Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa mác lênin

Sự phát triển lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lênin từ khi ra đời tới nay còn gắn liền với các cuộc cách mạng vô sản mà tiêu biểu nhất là Cách mạng xã hội chủ nghĩa XHCN Tháng M

Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

Chương trình khoa học trọng điểm cấp bộ

"Chủ nghĩa Mác - Lênin và thời đại ngày nay"

-

Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu

Đề tài:

"Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin"

Chủ nhiệm đề tài: Hoàng Chí Bảo

GS.TS Triết học

7249

26/3/2009

Hà Nội, 12 - 2008

Ban Chủ nhiệm đề tài

1 GS.TS Hoàng Chí Bảo: Chủ nhiệm đề tài

2 GS.TS Lưu Văn Sùng: Phó Chủ nhiệm đề tài

3 Th.S Nguyễn Thanh Bình: Thư ký khoa học

5 PGS.TS NguyÔn B»ng T−êng 11 TS Ng« Huy §øc

6 PGS.TS NguyÔn Xu©n TÕ 12 Th.S Tèng §øc Th¶o

Cïng víi sù tham gia cña c¸c nhµ khoa häc, c¸c céng t¸c viªn cã tªn d−íi ®©y

1 §/c ViÖt Ph−¬ng 21 PGS.TS Lª Minh Qu©n

2 §/c NguyÔn Kh¸nh 22 PGS.TS TrÇn Trung Quang

3 §/c TrÇn Träng T©n 23 PGS.TS TrÇn §×nh Thiªn

5 §/c TrÇn §×nh Th¶o 25 TS NguyÔn ThÞ HiÒn Oanh

6 GS Hå V¨n Th«ng 26 TS §oµn Tr−êng Thô

7 GS §Æng Xu©n Kú 27 TS §ç ThÞ Ngäc Lan

8 GS.TS Lª H÷u TÇng 28 TS NguyÔn ThÞ T©m

9 GS.TS NguyÔn Träng ChuÈn 29 TS Vò ThÞ Loan

10 PGS.TS §Æng H÷u Toµn 30 Th.S NguyÔn ThÞ Kim Hoa

11 PGS.TS Ph¹m V¨n §øc 31 Th.S Vò Thu H»ng

12 PGS Bïi Thanh QuÊt 32 Th.S Lª Thanh Hµ

13 GS.TS Tr−¬ng Giang Long 33 Th.S NguyÔn Thanh B×nh

14 PGS.TS NguyÔn ThÕ NghÜa 34 Th S Bïi ViÖt H−¬ng

15 PGS Hµ Thóc Minh 35 Th.S Lª Thanh B×nh

16 TS §ç Minh Hîp 36 Th.S Tr−¬ng ThÞ Hång Hµ

17 PGS.TS NguyÔn ThÕ KiÖt 37 Th.S Ph¹m ThÞ Hoµng Hµ

18 PGS.TS NguyÔn Huy 38 Th.S NguyÔn L−¬ng Ngäc

19 PGS.TS Ng« Ngäc Th¾ng 39 Th.S NguyÔn Thä ¸nh

20 PGS.TS NguyÔn V¨n BiÒu 40 Th.S §Æng Quang §Þnh

§/c TrÇn B¹ch §»ng

Mục lục

Trang

Mở đầu

của chủ nghĩa Mác - Lênin

26

Chương 1 Từ chủ nghĩa Mác đến chủ nghĩa Lênin 26

1.1 Chủ nghĩa Mác - đỉnh cao của trí tuệ loài người 261.2 Chủ nghĩa Lênin - Giai đoạn phát triển mới

của chủ nghĩa Mác

44

triển chủ nghĩa Mác vào thực tiễn cách mạng Nga (1895 - 1924)

59

2.1 Trong lĩnh vực triết học mác xít 59

2.2 Trong lĩnh vực kinh tế - chính trị mác xít 882.3 Trong lĩnh vực chủ nghĩa xã hội khoa học 100

3.2 Suy ngẫm về những bài học lớn cho hôm nay

và cho ngày mai

133

3.3 Vào thời điểm giao thoa giữa hai thế kỷ, chủ

nghĩa Mác - Lênin lại phát sáng và thăng hoa

148

3.4 Đường xa vạn dặm, trách nhiệm nặng nề 158

173

nghĩa Mác - Lênin - Mấy vấn đề cốt yếu về Triết học

173

4.1 Quan niệm chung về bản chất khoa học và

cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin

173

4.2 Sự ra đời của Triết học Mác - cuộc cách

mạng trong lịch sử tư tưởng Triết học

194

4.3 Kiến giải của C.Mác về mối tương quan giữa

chủ nghĩa nhân đạo và chủ nghĩa cộng sản

219

4.4 Khoa học và cách mạng trong lý luận hình thái

kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin

239

nghĩa Mác - Lênin - Mấy vấn đề cốt yếu về kinh tế, chính trị

260

5.1 Kinh tế chính trị của chủ nghĩa Mác - Lênin -

Những giá trị khoa học và cách mạng

260

5.2 Vấn đề sở hữu và chế độ sở hữu xã hội về tư

liệu sản xuất trong học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác - Lênin

275

5.3 Về một số khía cạnh Triết học kinh tế trong

bộ Tư bản của C.Mác

299

nghĩa Mác - Lênin - Mấy vấn đề cốt yếu về chủ nghĩa xã hội khoa hoc

6.3 Bản chất khoa học và cách mạng của chủ

nghĩa Mác - Lênin về dân chủ và pháp quyền

374

và cách mạng của Chủ nghĩa Mác - Lênin trong thực tiễn lịch sử nghĩa xã hội hiện thực ở thế kỷ XX và hiện nay

394

viết đến chủ nghĩa xã hội hiện thực mới trong tiến trình đổi mới ở Việt Nam

7.1 Lịch sử hình thành chủ nghĩa xã hội hiện thực

và những đặc trưng chủ yếu của nó trong thế

kỷ XX theo mô hình Xô Viết

394

7.2 Chủ nghĩa xã hội hiện thực mới trong tiến

trình đổi mới - nhìn từ thực tiễn Việt Nam

415

củ chủ nghĩa Mác - Lênin trong những điều kiện lịch sử mới của thế giới đương đại.

8.2 Phát triển lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học -

vấn đề căn bản nhất để phát triển, bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện lịch sử ngày nay ở Việt Nam

479

mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin (Kết luận)

501

Danh mục các chuyên đề nghiên cứu đề tài 528

Bảng chữ viết tắt

CNCS Chủ nghĩa cộng sản CSCN Cộng sản chủ nghĩa CNXH Chủ nghĩa xã hội XHCN Xã hội chủ nghĩa CNTB Chủ nghĩa tư bản CNĐQ Chủ nghĩa đế quốc CNDVBC Chủ nghĩa duy vật biện chứng CNDVLS Chủ nghĩa duy vật lịch sử CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa GCTS Giai cấp tư sản

HTCT Hệ thống chính trị LLSX Lực lượng sản xuất QHSX Quan hệ sản xuất NEP Chính sách kinh tế mới PTSX Phương thức sản xuất TLSX Tư liệu sản xuất TBCN Tư bản chủ nghĩa

KTTT Kinh tế thị trường

Nhãm Biªn so¹n c«ng tr×nh

1 GS.TS Hoµng ChÝ B¶o

Chñ biªn c«ng tr×nh, viÕt tiÕt 2 chư¬ng 4 (4.2), tiÕt 1 chư¬ng 6 (6.1), chư¬ng 7, tiÕt 2 chư¬ng 8 (8.2), chư¬ng 9 (Tæng luËn)

2 GS TrÇn Nh©m ViÕt c¸c chư¬ng 1,2,3

3 GS.TS Lưu V¨n Sïng ViÕt tiÕt 3 chư¬ng 4 (4.3)

4 PGS.TS NguyÔn TÜnh Gia ViÕt tiÕt 4 chư¬ng 4 (4.4)

5 PGS.TS NguyÔn B»ng Tưêng ViÕt tiÕt 1, chư¬ng 4 (4.1)

6 GS.TS TrÇn Ngäc Hiªn ViÕt tiÕt 1 chư¬ng 5 (5.1)

7 PGS.TSKH TrÇn NguyÔn Tuyªn ViÕt tiÕt 2 chư¬ng 5 (5.2)

8 TS TrÇn ThÞ H»ng ViÕt tiÕt 3 chư¬ng 5 (5.3)

9 PGS.TS NguyÔn Xu©n TÕ ViÕt tiÕt 1 chư¬ng 6 (6.1)

10 PGS.TSKH Phan Xu©n S¬n ViÕt tiÕt 2 chư¬ng 6 (6.2)

11 Th.S Tèng §øc Th¶o ViÕt tiÕt 3 chư¬ng 6 (6.3)

12 TS Ng« Huy §øc ViÕt tiÕt 1 chư¬ng 8 (8.1)

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin là một trong những đề tài của Chương trình nghiên cứu khoa học trọng điểm cấp bộ

“Chủ nghĩa Mác - Lênin và thời đại ngày nay” do Học viện Chính trị quốc

gia Hồ Chí Minh (nay là Học viện Chính trị – Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh) chủ trì, được triển khai từ năm 2005 đến cuối năm 2007

Nói tới chủ nghĩa Mác - Lênin là nói tới thế giới quan, hệ tư tưởng và phương pháp luận của giai cấp công nhân (GCCN) và đội tiên phong của nó là

Đảng Cộng sản trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản (CNTB), tiến tới xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) và chủ nghĩa cộng sản (CNCS), thực hiện

lý tưởng và mục tiêu cộng sản chủ nghĩa (CSCN) Kể từ khi ra đời cho tới nay, chủ nghĩa Mác - Lênin đã có một lịch sử trên 160 năm, đã trải qua nhiều giai

đoạn phát triển khác nhau gắn liền với lịch sử đấu tranh của GCCN và phong trào công nhân, của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế từ Quốc tế 1, Quốc tế 2, Quốc tế Cộng sản và cho tới ngày nay

Sự phát triển lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lênin từ khi ra

