Ứng dụng phần mềm microsoft powerpoint để tạo biểu tượng về nhân vật trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)

Để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử , người giáo viên cần phải lựa chọn sử dụng các phương tiện trực quan - là phươngt tiện tư liệu dạy học có ứu thế hơn cả để tạo biểu tượng về các nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH sử

===£OC3G8===

PHẠM KIỀU TRANG

ỨNG DỤNG PHÀN MÈM MICROSOFT POWERPOINT ĐỂ TẠO BIÊU TƯỢNG VỀ NHÂN VẬT TRONG DẠY HỌC LỊCH sử

THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 THPT (CHƯONG TRÌNH CHUẨN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học lịch sử

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN YĂN NINH

HÀ NỘI - 2016

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thảnh và sâu sắc nhất đến TS Nguyễn Văn Ninh, thày đã tận tình chỉ bảo hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Đồng thời em cũng xin gửi lời cảm ơn đế tất cả các thầy cô giáo trong tổ

bộ môn phương pháp dạy học lịch sử, phòng tư liệu khoa, thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, bạn bè, và đặc biệt là những người thân, đã giúp đỡ, động viên, khích lệ tình thần em hoàn thành tốt công việc

Hà Nội, tháng 4 năm 2016

Sinh viên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các kết quả nghiên cứu, số liệu được trình bày

trong khóa luận: “Sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để tạo biểu

tương về nhân vât trong day hoc Lích sử thế giới cân đai lớp 10 Trung hoc

là hoàn toàn trung thực và không trùng với kết quả của tác giả khác

Hà Nội, tháng 4 năm 2016

Sinh viên

Phạm Kiều Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu: 7

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 8

5 Nguồn tư liệu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài 10

8 Cấu trúc khóa luận 10

Chương 1 Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA VIỆC sử DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT POWERPOINT ĐỂ TẠO BIỂU TƯỢNG VỀ NHÂN VẬT TRONG DẠY HỌC LỊCH sử Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 11

1.1 Cơ SỞ LÍ LUẬN 11

1.1.1 Phần mềm Microsoft PowerPoint 11

1.1.1.1

Một vài nét về phần mềm Microsoft PowerPoint 11

1.1.1.2 Vai trò của việc sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint vào tạo biểu tượng nhân vật lịch sử 12

1.1.1.3 Quy trình thiết kế phần mềm Microsoft PowerPoint để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử 16

1.1.1.4 Nguyên tắc khai thác và sử dụng Microsoft PowerPoint trong tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử 18

1.1.2 Biểu tượng về nhân vật lịch sử 18

1.1.2.1

Quan niệm về biểu tượng nhân vật lịch sử 18

1.1.2.1.1

Quan niệm biểu tượng 19

1.1.2.1.2

Quan niệm biểu tượng nhân vật lịch sử 20

1.1.2.2 Vai trò, ý nghĩa của việc tạo biêu tượng nhân vật lịch sử trong dạy học 21

1.1.2.2.1 Vai trò 21

1.1.2.2.2 Ý nghĩa 22

1.1.2.3

Các biện pháp tạo biểu tượng nhân vật lịch sử 40

1.1.2.4

Một số yêu càu khi tạo biểu tượng nhân vật lịch sử 45

1.2 Cơ SỞ THỰC TIỄN 47

1.2.1 Kết quả điều tra 47

1.2.2 Những điểm tích cực 50

1.2.3 Những điểm hạn chế 51

1.2.4 Một số nguyên nhân của sự hạn chế 52

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP sử DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT POWERPOINT NHẰM TẠO BIỂU TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 THPT CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN 55

2.1 Vị trí, nội dung cơ bản của Lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) 55

2.1.1 Vị trí 55

2.1.2 Nội dung 56

2.2 Các nhân vật càn phải tạo biểu tượng khi dạy phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10THPT 59 2.2.1 Phân loại các nhân vật lịch sử 59 2.2.2 Bảng thống kê các nhân vật lịch sử cần tạo biểu tượng khi dạy lịch sử thế giới cận đại lóp 10 THPT 60 2.2.3 Thông tin về các nhân vật lịch sử cần tạo cho học sinh khi dạy học về lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT chương trình chuẩn 62

9 2.3 Một số biện pháp tạo biểu tượng nhân vật lịch sử bằng phần mềm Microsoft PowerPoint trong dạy học Lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT 77

2.3.1 Kết họp trình chiếu chân dung với miêu tả để tạo biểu tượng về nhân

vật lịch sử 77

2.3.2 Kết họp phưomg pháp trình chiếu những câu nói nổi tiếng để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử 81

