn hoá -

xã hội trên một đơn vị hành chính - lãnh thổ nhằm thực hiện sự quản lý toàndiện của nhà nước và khai thác có hiệu quả tối đa mọi tiềm năng trên lãnh thổ,không phân biệt ngành, thành phần kinh tế - xã hội và cấp quản lý

Quản lý theo ngành hay lĩnh vực và quản lý theo lãnh thổ phải được kếthợp thống nhất theo luật pháp và dưới sự điều hành thống nhất của một hệ thốnghành chính nhà nước thông suốt từ trung ương tới địa phương và cơ sở

III TỔ CHỨC BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1 Bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương

1.1 Chính phủ

a) Vị trí, chức năng của Chính phủ

Vị trí, chức năng của Chính phủ được quy định tại Điều 94, Hiến pháp

năm 2013

b) Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ

Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ được quy định tại Điều 96, Hiếnpháp năm 2013

c) Cơ cấu tổ chức của Chính phủ

Cơ cấu tổ chức của Chính phủ do Hiến pháp và Luật Tổ chức Chính phủquy định Tuỳ thuộc vào từng giai đoạn cụ thể, cơ cấu tổ chức của Chính phủ cónhững yếu tố cấu thành khác nhau

Chính phủ gồm có:

- Thủ tướng Chính phủ;

- Các Phó Thủ tướng;

- Các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ

Số Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ do Quốchội quyết định

Thủ tướng do Quốc hội bầu, miễn nhiệm và bãi nhiệm theo đề nghị củaChủ tịch nước.

Thủ tướng trình Quốc hội phê chuẩn đề nghị về việc bổ nhiệm, miễnnhiệm, cách chức và từ chức đối với Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơquan ngang bộ

Căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễnnhiệm, cách chức, chấp thuận việc từ chức đối với Phó Thủ tướng, Bộ trưởng,Thủ trưởng cơ quan ngang bộ

d) Hoạt động của Chính phủ

Hoạt động của Chính phủ được tiến hành theo ba hình thức:

- Hình thức thứ nhất là các phiên họp của Chính phủ (hoạt động của

tập thể Chính phủ) Luật Tổ chức Chính phủ quy định chế độ cụ thể về các kỳhọp (hàng tháng) của Chính phủ

Hoạt động và quyết định mang tính tập thể của Chính phủ trên những lĩnhvực cụ thể được quy định trong Luật Tổ chức Chính phủ Điều này nhằm tăngcường tính trách nhiệm của tập thể Chính phủ trước các vấn đề quan trọngcủa đất nước Luật Tổ chức Chính phủ năm 2001 quy định các công việc sauđây phải do tập thể Chính phủ thảo luận tập thể và biểu quyết theo đa số:

+ Chương trình hoạt động hàng năm của Chính phủ;

+ Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh hàng năm và cả nhiệm kỳ, các

dự án luật, pháp lệnh và các dự án khác trình Quốc hội và Uỷ ban thường vụQuốc hội; các nghị quyết, nghị định của Chính phủ;

+ Dự án chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội dàihạn, năm năm, hàng năm, các công trình quan trọng; dự toán ngân sách nhànước, dự kiến phân bổ ngân sách trung ương và mức bổ sung từ ngân sách trungương cho ngân sách địa phương; tổng quyết toán ngân sách nhà nước hàng nămtrình Quốc hội;

+ Đề án về chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo trình Quốc hội;

+ Các chính sách cụ thể về phát triển kinh tế - xã hội, tài chính, tiền tệ,các vấn đề quan trọng về quốc phòng an ninh, đối ngoại;

+ Các đề án trình Quốc hội về việc thành lập, sáp nhập, giải thể bộ, cơquan ngang bộ; việc thành lập mới, nhập chia, điều chỉnh địa giới tỉnh, thànhphố trực thuộc trung ương, việc thành lập hoặc giải thể các đơn vị hành chính -kinh tế đặc biệt; quyết định việc thành lập mới, nhập, chia, điều chỉnh địa giớicác đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương;

+ Quyết định việc thành lập, sáp nhập, giải thể cơ quan thuộc Chính phủ;