đời tới nay còn gắn liền với các cuộc cách mạng vô sản mà tiêu biểu nhất là Cách mạng xã hội chủ nghĩa (XHCN) Tháng Mười Nga, năm 1917, mở ra một thời đại mới trong lịch sử loài người, thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới

Thành quả vĩ đại và sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin được đánh dấu bởi sự ra đời của CNXH hiện thực từ sau Cách mạng Tháng Mười, từ nước Nga Xô viết đến các nước XHCN và hệ thống XHCN thế giới ở nửa sau thế kỷ XX

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã trở thành nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động đối với các Đảng Cộng sản cầm quyền, đối với GCCN và nhân dân lao động ở các nước XHCN đã và đang xây dựng CNXH trong nhiều thập kỷ

nay mà còn đối với các Đảng Cộng sản và công nhân trên thế giới trong cuộc

đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ, tiến bộ xã hội và CNXH

Lịch sử hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin còn là lịch sử của cuộc đấu tranh nhằm chống lại chủ nghĩa giáo điều, chủ nghĩa xét lại và chủ nghĩa cơ hội đủ mọi loại với mưu toan xuyên tạc bản chất khoa học và cách mạng, hòng hạ thấp tầm vóc và ý nghĩa của chủ nghĩa Mác - Lênin, tiến tới phủ nhận và từ bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin trong đời sống ý thức xã hội và trong thực tiễn phong trào cách mạng của GCCN và nhân dân lao động trên toàn thế giới

Cuộc đấu tranh ý thức hệ đã từng diễn ra hàng thế kỷ nay giữa ý thức hệ của GCCN cách mạng với ý thức hệ tư sản, giữa CNXH với CNTB, giữa cách mạng và cải lương, giữa thái độ khoa học và cách mạng nhằm bảo vệ và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin với mọi khuynh hướng giáo điều, bảo thủ, xét lại và cơ hội, với sự phản bội và từ bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin

Cuộc đấu tranh đó càng trở nên phức tạp và gay gắt hơn trong bối cảnh

hiện nay, khi CNXH hiện thực chưa ra khỏi cuộc khủng hoảng, khi phong trào cách mạng thế giới đang lâm vào thoái trào sau khi chế độ XHCN ở Liên Xô

và Đông Âu sụp đổ, hệ thống XHCN tan rã, trật tự thế giới thay đổi, toàn cầu hoá kinh tế mang tính chất TBCN và cách mạng khoa học - công nghệ đang tác động mạnh mẽ tới tất cả các khu vực, các quốc gia - dân tộc

Chủ nghĩa Mác - Lênin và CNXH đang đứng trước những thách thức to lớn và trước những đòi hỏi bức xúc của đổi mới để phát triển Việc nhận thức

lại trên quan điểm đổi mới, phát triển, sáng tạo và hiện đại nhằm làm sáng tỏ

bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, do đó có một tầm quan trọng đặc biệt, có ý nghĩa sống còn đối với những người cộng sản và các đảng cộng sản trên thế giới, đối với tương lai, triển vọng của CNXH và đối với công cuộc đổi mới theo định hướng XHCN hiện nay ở nước ta

Thực tiễn và kinh nghiệm đ∙ cho thấy:

- Khi nào nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo bản chất khoa học

và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn thì phong trào cách

mạng phát triển và thu được thành tựu to lớn

- Khi nào phạm sai lầm giáo điều, chủ quan, duy ý chí, xa rời bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin thì cách mạng lâm vào khó khăn, lý luận bị sơ cứng, trở nên lạc hậu so với thực tiễn, còn phong trào cách mạng trong thực tiễn thì không tránh khỏi trì trệ, khủng hoảng, thậm chí gặp tổn thất lớn và thất bại

- Những khuynh hướng, quan điểm và thái độ khác nhau giữa bảo vệ và xuyên tạc bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin không chỉ diễn ra trong nội bộ phong trào công nhân, phong trào cộng sản quốc tế và trong các Đảng Cộng sản ở các nước khác nhau mà còn giữa các lực lượng đối

lập, giữa cách mạng và phản cách mạng, XHCN và TBCN, giữa mác xít chân chính với những kẻ giả danh mác xít

Đảng ta, qua hơn 20 năm đổi mới đã nhất quán trên lập trường có tính nguyên tắc là kiên trì sự lựa chọn con đường XHCN, độc lập dân tộc gắn liền với CNXH, khẳng định chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng và của nhân dân ta, là kim chỉ nam hành động của cách mạng Việt Nam

Việc nghiên cứu một cách cơ bản và hệ thống, làm sáng tỏ bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong hệ thống chỉnh thể và trong từng bộ phận cấu thành của nó, chẳng những cần thiết cho việc đổi mới nhận thức lý luận, phát triển lý luận mà còn cung cấp những luận chứng khoa học đáng tin cậy làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chính sách của Đảng góp phần thúc đẩy sự nghiệp đổi mới tới thắng lợi, tham gia có hiệu quả vào cuộc đấu tranh tư tưởng - lý luận ở trong nước cũng như trên thế giới, nhằm bảo

vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, phát huy sức sống, tác dụng và

ảnh hưởng của nó trong tiến trình phát triển của cách mạng Việt Nam, của cách mạng thế giới, vì một triển vọng tích cực của CNXH trong thế kỷ XXI

2 Quan niệm và tình hình nghiên cứu

- Quan niệm

Khái niệm “Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác -

Lênin” vốn thường được sử dụng từ lâu trong lịch sử nghiên cứu, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, trong hoạt động tư tưởng - lý luận và trong đường lối chính trị của Đảng Cộng sản, trong phong trào cách mạng của nhiều nước trên thế giới

Thuật ngữ (hay định ngữ) khoa học này thường được diễn đạt bằng

nhiều cách khác nhau Có khi gọi là tính Đảng và tính khoa học, tính cách mạng và tính khoa học, tính chiến đấu và tính phê phán, chủ nghĩa duy vật khoa học và thực tiễn cách mạng…

Về vấn đề này, đã có lần Lênin chỉ quy vào một từ, đó là phép biện

cái bản chất, cái cốt lõi thực chất của nó mà những người cách mạng phải nắm

vững là ở tinh thần và phương pháp để nhận thức thế giới và cải tạo thế giới

Trong các văn kiện chính trị và sách báo lý luận ta thường thấy phổ biến cách diễn đạt, trình bày về bản chất chủ nghĩa Mác - Lênin là: trước hết, nhấn

mạnh tới cách mạng, sau đó mới là khoa học trong cụm từ “Bản chất cách

mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin”

Chúng tôi cho rằng, cần phải nhận thức lại vấn đề này Nghiên cứu một học thuyết, một chủ nghĩa, trước hết là nhận thức, là tiếp cận chân lý, nắm lấy thuộc tính bản chất của đối tượng, phát hiện quy luật chi phối sự vận động và

xu hướng phát triển của nó Chỉ trên cơ sở ấy mới có thể bàn tới giá trị, ý nghĩa cách mạng của học thuyết, chủ nghĩa mà ta nghiên cứu

Khoa học là cơ sở, là tiền đề lý luận của cách mạng

Cách mạng là hệ quả tất yếu nảy sinh từ khoa học, từ nhận thức khoa học mà đi tới hành động cách mạng trong thực tiễn, từ giải thích đúng đắn, chân thực thế giới khách quan mà đi tới cải tạo thế giới đó bằng cách mạng

Đặt vấn đề về sự cần thiết phải nhận thức bản chất khoa học và cách

chủ nghĩa Mác

mạng chủ nghĩa Mác - Lênin là nhằm nghiên cứu các giá trị di sản kinh điển Mác

- Lênin một cách khách quan, phù hợp với lôgic nhận thức khoa học và cắt nghĩa mối liên hệ giữa lôgic khoa học với lôgic thực tiễn - ở đây là thực tiễn chính trị - xã hội, giữa khoa học và chính trị trong kiến giải của các nhà kinh điển

Làm sáng tỏ vấn đề và những mối liên hệ nêu trên chẳng những góp phần đổi mới tư duy lý luận, trau dồi năng lực tư duy lý luận sáng tạo trong nghiên cứu, vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin mà còn xác lập cơ sở khoa học thực tiễn đúng đắn cho việc giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra trong đổi mới và phát triển hiện nay

Đã có không ít các công trình nghiên cứu, tổng kết của các học giả trong nước và ngoài nước đề cập tới những khía cạnh khác nhau của vấn đề

này Đề tài dự kiến các nhóm vấn đề và các hướng nghiên cứu sau đây từ sự

nhìn nhận bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin Khoa học gắn liền với cách mạng Cách mạng dựa trên cơ sở khoa học, thống nhất hữu cơ với khoa học, đồng thời thúc đẩy khoa học Tính thống nhất chỉnh thể này làm nên giá trị, ý nghĩa và sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin Do đó cần phải nghiên cứu:

Thứ nhất, nghiên cứu lịch sử hình thành và các giai đoạn phát triển từ

chủ nghĩa Mác tới chủ nghĩa Mác - Lênin Vấn đề “giai đoạn Lênin trong sự phát triển của chủ nghĩa Mác.”