+ Các báo cáo của Chính phủ trước Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốchội, Chủ tịch nước

- Hình thức thứ hai là sự chỉ đạo, điều hành của Thủ tướng và các Phó Thủ tướng là những người giúp Thủ tướng phụ trách một hoặc một số lĩnh vực

theo sự phân công của Thủ tướng Khi Thủ tướng vắng mặt thì một Phó Thủtướng được Thủ tướng uỷ nhiệm thay mặt Thủ tướng lãnh đạo công tác củaChính phủ

- Hình thức thứ ba là hoạt động của các Bộ trưởng với tư cách là thành

viên tham gia vào công việc chung của Chính phủ và với tư cách là người đứngđầu một cơ quan ngang bộ

1.2 Bộ và cơ quan ngang Bộ

a) Vị trí, chức năng

Bộ là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đốivới ngành (hoặc các ngành) hoặc lĩnh vực (hoặc các lĩnh vực) công tác trongphạm vi cả nước; quản lý nhà nước đối với các loại dịch vụ công thuộc ngành,lĩnh vực Cơ quan ngang Bộ là khái niệm dùng để chỉ cơ quan nhà nước có địa

vị pháp lý ngang với Bộ (như Thanh tra Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước )

Trên thực tế, có thể chia các bộ thành 2 nhóm: bộ quản lý nhà nước đốivới lĩnh vực và bộ quản lý nhà nước theo ngành

b) Nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ.

Bộ do Quốc hội quyết định thành lập, do đó trên nguyên tắc chung,nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ được quy định trong Hiến pháp, Luật Tổ chứcChính phủ và văn bản quy phạm dưới luật

Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quanngang Bộ được quy định Nghị định 36/2012/NĐ-CP ngày 18/4/2012 của Chínhphủ

c) Cơ cấu tổ chức bộ máy của Bộ

Số lượng các đơn vị trong cơ cấu tổ chức mỗi bộ tùy thuộc vào từng loại

bộ đã nêu trên và do Chính phủ quy định trong nghị định về chức năng, nhiệm

vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức bộ máy của bộ

Theo Nghị định 36/2012/NĐ-CP ngày 18-4-2012 của Chính phủ về chứcnăng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ cấu

tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ bao gồm:

- Các tổ chức giúp Bộ trưởng quản lý nhà nước:

+ Vụ;

+ Các đơn vị nghiên cứu chiến lược, chính sách về ngành, lĩnh vực;

+ Báo; Tạp chí; Trung tâm Thông tin hoặc Tin học;

+ Trường hoặc Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viênchức; Học viện thuộc Bộ

- Bộ trưởng trình Thủ tướng Chính phủ ban hành danh sách các đơn vị sựnghiệp công lập khác thuộc Bộ đã được cấp có thẩm quyền thành lập

- Số lượng cấp phó của người đứng đầu các tổ chức thuộc Bộ quy định tạicác khoản 1, 2 và 3 của Điều 15 Nghị định 36/2012/NĐ-CP ngày 18 tháng 4năm 2012 của Chính phủ về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chứccủa Bộ, cơ quan ngang Bộ không quá 03 người

2 Bộ máy hành chính nhà nước ở địa phương

a) Vị trí pháp lý của Uỷ ban nhân dân

Vị trí pháp lý của Ủy ban nhân dân được quy định tại Điều 114, Hiếnpháp 2013:

- Uỷ ban nhân dân ở cấp chính quyền địa phương do Hội đồng nhân dâncùng cấp bầu là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chínhnhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân và cơ quanhành chính nhà nước cấp trên

- Uỷ ban nhân dân tổ chức việc thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địaphương; tổ chức thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân và thực hiện cácnhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao

b) Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân

Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân từng cấp được quy định tạiLuật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 2003 Ở mỗi cấp,

Uỷ ban nhân dân có nhiệm vụ, quyền hạn khác nhau nhưng khái quát lại

có thể có những loại nhiệm vụ, quyền hạn sau:

- Quản lý nhà nước ở địa phương trong các lĩnh vực nông nghiệp, lâm

nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ, vănhoá, giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ và môi trường, thể dục, thể thao, báo