Thứ hai, nghiên cứu di sản Lênin và những đóng góp của Lênin trong sự

truyền bá, vận dụng, phát triển chủ nghĩa Mác và sự phát triển từ chủ nghĩa Mác tới chủ nghĩa Mác - Lênin

Thứ ba, nghiên cứu nội dung lý luận thể hiện bản chất khoa học và cách

mạng của chủ nghĩa Mác – Lênin và trong từng bộ phận hợp thành của chủ nghĩa Mác – Lênin

Thứ tư, nghiên cứu tương quan giữa chủ nghĩa Mác với CNXH khoa

học, những hàm nghĩa rộng và hẹp

Thứ năm, nghiên cứu tương quan giữa chủ nghĩa Mác - Lênin với

CNXH khoa học và CNXH hiện thực

Thứ sáu, nghiên cứu lịch sử phép biện chứng mác xít

Thứ bảy, nghiên cứu các tác giả kinh điển: Mác, ăngghen và Lênin (ở

Việt Nam là những nghiên cứu về Hồ Chí Minh và tư tưởng của Người trong quan hệ với chủ nghĩa Mác - Lênin)

Thứ tám, nghiên cứu tác phẩm và chùm tác phẩm theo chủ đề và theo giai

đoạn, trong đó có những tác phẩm viết chung của Mác – Ăngghen, những tác phẩm của Lênin về chủ nghĩa Mác

Thứ chín, nghiên cứu mối quan hệ giữa khoa học - cách mạng, cách

mạng và khoa học trong chủ nghĩa Mác - Lênin

Thứ mười, nghiên cứu quan hệ giữa thế giới quan - phương pháp luận -

hệ tư tưởng, giữa lý luận và phương pháp, giữa lý luận với tổng kết thực tiễn

để phát triển lý luận và dự báo khoa học

Khái quát theo 10 hướng nghiên cứu nêu trên, dù chưa đầy đủ nhưng

cũng cho thấy sự phong phú, đa dạng của các cách tiếp cận, những quan niệm khác nhau trong phân tích, lý giải, bình luận, đánh giá về bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin

Lẽ dĩ nhiên, để hoàn thành lô gích nghiên cứu này đòi hỏi phải có thời gian và lực lượng Tiến hành một công việc nghiên cứu khoa học nghiêm túc

thì đối với người nghiên cứu bao giờ cũng đồng thời là việc học tập, nhiều khi

là học lại từ đầu, ở đây là việc đọc lại các tác phẩm kinh điển, nghiền ngẫm lại những luận điểm kinh điển, “làm mới” kiến thức của mình Mặt khác, phải

tìm kiếm chuyên gia, tập hợp các chuyên gia, nhất là các chuyên gia có trình

độ cao và giàu kinh nghiệm để cùng nhau học tập, nghiên cứu, trao đổi Lại phải chú trọng bồi dưỡng, đào tạo các cán bộ khoa học trẻ, những người nghiên cứu có tư chất khoa học và có triển vọng Công việc to lớn, phức tạp và

khó nhọc này sẽ là một công việc lâu dài, hết sức lâu dài Tổng quan kết quả

nghiên cứu này chỉ mới là một phác thảo ban đầu mà các tác giả tự thể hiện mình và sẽ còn được tiếp tục để tự phát triển và tự hoàn thiện các kết quả nghiên cứu, với hy vọng có thể góp một phần nhỏ bé của mình vào sự nghiệp

Đổi mới trên phuơng diện tư tưởng, lý luận Thâm canh trên cánh đồng tư tưởng - Mác - Ăngghen - Lênin - Hồ Chí Minh, đó là nhu cầu khoa học và văn hoá tinh thần, đó còn là trách nhiệm tư tưởng, đạo đức và chính trị của mỗi chúng ta - những người nghiên cứu trên lập trường, quan điểm mác xít, mong muốn những kết quả nghiên cứu này như một lời khẳng định niềm tin không gì thay đổi của mỗi chúng ta đối với chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí

Minh, đối với lý tưởng và mục tiêu CSCN, con đường độc lập dân tộc gắn liền với CNXH mà Bác Hồ và Đảng ta đã vạch ra để đi tới Độc lập- Tự do- Hạnh phúc cho dân tộc và nhân dân ta

Tình hình nghiên cứu

Trên mạng Internet hiện nay, chúng ta dễ dàng tìm thấy hàng ngàn, hàng vạn đơn vị tài liệu nghiên cứu về Mác, chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa Mác – Lênin của đông đảo các học giả thuộc nhiều trường phái, quan điểm khác nhau trên thế giới, cả khuynh hướng khẳng định và bảo vệ lẫn khuynh hướng xuyên tạc, phủ nhận và bác bỏ đối với các di sản của chủ nghĩa Mác –Lênin Ngay trong giới học giả mác xít, ý kiến bàn luận về di sản đồ sộ này cũng rất khác nhau

Chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa Mác – Lênin từ khi xuất hiện cho tới nay

đã có lịch sử trên 160 năm, đã trải qua không ít những thăng trầm thuộc về số phận của nó Trải qua thử thách của thời gian, những chân giá trị của chủ

nghĩa Mác – Lênin ngày càng sáng tỏ Có hiện tượng là: Mác thì chỉ có một

mà mác xít thì là vô số nhiều, cả mác xít chân chính lẫn những kẻ giả danh mác xít Lênin đã từng cảnh báo và vạch rõ, giá trị, sức sống và ảnh hưởng to

lớn của chủ nghĩa Mác làm cho ngay những kẻ chống Mác cũng phải khoác

áo mác xít Tư tưởng của Mác, của chủ nghĩa Mác – Lênin thuộc về tư tưởng khoa học sáng tạo và cách mạng … Nó phản ánh chân thực hiện thực khách

quan nên ngay cả những học giả tư sản có đầu óc khách quan và có tư tưởng tiến bộ cũng thừa nhận rằng, “Mác vẫn là nhà tư tưởng của thế kỷ XXI”, rằng

“Không có tương lai nếu không có Mác, nếu không có các di sản của Mác” [Giắccơ Đêriđa và Điđê Eribong]

Chỉ trên cơ sở làm sáng tỏ bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh mới có thể hiểu vì sao Đảng ta

đặt vấn đề chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động của Đảng và của mạng Việt Nam

Cơn bão tài chính đã nổ ra trong lòng nước Mỹ hiện nay và đang gây

ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế toàn cầu, không có nơi nào ở ngoài vòng

ảnh hưởng của sự chấn động dữ dội đó Và thật là có ý nghĩa, khi mà ngay trong lòng các nước tư bản phát triển ở phương Tây hiện nay, trong những ngày này, Bộ Tư bản của C.Mác được tìm đọc, nó trở thành bộ sách được chú

ý nhất, không phải chỉ với những người mác xít mà ngay với các nhà tư bản

Điều đó thật có ý nghĩa để suy ngẫm về tư tưởng khoa học của thiên tài trí tuệ

C Mác

ở trong nước

Từ trước tới nay, ở Việt Nam, bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin được nhiều tác giả nghiên cứu với những phạm vi, mức độ

khác nhau, với những cách tiếp cận không giống nhau theo từng lĩnh vực

chuyên môn Một tổng thuật nghiên cứu và bình luận khoa học cho vấn đề này

sẽ được xác định là một công trình công phu về tư liệu mà chúng tôi có ý định làm từng bước Dưới đây chỉ là điểm qua một số tác giả và công trình nghiên cứu Ví dụ, như:

- Bàn về những đặc trưng bản chất của chủ nghĩa Mác - Lênin của Hồ

Bá Thâm đăng trong Tạp chí Khoa học xã hội, 2006, số 12

- Chủ nghĩa Mác - Lênin sống mãi của GS Đỗ Tư đăng trong Báo Nhân

dân, ngày 5-5-2002

- Cách mạng Tháng Mười Nga: Nhìn từ nhiều góc độ của GS, TS

Hoàng Chí Bảo đăng trong Tạp chí Lý luận chính trị , 2002, số 11

- Một học thuyết có giá trị trường tồn của PGS,TS Đàm Đức Vượng

đăng trong Báo Nhân dân, 2006, ngày 5-5-2008

- “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” với vấn đề chế độ sở hữu trong chủ

nghĩa xã hội của GS, TS Nguyễn Ngọc Long đăng trong Tạp chí Cộng sản,

trị, 2008, số 3

- Cống hiến vĩ đại của V.I.Lênin cho sự nghiệp cách mạng của giai cấp công nhân toàn thế giới của PGS,TS Trần Ngọc Linh đăng trong Tạp chí Cộng

sản, 4-2005, số 8

- Hiểu quan điểm của C.Mác về con người như thế nào của TS Vũ

Trọng Dung đăng trong Tạp chí Triết học, 2003, số 8

- Luận thuyết của V.I Lênin về “thời kỳ quá độ chính trị” trong lịch sử

của GS Đỗ Tư đăng trong Tạp chí Tư tưởng Văn hóa, 2002, số4

- Luận cương Tháng Tư của V.I.Lênin và vấn đề giành chính quyền trong cách mạng XHCN tháng Mười Nga của Lê Văn Anh đăng trong Tạp chí

Nghiên cứu châu Âu, 2008, số 7

- ý nghĩa ngày nay của Học thuyết về giá trị thặng dư của C.Mác của

GS Bùi Ngọc Chưởng đăng trong Tạp chí Cộng sản, 2005, số 9

- Nhận thức mới về học thuyết giá trị thặng dư của C.Mác và nghiên cứu kinh tế tư bản tư nhân ở Việt Nam hiện nay của Trần Minh Đạo đăng

trong Tạp chí Nghiên cứu kinh tế, 2004, số 4

- Những phác thảo về nguồn gốc và bản chất của tha hoá trong “Bản thảo kinh tế –triết học năm 1844” của C.Mác của tác giả Phan Công Khanh

đăng trong Tạp chí Khoa học chính trị, 2004, số 4

- Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước - một tư tưởng lớn của V.I.Lênin

của Phan Huy Đường đăng trong Tạp chí Cộng sản, 2003, số 11

- Quan niệm của Ph.Ăngghen về gia đình và ý nghĩa của nó đối với việc nghiên cứu gia đình trong xã hội thông tin của Nguyễn Thị Lan Hương, Tạp

chí Triết học, 2004, số 11

- Quan điểm mác xít về mối quan hệ đạo đức – chính trị – pháp quyền

của Đỗ Hữu Nhân đăng trong Tạp chí Triết học, 2004, số 12

- Quan điểm của C.Mác về thời kỳ quá độ chính trị của GS Đỗ Tư đăng

- Suy nghĩ về những tư tưởng chính trị thiên tài của V.I.Lênin vĩ đại của

Nguyễn Xuân Tế – Nguyễn Thị Bích Ngọc đăng trong Tạp chí Khoa học chính trị, 2005, số 3

- Tư tưởng của Lênin về mở cửa kinh tế của TS Nguyễn Hoàng Giáp

đăng trong Tạp chí Kinh tế và dự báo, 2002, số 4

- Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản – Văn kiện mang tính cương lĩnh đầu tiên của chủ nghĩa Mác của PGS Đặng Hữu Toàn đăng trong Tạp chí Khoa

học xã hội, 2003, số 2

- Từ quan điểm duy vật lịch sử của C Mác xem xét vấn đề tôn giáo ở nước ta của TS Ngô Hữu Thảo đăng trong Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, 2004,

số 3

- Tiếp cận học thuyết Mác từ góc độ lịch sử văn minh và văn hoá của

TS Đỗ Minh Hợp – Trịnh Trí Thức đăng trong Tạp chí Lý luận chính trị, 2006,

- Quan điểm về phát tiển của Các Mác với công cuộc đổi mới ở Việt Nam của PGS, TS Bùi Đình Phong đăng trong Báo Nhân dân cuối tuần, 4-5-

2008

- V.v

* ở ngoài nước

- Bộ sách lớn “Lịch sử chủ nghĩa Mác” gồm 4 tập của Viện nghiên cứu

lịch sử phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, trường Đại học Nhân dân Trung Quốc, bản dịch tiếng Việt, Nxb CTQG, H., 2003, tổng cộng 4647 trang

- Chuyên khảo: Chủ nghĩa Mác không cần khúc cầu nguyện, chủ nghĩa Mác là học thuyết đang phát tiển của GS V.L Kacaráp, do Nxb Tbilixi xuất

bản năm 2001 ở Nga Cuốn sách ra đời sau 10 năm Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu sụp đổ Kacaráp cho rằng: Công việc xây dựng xã hội mới khó khăn do sự thay đổi trong lý luận của chủ nghĩa Mác và thậm chí còn gây

ra những phá vỡ mới Vì vậy, không nên đi theo con đường phản cách mạng,

mà cần tìm kiếm trong học thuyết Mác những luận điểm khoa học trong học thuyết đó và sau đó đưa vào chúng những thay đổi cần thiết như Trung Quốc

đã làm, tiến về phía trước theo con đường hoàn thiện xã hội

- Bàn về Mác và chủ nghĩa Mác của Trung tâm Nghiên cứu lý luận

Đặng Tiểu Bình (của thành phố Bắc Kinh – Trung Quốc) đăng trong Tạp chí

“Nghiên cứu chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc” (số 2-2003) Tác giả phân tích: “Sứ mệnh lịch sử giải phóng giai cấp vô sản và nhân loại phải tiến hành

sáng tạo, vì thế tính khoa học là yêu cầu quan trọng nhất trong các tác phẩm của C.Mác C.Mác không dừng lại ở hiện tượng bên ngoài của CNTB, không

giản đơn miêu tả những hiện tượng của xã hội tư bản, mà thông qua đó nắm chắc bản chất và quy luật phát triển của xã hội tư bản”

- Chủ nghĩa Mác – Lênin: Tiến tới những tổng kết của thế kỷ XX và triển vọng ở thế kỷ XXI của GS, TS khoa học Triết học Rishard Côsôlapốp (Báo cáo

tại Hội nghị khoa học quốc tế “Chủ nghĩa Mác, tư tưởng xã hội hiện nay và các xung đột phát triển XHCN loài người ở thế kỷ XXI”, ngày 24-4-2002

đăng trong Tạp chí Đối thoại ở Nga (số 10/2002) đã phân tích sự phát triển của chủ nghĩa Mác ở thế kỷ XX mang trong mình tính khoa học và sáng tạo cách mạng Tác giả khẳng định: một mặt, việc xem xét sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa Mác - Lênin ở thế kỷ XX sẽ không đúng đắn nếu đặt ngoài trận tuyến rộng lớn của khoa học tự nhiên và xã hội Mặt khác, không thể hiểu

được tình trạng của các khoa học đó nếu không có ảnh hưởng kích thích – cách mạng của phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin Có thể nói rằng, ảnh hưởng đó lan ra toàn bộ bầu không khí tinh thần của thế giới hiện đại ảnh hưởng đó diễn ra ngay cả khi tác giả này hoặc tác giả khác không biết các nguồn gốc đầu tiên của chủ nghĩa Mác hoặc cố tình coi thường, né tránh chúng hoặc thậm chí phủ nhận chúng

- Một kiểu cắt xén chủ nghĩa Mác của tác giả Lương Tư, đăng trong Tạp

chí “Nghiên cứu chủ nghĩa Mác” của Trung Quốc, số 5-1997, cho rằng: Mọi

người đều biết, chủ nghĩa Mác là hệ thống tư tưởng khoa học do Mác và

Ăngghen sáng lập Chủ nghĩa Mác là khoa học phát triển, trong việc kết hợp với thực tiễn đãhình thành chủ nghĩa Lênin Đó là sự kế thừa và phát triển chủ nghĩa Mác, cùng với chủ nghĩa Mác truyền từ đời này sang đời khác, thuộc

cùng một hệ thống tư tưởng khoa học với chủ nghĩa Mác Đó là sự cụ thể hóa chủ nghĩa Mác ở các thời kỳ khác nhau, ở các quốc gia khác nhau”

Lịch sử Raisa Coniusaia đăng trong Tạp chí Đối thoại ở Nga (số 7-1997) đã khẳng định: C.Mác - Ph.ăngghen đã được toàn thế giới thừa nhận là những nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời đại và trước họ, đã không có ai mở mang khoa học về xã hội Họ là người sáng lập ra khoa học - chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kinh tế chính trị và CNXH khoa học Các

ông đã đưa ra lý luận và sách lược cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân (GCCN) quốc tế và những người lao động vô sản, đã chứng minh tính tất yếu lịch sử của cách mạng XHCN, của sự thay thế CNTB bởi CNCS

xã hội (của C.Mác) và lý luận về cân đối tổng cung - cầu xã hội (của kinh tế học phương Tây) đăng trong số 10-1997, Tạp chí “Cải cách và lý luận” ở

Trung Quốc đã phân tích chỗ giống nhau và khác nhau giữa hai học thuyết là xuất phát từ cơ sở lý luận khác nhau; các quan điểm phân tích, nội dung và hình thức nghiên cứu khác nhau giữa C.Mác và kinh tế học phương Tây Từ

đó, tác giả đã khẳng định học thuyết cân bằng tái sản xuất xã hội của C.Mác

là khoa học và cách mạng

Trường Thanh đăng trong Tạp chí “Chủ nghĩa Mác với hiện thực” ở Trung Quốc (3-2001) Sau khi phân tích sự khác nhau về chủ thể sáng tạo, phát triển sáng tạo, mô thức sáng tạo mới, mục tiêu sáng tạo mới, không gian lý luận và cơ sở triết học giữa C.Mác và Schumpeter, tác giả kết luận: Nhìn từ toàn bộ lịch sử

nhận thức của loài người, C.Mác là đầu nguồn của lý luận cách mạng sáng tạo mới, còn Schumpeter là nhà tư tưởng có tác dụng quan trọng ở đầu thế kỷ XX

của tác giả Chung Ngôn Thực, đăng trong Tạp chí “Triết học” ở Trung Quốc (số 11-2001) đã phân tích lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin là sự phát triển không

ngừng được thể hiện trong các tác phẩm: “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản”,

“Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước”, “Tư bản luận”, “Tình hình giai cấp công nhân Anh”, “Đấu tranh giai cấp ở Pháp”, “Cương lĩnh quân sự của cách mạng vô sản”, “Phê phán Cương lĩnh Gôta”, v.v

- Hội nghị bàn tròn: Chủ nghĩa Mác và thời đại do Đ.E Slidôpxki và

A.M Uscốp tổng thuật được tổ chức tại Khoa Chính trị của Trường Đại học

“Tình hữu nghị giữa các dân tộc Nga” đăng trong Tạp chí “Trí thức xã hội và nhân văn ở Nga (1-2002) đã khẳng định: Giá trị, ý nghĩa, sức sống sáng tạo của chủ nghĩa Mác, đặc biệt là phương pháp luận nhận thức xã hội và phát triển xã hội của C.Mác

- Chủ nghĩa Mác đang sống và sự phê phán mác xít đối với nó của GS

TS Triết học Vađim Sêmênốp đăng trong Tạp chí “Đối thoại” ở Nga (số 2003) đã phân tích nội dung cuốn sách “Chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa không tưởng” của Viện sĩ Hàn lâm khoa học Nga T.I Oizerman Bài viết đã phê phán Oizerman coi chủ nghĩa Mác là không tưởng, không khách quan, phiến diện,

11-xu thời Nhưng: Cần phải nói rằng, trong suốt 150 năm đấu tranh với chủ nghĩa Mác, kẻ thù và những kẻ bác bỏ chủ nghĩa Mác đã đưa ra những cáo

buộc khác nhau để chống lại nó Còn việc chủ nghĩa Mác là một khoa học thì không có gì phải nghi ngờ Tác giả nhấn mạnh: Trong nhận thức khoa học, chủ

nghĩa Mác gồm 5 phần chính: học thuyết - lý luận, phương pháp, hệ tư tưởng,

thế giới quan và hoạt động thực tiễn Tất cả là một hệ thống hoàn chỉnh, thống nhất Khoa học và cách mạng là bản chất, đặc trưng của chủ nghĩa Mác

Ngoài những tác phẩm của các tác giả ngoài nước nghiên cứu về bản

chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, còn một số

công trình nghiên cứu về bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác

- Lênin thể hiện trong từng lĩnh vực, từng vấn đề cụ thể nói riêng

“Trào lưu tư tưởng đương đại” ở Trung Quốc (số 2-2003)

Hiển Minh, Viện Nghiên cứu Triết học và Văn hóa của Trường Đại học Sư

phạm Thành Đô đăng trong Tạp chí “Nghiên cứu chủ nghĩa Mác” ở Trung Quốc (số 2-2003)

của tác giả Cao Phóng đăng trong Tạp chí “Chủ nghĩa Mác và hiện thực” của Trung Quốc (3-2003)

tác giả Dương Hưng Lâm đăng trong Tạp chí “Những vấn đề chủ nghĩa xã hội

đương đại” của Trung Quốc (số 3-2003)

của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin - Lịch sử và hiện thực phát triển của các nước phương Đông, đặc biệt là Trung Quốc và Nga do Trung tâm nghiên cứu

CNXH thế giới thuộc Cục biên dịch Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Trung tâm nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Mao Trạch Đông thuộc Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc và các cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn của Trung Quốc tổ chức vào tháng 4-2003

xã hội chủ nghĩa của tác giả X.Gôncharúc đăng trong Tạp chí “Người Cộng

sản” ở Nga (số 5-2003)

của tác giả Lã Vị Lâm đăng trong Tạp chí “Nghiên cứu CNXH” ở Trung Quốc (số 4-2001)

Lịch sử Bôris Bêssônốp đăng trong Tạp chí “Đối thoại” ở Nga (số 10-2003)

Nhìn chung, các công trình nêu trên đã nghiên cứu một số vấn đề về bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, đã luận chứng mối quan hệ giữa thực tiễn xã hội, lịch sử đấu tranh chính trị với chủ nghĩa Mác - Lênin cũng như sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin trong thực tiễn xây dựng và phát triển CNXH trên thế giới

Sự phát triển khoa học và cuộc đấu tranh ý thức hệ trong thế giới đương

đại ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa càng làm nổi bật tính thời sự, cấp thiết và bức xúc của việc nghiên cứu bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin

Những thành quả nghiên cứu theo chủ đề đó ở trong nước cũng như ở ngoài nước như đã nêu trên là những gợi mở và tham khảo có ý nghĩa đối với các tác giả công trình tổng quan này

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận chứng những cơ sở lịch sử –xã hội và những nội dung lý luận thể hiện bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, mối quan hệ

biện chứng giữa khoa học và cách mạng trong chủ nghĩa Mác - Lênin trong

thực tiễn lịch sử của CNXH hiện thực, từ đó, làm rõ ý nghĩa và tầm quan trọng

của việc nhận thức, vận dụng và phát triển sáng tạo bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới hiện nay

4 Nội dung nghiên cứu

Đề tài đặt ra những vấn đề nghiên cứu sau đây:

- Từ chủ nghĩa Mác đến chủ nghĩa Mác - Lênin - khái lược lịch sử hình thành và phát triển

- Nội dung và những đặc điểm thể hiện bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong chỉnh thể và trong từng lĩnh vực cấu

thành của nó

- Giá trị, ý nghĩa, sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin trong thời đại ngày nay, trong CNXH hiện thực ở thế kỷ XX và trong sự nghiệp đổi mới hiện nay ở nước ta

Trong những năm gần đây, Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác – Lênin được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm

nghiên cứu Những công trình nghiên cứu về vấn đề này được các tác giả công

bố dưới nhiều hình thức và chủ đề khác nhau

Đây là chuyên khảo đầu tiên ở nước ta nghiên cứu một cách có hệ thống

trên bình diện lịch sử và lôgic về bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin

- Ngoài ra, đề tài sẽ sử dụng các phương pháp chuyên biệt: Phân tích tác giả và tác phẩm, phân tích lý luận và tổng kết thực tiễn, coi trọng phương pháp chuyên gia trong việc tổ chức các sinh hoạt học thuật và tư tưởng của đề tài…

6 Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Để nhận thức đúng bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa

Mác - Lênin, đề tài chú trọng bám sát Lịch sử hình thành và phát triển của

chủ nghĩa Mác - Lênin từ những năm 40 thế kỷ XIX đến thế kỷ XX và hiện nay, qua các giai đoạn, thời kỳ mà các nhà kinh điển xây dựng học thuyết lý luận, truyền bá quan điểm trong thực tiễn phong trào công nhân, trong cách mạng giành chính quyền và xây dựng chế độ mới, từ C.Mác - Ph.ăngghen đến V.I.Lênin và sau V.I.Lênin, đối với các Đảng cộng sản cầm quyền

- Nghiên cứu lý luận của các nhà kinh điển qua 3 bộ phận cấu thành của

chủ nghĩa Mác - Lênin (Triết học, kinh tế chính trị và CNXH khoa học)

- Nghiên cứu thực tiễn vận động, phát triển và đổi mới của CNXH hiện

thực theo mô hình Xô viết đến CNXH hiện thực mới đang từng bước sinh thành trong cải cách (Trung Quốc) và đổi mới (Việt Nam) cũng như xu hướng triển vọng của CNXH trên thế giới đương đại ngày nay

Trong đối tượng nghiên cứu này, đề tài chú trọng tìm hiểu hoạt động lý luận và hoạt động thực tiễn của các nhà kinh điển thông qua cuộc đời và tác phẩm của họ Trong mỗi bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Mác – Lênin, các tác giả đi từ những nhận định khái quát chung đến một số điều cốt yếu nhất,

nhằm luận chứng cho bản chất khoa học và cách mạng của các giá trị trong di sản kinh điển

- Chỗ hướng đích của chủ nghĩa Mác - Lênin là đi tới CNXH và CNCS

để thực hiện mục đích tự thân của lịch sử như đã nêu trong “Tuyên ngôn của

Đảng cộng sản” (1848), là giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và giải phóng con người, hướng tới phát triển tự do và toàn diện của mỗi cá nhân và

của cả cộng đồng Do đó, trong công trình tổng quan này cần xem xét mối liên

hệ lôgíc và lịch sử từ chủ nghĩa Mác - Lênin đến CNXH hiện thực trên thế giới

và CNXH hiện thực mới ở Việt Nam trong Đổi mới Đây là thực tiễn lịch sử

quan trọng để hiểu bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin

7 Cấu trúc của công trình

Công trình tổng quan ngoài Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và danh mục các chuyên đề nghiên cứu, gồm có 4 phần lớn, 9 chương,

23 tiết Riêng Chương 9 (Chương kết luận), trình bày Tổng luận nghiên cứu

được viết theo hệ vấn đề và các luận đề

Phần thứ nhất

TổNG QUAN LịCH Sử HìNH THàNH Và PHáT TRIểN

CủA CHủ NGHĩA máC – lÊNIN

Chương 1

Từ chủ nghĩa mác đến chủ nghĩa lênin

1.1 Chủ nghĩa Mác - đỉnh cao của trí tuệ loài người

Chủ nghĩa Mác ra đời vào khoảng những năm 40 của thế kỷ XIX ở Tây Âu, là nơi mà CNTB đang trong thời kỳ phát triển hưng thịnh nhờ tác

động mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp Nước Anh phát triển sớm nhất, trở thành một nước TBCN lớn mạnh với nền công nghiệp khá phát đạt

ở Pháp, cuộc cách mạng công nghiệp đang trong quá trình hoàn thành Cuộc cách mạng công nghiệp phát triển lan sang Đức và một số nước Tây

Âu khác, làm cho CNTB ở các nước này phát triển nhanh chóng trong PTSX phong kiến Thật vậy, so với chế độ phong kiến, thì chế độ TBCN bộc

lộ rõ tính hơn hẳn của nó Chính trên ý nghĩa ấy mà C.Mác và Ph.ăngghen

đã nhấn mạnh trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản (1848) rằng: “GCTS

trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những LLSX nhiều hơn và đồ sộ hơn LLSX của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại”1 Và hai ông đã nhấn mạnh: “Có thế kỷ nào trước đây lại ngờ được rằng

có những lực lượng như thế vẫn nằm tiềm tàng trong lòng lao động xã hội”2

Như vậy, GCTS đã đóng một vai trò cách mạng trong lịch sử phát triển

Tuy nhiên, dù cho PTSX TBCN còn đang phát triển, nhưng QHSX TBCN từ chỗ là động lực thúc đẩy LLSX đã chuyển hoá thành lực cản đối với sự phát triển của LLSX

1.2 C.Mác và Ph.ăngghen Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội; 1995, t.4, tr.603

Cuộc cách mạng công nghiệp, một mặt làm cho kỹ thuật sản xuất phát triển nhanh; mặt khác, cũng làm gay gắt thêm mâu thuẫn giữa sự xã hội hoá nền sản xuất xã hội với chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất của CNTB Mâu thuẫn cơ bản của CNTB ngày càng sâu sắc, tất nhiên dẫn tới sự khủng hoảng trầm trọng của PTSX TBCN Thật vậy, trong khi cuộc cách mạng công nghiệp tạo ra giai cấp tư bản, thì cũng đồng thời nhanh chóng tạo ra GCCN công nghiệp với số lượng ngày càng đông đảo, khiến cho mâu thuẫn giữa hai giai cấp đó không thể không trở thành mâu

thuẫn cơ bản trong xã hội TBCN Trong hoàn cảnh lịch sử đó, GCTS không còn đóng vai trò là giai cấp cách mạng, nó bộc lộ sự hoảng sợ và đối lập

sâu sắc đối với cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản chống GCTS Đúng như C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “GCTS không những đã rèn những vũ khí

sẽ giết mình; nó còn tạo ra những người sử dụng vũ khí ấy chống lại nó, đó

là những công nhân hiện đại, những người vô sản”.1 Do vậy, giai cấp vô sản xuất hiện trên vũ đài lịch sử không chỉ là “kẻ phá hoại” CNTB mà còn là lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh thực hiện sứ mệnh đào huyệt chôn CNTB và xây dựng xã hội mới

Sự biến đổi nhanh chóng của thời đại đòi hỏi sự biến đổi cách mạng trong tư tưởng nhân loại Thực tiễn cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản đặt ra yêu cầu khách quan phải có một hệ thống lý luận hoàn chỉnh soi sáng và dẫn đường, phải có một học thuyết cách mạng và khoa học để phản kích lại mọi học thuyết phản động, lỗi thời, phê phán các học thuyết sai lầm, để làm nền tảng tư tưởng vững chắc định hướng đúng cho cuộc đấu tranh Lịch sử cho thấy từ cuộc cách mạng châu Âu năm 1848 đến công xã Pari năm 1871,

là thời kỳ chấn động dữ dội về kinh tế, chính trị và xã hội trong các nước TBCN ở châu Âu Đây là thời kỳ bão táp cách mạng và chiến tranh nổi lên liên tiếp diễn ra từ nước này sang nước khác; thời kỳ mà C.Mác và Ph.Ăngghen đắm mình vào thực tiễn cách mạng, đi sâu nghiên cứu, tìm tòi

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t.4, tr.605

lý luận và tôi luyện vũ khí tư tưởng; cũng là thời kỳ hai ông xem xét, tìm hiểu, phát hiện xu thế của xã hội TBCN châu Âu, tổng kết những kinh nghiệm của nhiều cuộc cách mạng và chiến tranh đương thời, nêu ra một loạt nguyên tắc lý luận sâu sắc và về chiến lược, sách lược đấu tranh hướng dẫn giai cấp vô sản bước lên vũ đài lịch sử C.Mác và Ph.Ăngghen đã vượt lên mọi khó khăn, trở ngại, dồn hết tâm trí nghiên cứu quan hệ kinh tế

TBCN, tạo ra bước đột phá về tư duy lý luận, phát hiện học thuyết giá trị

thặng dư, vạch ra quy luật vận động của PTSX TBCN, thực hiện cuộc cách mạng khoa học trong kinh tế - chính trị học Qua thực tiễn đấu tranh, chủ nghĩa Mác được truyền bá rộng rãi, dần dần trở thành tư tưởng chỉ đạo, chiếm được địa vị thống trị trong phong trào công nhân quốc tế

Từ đầu những năm 70 của thế kỷ XIX, CNTB bước vào thời kỳ phát triển tương đối hoà bình Nắm lấy thời cơ thuận lợi đó, C.Mác và Ph.Ăngghen triển khai cuộc đấu tranh và phê phán, chống lại các trào lưu sai lầm, quét sạch mọi rối loạn về mặt lý luận làm ô nhiễm phong trào công nhân Từ trong những cuộc đấu tranh kiên trì đó, hai ông đã trình bày chính diện những quan điểm cơ bản và lý luận chính thống của chủ nghĩa Mác,

viết nên các tác phẩm bất hủ: Phê phán cương lĩnh Gôta, Chống Đuyrinh, Lúcvich Phoiơbắc và sự cáo chung của nền triết học cổ điển Đức… Mặt

khác, hai ông mở rộng tầm nhìn trong nghiên cứu lý luận với một phong cách nghiên cứu nghiêm túc, tập trung làm rõ các hình thái xã hội có trước CNTB, tính chất của xã hội phương Đông và lịch sử phát triển cùng tương lai của nó Các ông đã dành nhiều tâm huyết và trí tuệ viết nên những tác phẩm và bản thảo hết sức quan trọng, có tầm nhìn xa trông rộng như:

Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước, Bút ký nhân loại học, Bút ký sử học, v.v

Sự biến đổi sâu sắc của thời đại đòi hỏi sự biến đổi cách mạng trong tư tưởng nhân loại Chỉ trong nửa thế kỷ XIX, C.Mác và Ph.Ăngghen đã thể hiện sự biến đổi vĩ đại trong lịch sử tư tưởng nhân loại Chủ nghĩa Mác xuất hiện vào thời điểm ấy là sản phẩm tất yếu của những điều kiện kinh tế – xã

hội của xã hội TBCN vào giữa thế kỷ XIX, là sự phát triển hợp quy luật của lịch sử tư tưởng nhân loại, nó giải quyết kịp thời và đúng đắn về mặt lý luận những vấn đề đặt ra của thời dại lúc bấy giờ Đúng như V.I.Lênin đã chỉ rõ:

“Học thuyết của ông (Mác) ra đời là sự thừa kế thẳng và trực tiếp những

học thuyết của các đại biểu xuất sắc nhất trong triết học, trong kinh tế - chính trị học và trong CNXH”1 Có nghĩa là, triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học Anh và CNXH không tưởng Pháp là những thành tựu tư tưởng,

lý luận mà loài người tích luỹ được cho đến giữa thế kỷ XIX, đã trở thành nguồn gốc lý luận, thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác sáng tạo Thế giới quan khoa học ấy vạch ra một cách khách quan quy luật vận

động của nền kinh tế TBCN, vừa phải nhận thức và dự báo một cách khoa học những nét phác hoạ của xã hội tương lai – xã hội XHCN C.Mác và Ph.Ăngghen đã dồn hết tinh lực, tư duy và trí tuệ của cả cuộc đời để dựng lên toà lâu đài lý luận đồ sộ trên nền móng triết học, kinh tế học, CNXH khoa học Chủ nghĩa Mác được sáng lập và tồn tại bởi hai con người vĩ đại: C.Mác và Ph.Ăngghen Cuộc đời và sự nghiệp của hai vĩ nhân kiệt xuất này phản ánh tầm cao của hai tâm hồn, hai nhân cách lớn của hai nhà bác học uyên thâm, của hai chiến sĩ cách mạng lỗi lạc chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại Tư duy của loài người đã bị chinh phục bởi trí tuệ thiên tài của các ông, được thể hiện trong sự nghiệp lao động sáng tạo, quên mình, trong tình bạn thuỷ chung trong sáng giữa hai ông và trong toàn bộ cuộc đời hết sức năng động và cực kỳ phong phú của các ông V.I.Lênin đã kính cẩn nghiêng mình trước linh hồn của hai người thầy vĩ đại và xúc động nói rằng: Học thuyết của C.Mác va Ph.Ăngghen “có sức hấp dẫn không gì cưỡng nổi, đã lôi cuốn những người XHCN của tất cả các nước đi theo lý luận đó, chính là ở chỗ nó kết hợp tính chất khoa học chặt chẽ và cao độ (đó

là đỉnh cao nhất của khoa học xã hội ) với tinh thần cách mạng, và kết hợp không phải một cách ngẫu nhiên, không phải chỉ vì người sáng lập ra học

1 V.I.Lênin Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1980, tr.23, tr.49-50

thuyết ấy đã kết hợp trong bản thân mình những phẩm chất của nhà bác học

và của nhà cách mạng, mà là kết hợp trong chính bản thân lý luận ấy, một

sự kết hợp nội tại và khắng khít Thật vậy, nhiệm vụ của lý luận, mục đích của khoa học được nêu thẳng ra ở đây là giúp đỡ giai cấp những người bị áp bức trong cuộc đấu tranh kinh tế đang thực sự diễn ra.”1

Như vậy, giai cấp vô sản và quần chúng lao động đã tìm thấy trong học thuyết vĩ đại ấy của C.Mác và Ph.Ăngghen một tầm cao của trí tuệ, của tri thức nhân loại đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh tự giải phóng mình và toàn bộ xã hội nhằm hướng tới một tương lai tốt đẹp và đầy triển vọng Xây dựng nên toà lâu đài lý luận của mình, hai ông đã tìm thấy vũ khí vật chất ở giai cấp vô sản và quần chúng lao động và ngược lại, không còn nghi ngờ gì nữa, giai cấp vô sản và quần chúng lao động đã tìm thấy vũ khí tinh thần ở học thuyết cách mạng và khoa học của hai ông Như hai ông đã khẳng định,

cuộc sống là quá trình vận động và phát triển không ngừng, cho nên học thuyết của các ông là học thuyết về sự phát triển, học thuyết của sự phát triển, trong đó có sự phát triển của bản thân học thuyết do các ông xây dựng

Chủ nghĩa Mác – toà lâu đài lý luận đồ sộ không thể bằng những công trình nghiên cứu riêng lẻ, cũng không chỉ bằng năm ba điều thuyết minh, bình luận là có thể làm sáng tỏ và nắm bắt đầy đủ nội dung cốt lõi và tinh thần phong phú của toàn bộ học thuyết uyên bác ấy ở đây, chúng ta chỉ nêu lên cái bản chất, linh hồn sống, sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ học thuyết Mác với tư cách là một chỉnh thể thống nhất

Một, Chủ nghĩa Mác với sự sáng lập của C.Mác và Ph.Ăngghen, đã

kế thừa có phê phán những thành tựu của tư duy nhân loại, sáng tạo ra chủ nghĩa duy vật triết học triệt để không chỉ để giải thích thế giới mà còn nhằm cải tạo thế giới: Đó là CNDVBC và CNDVLS: Nếu như các học

thuyết triết học duy vật trước C.Mác đã tách rời thế giới quan duy vật và

1 V.I.Lênin Toàn tập, Sđd, 1974, t1.tr.421

phép biện chứng, thì chính C.Mác và Ph.Ăngghen đã làm một cuộc cách mạng triệt để trong lĩnh vực triết học, sáng lập ra một nền triết học mới gắn

kết chặt chẽ hai yếu tố đó với nhau trong một thể thống nhất hoàn chỉnh

Đây không phải là sự lắp ghép phép biện chứng của Hêghen và chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc mà thực sự là một cuộc cải tạo sâu sắc, đảo ngược phép biện chứng của Hêghen, đặt nó đứng bằng đôi chân duy vật chứ không phải đứng bằng cái đầu duy tâm như cũ, chính vì thế mà Mác viết: “Phương pháp biện chứng của tôi không những khác với phương pháp của Hêghen về cơ bản, mà còn đối lập hẳn với phương pháp ấy nữa ”1 Khi đánh giá công lao to lớn của Mác trong việc kế thừa có phê phán thành tựu của tư duy nhân loại, V.I.Lênin viết: “Trong số những thành quả đó thì thành quả chủ

yếu là phép biện chứng, tức là học thuyết về sự phát triển dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất ”2 V.I.Lênin nhấn mạnh: “Điểm căn bản trong chủ nghĩa Mác, tức là: biện chứng cách mạng của chủ nghĩa Mác.”3

Rõ ràng, sức sống, giá trị bền vững của chủ nghĩa Mác bắt nguồn từ phép biện chứng của tự nhiên, của xã hội và của tư duy với tính cách là phương pháp nhận thức và cải tạo thế giới Phương pháp đó là cái tinh tuý nhất thấm sâu vào các bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác; là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ học thuyết Mác với tư cách là một chỉnh thể nhất quán không thể chia cắt; là linh hồn sống toát lên từ mỗi bộ phận, mỗi luận điểm, mỗi nguyên lý mà ở đó tất cả đều thể hiện nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa cái chủ quan và cái khách quan Chính vì thế để hiểu

đúng chủ nghĩa Mác, điều quan trọng là phải hiểu sâu, nắm chắc phương pháp biện chứng và năng lực xử lý vấn đề do cuộc sống đặt ra

Nhấn mạnh bản chất, linh hồn sống, sợi chỉ đó xuyên suốt của phương pháp biện chứng duy vật hoàn toàn không có nghĩa là từ đó cho rằng trong chủ nghĩa Mác cái còn có giá trị chỉ là “phương pháp”, còn lý

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1993, t.23, tr.35

2 V.I.Lênin: Sđd, 1980, t.23, tr.53

3 V.I.Lênin: Sđd, 1978, t.45, tr.430

luận, học thuyết thì đã lỗi thời như một số học giả đã quan niệm Thật ra, trong chủ nghĩa Mác, lý luận và phương pháp bao giờ cũng thống nhất biện chứng với nhau, gắn kết chặt chẽ không thể tách rời: phương pháp thể hiện

và xuyên suốt trong học thuyết, là linh hồn sống của lý luận, còn lý luận là sản phẩm tất yếu của sự vận dụng phương pháp vào thực tiễn

Sẽ không thể nghiên cứu và vận dụng sáng tạo lý luận, học thuyết của chủ nghĩa Mác nếu không nắm vững phương pháp biện chứng của nó Cần phải nhận rõ phương pháp thể hiện trong lý luận, thâm nhập vào học thuyết,

là cái tinh tuý và linh hồn của lý luận, của học thuyết Mác Thật vậy, sự thống nhất biện chứng, sự gắn kết hữu cơ, bên trong giữa phương pháp và lý luận, giữa thế giới quan và phương pháp làm cho chủ nghĩa Mác luôn luôn

là học thuyết mở và không ngừng đổi mới, không ngừng phát triển Chính vì vậy, nó mới xứng đáng giữ vai trò nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành

động của Đảng Cộng sản

Vận dụng CNDVBC vào việc nghiên cứu lịch sử xã hội loài người, chủ nghĩa Mác đã mở ra một sự đột phá mang tính cách mạng và có ý nghĩa

lịch sử trong toàn bộ quan niệm về xã hội loài người, sáng lập ra CNDVLS,

làm cho CNDVBC trở nên hoàn bị và mở rộng học thuyết ấy từ chỗ nhận

thức giới tự nhiên đến chỗ nhận thức x∙ hội loài người.1 Đây là phương pháp khoa học để giải thích lịch sử – một phương pháp mà Mác đã vận dụng vào nghiên cứu, phân tích và mổ xẻ xã hội tư bản, tìm ra bản chất, quy luật vận động của xã hội ấy V.I.Lênin khẳng định “Triết học của Mác là một chủ nghĩa duy vật hoàn bị, nó cung cấp cho loài người và nhất là cho GCCN những công cụ nhận thức vĩ đại”2 Và V.I.Lênin kết luận: “CNDVLS

của Mác là thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học”3 Với phát kiến vĩ

đại – CNDVLS đã trở thành một hệ thống lý luận được kiểm nghiệm một cách khoa học, và từ đó “lần đầu tiên đem lại cho xã hội một cơ sở thật sự khoa học”

1 V.I Lênin: Sđd 1980, t.23, tr.53.

2,3 V.I Lênin: Sđd 1980, t.23, tr.54.

Trong CNDVLS thì học thuyết về hình thái kinh tế – x∙ hội là cốt lõi nhất: nó chỉ ra các quy luật phát triển của xã hội loài người từ một hình thái kinh tế – x∙ hội này sang một hình thái kinh tế – x∙ hội khác cao hơn Quan niệm duy vật lịch sử rõ ràng là phát kiến vĩ đại thứ nhất của

C.Mác và Ph.Ăngghen Hai ông đã trình bày cơ cấu của hình thái kinh tế - xã hội và quá trình vận động phát triển của nó một cách hết sức rõ ràng:

“Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người có những quan

hệ nhất định, tất yếu, không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ – tức những QHSX, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của LLSX vật chất của họ Toàn bộ những QHSX ấy hợp thành cơ cấu sản xuất của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó PTSX đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung.”3

Như vậy, phát kiến học thuyết về hình thái kinh tế – xã hội của chủ nghĩa Mác cho thấy, để có cơ sở vững chắc xem xét sự phát triển xã hội như một quá trình lịch sử – tự nhiên, thì sau khi đã xác định những quan hệ xã hội phụ thuộc vào các QHSX, cần phải xác định những QHSX phụ thuộc vào trình độ của LLSX, vì tính chất và trình độ của LLSX quyết định các quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, tức QHSX, và những QHSX tạo thành cơ sở hạ tầng mà trên đó dựng lên kiến trúc thượng tầng nhất định Rõ ràng, Mác đặc biệt coi trọng vai trò của LLSX trong việc thay

đổi các quan hệ xã hội Trong quá trình tồn tại và phát triển, con người luôn tạo ra những LLSX mới, do đó dẫn đến thay đổi PTSX của mình Do vậy, theo C.Mác, LLSX, xét đến cùng, đóng vai trò quyết định trong việc thay

đổi PTSX, dẫn đến thay đổi toàn bộ các quan hệ xã hội và thay đổi một chế

độ xã hội

Từ những chỉ dẫn cơ bản của C.Mác và Ph.Ăngghen, có thể nhận rõ:

Hình thái kinh tế – x∙ hội là một phạm trù cơ bản của CNDVLS, chỉ rõ

3 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1993, t.13, tr.14-15

x∙ hội phát triển ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu QHSX

đặc trưng cho x∙ hội phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của LLSX và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên QHSX

ấy Hình thái kinh tế – x∙ hội được xem như một cơ thể sống, một cơ cấu x∙ hội hoàn chỉnh luôn luôn biến động Cơ thể đó là một chỉnh thể vận

động thông qua sự tác động tổng hợp giữa LLSX và QHSX, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Học thuyết về hình thái kinh tế – xã hội của CNDVLS mà C.Mác và Ph.Ăngghen sáng lập nên đã vạch ra quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội, chỉ ra nguồn gốc sâu xa và động lực thúc đẩy sự phát triển từ hình thái kinh tế – xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác Thông qua việc nghiên cứu, mổ xẻ sâu sắc xã hội TBCN, hai ông đã phát hiện ra rằng đó không phải là một xã hội nhất thành bất biến, mà là kết hợp của hàng loạt những biến đổi có trước, từ xã hội nguyên thuỷ, xã hội nô lệ, xã hội phong kiến, thì giờ đây đến lượt xã hội tư bản không gì ngăn cản nổi nó phải được chuyển biến, thay thế bằng xã hội XHCN và CSCN

Chính trên ý nghĩa ấy, C.Mác đã khái quát: “Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các LLSX vật chất của xã hội mâu thuẫn với những QHSX hiện có, hay - đây chỉ là biểu hiện pháp lý của những QHSX đó – mâu thuẫn với những quan hệ sở hữu, trong đó từ trước đến nay, các LLSX vẫn phát triển Từ chỗ là những hình thức phát triển của LLSX, những quan

hệ ấy trở thành những xiềng xích của LLSX Khi đó bắt đầu thời đại một cuộc cách mạng xã hội Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng.”1 Có thể hình dung

sự phát triển xã hội nói chung và sự phát triển của xã hội tư bản như một quá trình lịch sử – tự nhiên; nó cũng chỉ là một nấc thang trong quá trình phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội, và do quy luật phát triển nội tại, lịch sử – tự nhiên của nó, hình thái kinh tế – xã hội TBCN tất yếu phải

bị thay thế bởi hình thái kinh tế – xã hội mới cao hơn

1 C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, Sđd, t.13, tr.15

Nắm vững học thuyết hình thái kinh tế – xã hội của chủ nghĩa Mác cho ta một tiêu chuẩn khách quan và một căn cứ khoa học để phân biệt một

xã hội cụ thể này hay một xã hội cụ thể khác; giúp ta tìm ra cái chung

trong lịch sử phát triển của mỗi nước, đồng thời trên cơ sở đó phát hiện ra

những đặc điểm riêng trong sự phát triển của mỗi nước Học thuyết này

trang bị cho chúng ta một phương pháp luận đúng đắn để so sánh chế độ xã hội của các nước khác nhau và xác định rõ những giai đoạn phát triển khác nhau mà mỗi quốc gia phải trải qua trong một thời đại nhất định

Tóm lại, học thuyết về hình thái kinh tế – xã hội của chủ nghĩa Mác

ra đời là một cuộc cách mạng mang tính đột phá trong toàn bộ quan điểm

về xã hội loài người, trang bị phương pháp luận khoa học để phân tích, làm

rõ quá trình hình thành, vận động và phát triển của các PTSX Cơ sở khoa học của hệ thống luận điểm mà học thuyết này chỉ ra, cho đến nay qua thử thách của thực tiễn và thời gian vẫn còn giữ nguyên giá trị, vẫn là viên đá tảng của chủ nghĩa Mác sáng tạo

Hai, CNDVLS – phát kiến vĩ đại về quy luật phát triển của xã hội loài

người không phải dựa trên sự phán đoán về chính trị hay về hình thái ý thức

mà là dựa trên cơ sở một phát kiến vĩ đại khác – Học thuyết giá trị thặng dư trong CNTB Với bước đột phá về tư duy lý luận này, C.Mác đã làm

một cuộc cách mạng trong lĩnh vực kinh tế – chính trị học, chỉ ra quy luật vận động kinh tế của xã hội tư bản, vạch trần “bí mật” của chế độ tư bản là

bóc lột giá trị thặng dư do sức lao động của những người lao động làm thuê tạo ra Bóc lột giá trị thặng dư là bản chất và mục tiêu của CNTB, là

đầu mối của mọi mâu thuẫn đối kháng giữa tư bản và vô sản, là vấn đề không thể giải quyết được trong PTSX TBCN Từ lâu nay, các học giả tư sản cố tình lý giải rằng chính máy móc mới tạo ra giá trị, còn sức lao động của người công nhân nếu được trả công sòng phẳng đúng với giá trị của anh

ta thì nhà tư bản không có cái gọi là bóc lột công nhân mà họ chỉ làm giàu chính đáng nhờ bóc lột máy móc ở đây, về thực chất, các học giả tư sản

muốn phủ nhận học thuyết về giá trị thặng dư, phủ nhận lý luận kinh tế của Mác, xuất phát từ việc bảo về lợi ích của GCTS thống trị

C.Mác và Ph.Ăngghen đã kiên quyết đấu tranh chống lại mọi luận

điểm xuyên tạc quá trình sản xuất giá trị thặng dư, nguồn gốc bóc lột của CNTB Đối với luận điểm máy móc cũng tạo ra giá trị và giá trị thặng dư, C.Mác chỉ ra rằng: “Cũng như mọi bộ phận cấu thành khác của tư bản bất biến, máy móc không tạo ra một giá trị nào cả.”1 Dĩ nhiên là C.Mác hiểu rất

rõ rằng, máy móc càng tinh xảo, kỹ thuật càng hiện đại thì năng suất lao

động càng cao, sản phẩm lao động càng nhiều Nhưng dù máy móc có vai trò quan trọng đến đâu cũng không tự nó chuyển được giá trị vào sản phẩm chứ chưa nói đến việc tạo ra giá trị mới Máy móc dù hiện đại như thế nào,

muốn phát huy tác dụng đều phải thông qua lao động sống của con người,

lao động đó gồm cả trí lực và thể lực, lao động sáng tạo, có mục đích của con người

Theo C.Mác, lao động sống đã cải tử hoàn sinh các tư liệu sản xuất chỉ bằng cách là tiếp xúc với chúng, hà hơi sống cho chúng, để chúng tạo ra sản phẩm Hơn nữa, không bao giờ máy móc có thể chuyển vào sản phẩm mới một giá trị nhiều hơn giá trị mà nó đã mất đi trong quá trình sản xuất Nghĩa là, trong sản phẩm mới, giá trị của máy móc được “bảo toàn”, được

“chuyển sang”, được “tái hiện”, và trở thành những bộ phận cấu thành “bất biến” của giá trị sản phẩm, chứ bản thân nó không tạo ra giá trị mới Có thêm giá trị mới được tạo ra là do lao động của người công nhân đã bị kéo dài trong một thời gian nhất định; giá trị mới này gồm tiền công và giá trị thặng dư Với những luận chứng rõ ràng, đầy sức thuyết phục, Mác đã làm

rõ vấn đề hết sức cốt lõi là: Lao động sống vừa tạo được giá trị của máy móc trong sản phẩm mới, vừa tái sản xuất ra vật ngang giá trị với bản thân mình, và còn sản xuất ra một số dư là giá trị thặng dư Và C.Mác kết luận: Chỉ có lao động sống mới là nguồn gốc của giá trị thặng dư

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t.23, tr.558

Để tiếp tục bác bỏ học thuyết Mác, các nhà kinh tế học tư sản còn lập luận rằng: trong lý luận giá trị thặng dư, C.Mác quá đề cao lao động cơ bắp

và coi nhẹ hoặc không thấy hết vai trò của lao động trí lực, lao động quản lý trong quá trình tạo ra giá trị Điều đó càng không đúng: Khi nói về lao động trừu tượng, C.Mác đã chứng minh đó là sự hao phí sức óc, thần kinh, cơ bắp Không chỉ thế, C.Mác còn phân biệt rất rõ giữa lao động giản đơn và lao động phức tạp, cho rằng sản phẩm của một phút lao động phức tạp là một hàng hoá có giá trị cao hơn, thậm chí cao hơn rất nhiều lần so với sản phẩm của một giờ lao động giản đơn Chính vì đặc biệt coi trọng lao động

trí tuệ nên C.Mác đã từng dự báo khoa học sẽ ngày càng trở thành LLSX

trực tiếp, là một động lực lịch sử, một lực lượng cách mạng.1 Ph.Ăngghen còn tiến lên một bước nữa, từ tầm cao của sự phát triển chỉ ra rằng: “mỗi lần

có một phát minh mang ý nghĩa thời đại ngay cả trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, thì chủ nghĩa duy vật lại không tránh khỏi thay đổi hình thức của nó.”1 Dự báo thiên tài này đã được cuộc cách mạng và khoa học hiện đại chứng minh là hoàn toàn đúng Phát kiến vĩ đại này của C.Mác cho tới nay vẫn là chân lý được thực tiễn kiểm nghiệm Những sáng tạo và phát triển của các thế hệ đi sau vẫn lấy học thuyết này của C.Mác và Ph.Ăngghen đặt nền móng, làm cơ sở và điểm xuất phát Và rất nhiều vấn đề còn nghi vấn, tranh luận xuất hiện xung quanh học thuyết giá trị thặng dư của chủ nghĩa Mác muốn được làm sáng tỏ theo tinh thần khoa học nghiêm túc thì không thể không tìm sự gợi ý và chỉ dẫn của C.Mác và Ph.Ăngghen về mặt nguyên tắc phương pháp luận

V.I.Lênin hoàn toàn có lý khi đánh giá: Lý luận về giá trị thặng dư là viên đá tảng của học thuyết kinh tế của C.Mác Học thuyết này không chỉ

đúng đối với xã hội tư bản trong thời Mác mà còn rất đúng đối với xã hội tư bản hiện đại Quy luật giá trị thặng dư vẫn là quy luật kinh tế cơ bản luôn luôn tác động vào xã hội TBCN ở bất cứ thời kỳ lịch sử nào còn tồn tại hình

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t.19, tr500

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t.21, tr.409

thái kinh tế – xã hội tư bản Tuy nhiên, điều kiện tác động khác nhau thì hình thức tác động của quy luật đó cũng thay đổi Đó là điều chúng ta cần nghiên cứu sâu sắc, nắm vững tính cách mạng và khoa học của học thuyết này để phân tích mổ xẻ CNTB hiện đại, phê phán mọi luận điểm sai lầm chống lại học thuyết vĩ đại này nhằm bảo vệ và phát triển học thuyết giá trị thặng dư của Mác lên một tầm cao mới

Ba, còn một học thuyết có ý nghĩa lịch sử toàn thế giới của chủ nghĩa

Mác là học thuyết về vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản

Ph.Ăngghen đã nói: C.Mác là “người đầu tiên đã đem lại cho giai cấp đó một ý thức về địa vị của bản thân mình và yêu cầu của mình, ý thức về điều kiện giải phóng mình.”2

Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, trước hết, C.Mác và

Ph.Ăngghen đã làm rõ tiêu chí xác định thế nào là giai cấp vô sản: đó là những người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp Hai ông chỉ ra rằng: “Trong tất cả các giai cấp đang

đối lập với GCTS thì chỉ có giai cấp vô sản là giai cấp thực sự cách mạng Tất cả các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của

đại công nghiệp, còn giai cấp vô sản lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp ”1 Tiêu chí này cho ta một cơ sở phương pháp luận để nhận thức đúng đắn về bản chất GCCN nước ta trong thời kỳ CNH, HĐH Tiêu chí thứ hai mà C.Mác và Ph.Ăngghen nhấn mạnh về giai cấp vô sản, đó là những người không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê bán sức lao động cho nhà tư bản và bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư Đó là nguồn gốc khiến cho giai cấp vô sản trở thành giai cấp đối kháng với GCTS

Từ sự phân tích một cách khách quan, khoa học những điều kiện kinh

tế của nền sản xuất TBCN cũng như những điều kiện chính trị – xã hội đã tạo ra các quan hệ giai cấp trong xã hội tư bản, C.Mác và Ph.Ăngghen đã phát hiện ra vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản là giai cấp tiến

2 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t.4, tr.610

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t4, tr.610

hành cách mạng vô sản, đánh đổ CNTB, xây dựng thành công CNXH và

CNCS Tuyên ngôn của Đảng cộng sản chỉ rõ: “cùng với sự phát triển của

đại công nghiệp, chính cái nền tảng trên đó GCTS đã sản xuất và chiếm hữu sản phẩm của nó, đã bị phá sập dưới chân GCTS Trước hết, GCTS sinh ra những người đào huyệt chôn chính nó Sự sụp đổ của GCTS và thắng lợi của giai cấp vô sản đều là tất yếu như nhau”1

Xuất phát từ những điều kiện kinh tế – xã hội khách quan, C.Mác và Ph.Ăngghen thấy rõ giai cấp vô sản là giai cấp gắn với LLSX tiên tiến nhất dưới CNTB, là con đẻ của nền sản xuất đại công nghiệp, được nền đại công nghiệp tôi luyện, tổ chức thành một giai cấp không chỉ có ý chí cách mạng triệt để chống lại ách áp bức, bóc lột TBCN mà còn là một giai cấp cách mạng có khả năng giác ngộ về vai trò sứ mệnh lịch sử tự giải phóng chính mình bằng cách giải phóng toàn bộ xã hội khỏi chế độ TBCN, thiết lập chế

độ XHCN và CSCN Sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản không chỉ có thế,

mà nó còn phải giác ngộ, đoàn kết với giai cấp vô sản các dân tộc bị áp bức trên phạm vi toàn thế giới trong cuộc đấu tranh lật đổ chế độ TBCN, thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, chế độ không có người bóc lột người “Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại!” là khẩu hiệu chiến đấu phản

ánh đầy đủ nhất nguyên lý về vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản

mà C.Mác và Ph.Ăngghen đã nêu lên

Học thuyết vĩ đại của C.Mác và Ph.Ăngghen về vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản qua thử thách của thời gian và kiểm nghiệm của thực tiễn, cho đến nay, vẫn còn nguyên giá trị Bảo vệ và phát triển lý luận

về vai trò và sứ mệnh của GCCN chính là bảo vệ một trong những nội dung cơ bản nhất của chủ nghĩa Mác Từ lâu nay, học thuyết vĩ đại này đã từng bị các học giả và chính khách tư sản bóp méo, xuyên tạc và phủ nhận Họ tuyên bố học thuyết giá trị thặng dư đã lỗi thời để rồi phủ nhận việc GCCN không còn bị bóc lột nữa, rằng ngày nay đại bộ phận GCCN đã trung lưu hoá, cho nên “công nhân áo xanh” không còn đại biểu cho LLSX hiện đại,

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, 1995, t4, tr.613