2.3.3 Kết họp chình chiếu với sử dụng phưomg pháp thảo luận, trao đổi, tranh luận để tạo biểu tượng về nhân vật 84

2.3.4 Kết họp trình chiếu những công lao đóng góp của nhân vật với hình ảnh để tạo biểu tượng nhân vật lịch sử 86

2.3.5 Kết họp sử dụng powerpoint với dạy học dự án để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử 87

2.4 Thực nghiệm sư phạm 91

PHẦN KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Nhiều năm qua, chất lượng dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông do nhiều nguyên nhân, chưa đáp ứng được yêu cầu và mục tiêu giáo dục Ở nhiều trường phổ thông bộ môn lịch sử được coi là môn “phụ” Tư tưởng coi môn lịch sử

là môn học “không quan trọng”, không chỉ tồn tại ở quan niệm của học sinh mà ở một số trường, một số giáo viên mà thậm chí là giáo viên dạy lịch sử Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: về đào tại giáo viên, điều kiện cơ sở vật chất phục vụ dạy học còn thiếu thốn, Trong đó nổi bật lên là vấn đề nội dung và phương pháp dạy học Do đặc trưng của việc học tập lịch sử - không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trực quan có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Con đường hình thành nhận thức Lịch sử cho học sinh tuân thủ theo quy luật nhận thức

“ Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng về thực tiễn”, nghĩa là phải trên cơ sở tư liệu sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, rút ra quy luật, bài học

Lịch sử phục vụ cho thực tiễn cuộc sống Vậy tạo biểu tượng là một khâu không

Việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử chỉ có thể phát huy vai ừò của nó nếu được đặt trong sự phối họp hài hoà với hệ thống phương pháp dạy học bộ môn Từ đó tạo cơ sở vững chắc để các em nắm vững sự kiến lịch sử mới gây đuọc hứng thú học tập lịch sử Chỉ khi nào các em hiểu sâu sắc nội dung mới thấy bài học sinh động, phong phú, hấp dẫn và kích thích được sự tìm tòi khoa học, hứng thú học tập của học sinh

Để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử , người giáo viên cần phải lựa chọn

sử dụng các phương tiện trực quan - là phươngt tiện tư liệu dạy học có ứu thế hơn

cả để tạo biểu tượng về các nhân vật lịch sử những phương tiện đó được phát huy hiệu quả nếu có sự hỗ trợ của Công nghệ thông tin mà phần mềm được sử dụng thông dụng nhất để dạy học hiện nay là phần mềm Microsoft PowerPoint

Công nghệ thông tin là phương tiện dạy học hiện đại có khả năng tích họp các chức năng của những phương tiện dạy học truyền thống như tranh ảnh , bản

đồ, lược đồ, sơ đồ, niên biểu, biểu đồ, bản đồ, bản so sánh, và các phương tiện kĩ thuật như radio, video, tivi, đèn chiếu overhead, projector và các loại băng đĩa, Đặc biệt với khả năng đa phương tiện đa truyền thông (Multimedia) và khả năng tương tác (Interactive), việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học lịch sử sẽ giúp giáo viên nâng cao hiệu quả của việc sử dụng các đồ dùng trực quan khi dựng lại bức tranh Lịch sử một cách chân thực, giàu hình ảnh và sinh động Đồng thời nói có thể thu hút được sự chú ý của học sinh, kích thích và huy động được nhiều giác quan của các emkhi nhận thức, điều đó góp phần nâng cao hiệu quả của việc

Với thực trạng và trong xu thế phát triển của khoa học kĩ thuật hiện nay thì việc dạy hoc Lịch sử rất cần và cũng có nhiều khả năng để đổi mới phương pháp Trong đó thì việc ứng dụng công nghệ thông tin thực sự là một hướng đi mới, có tính khả thi- đặc biệt đối với sự đảm bảo tính trực quan trong quá trianh nhận thức Xuất phát từ thực tế này và với mong muốn xây dựng một giờ học hấp dẫn, đạt hiệu quả nhận thức cao, tôi đã thực hiện đề tài “Sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để tạo biểu tượng về nhân vật trong dạy học Lịch sử thế giới cận đại lớp 10 Trung học phổ thông chương trình chuẩn”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề cơ bản mà nhà trường phổ thông hiện đang quan tâm và cần giải quyết là nâng cao chất lượng đào tạo học sinh về mặt giáo dục phổ thông, ừong

4

học tập thì phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh

Trong những năm gần đây, nhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu

đã đề cập đến những vấn đề phức tạp của lý luận và thực tiễn dạy học bao gồm nhiều vấn đề chung và những vấn đề quan ừọng của dạy học bộ môn tập trung phát huy tính tích cực và hoạt động nhận thức độc lập của học sinh Nhiều bài viết của tác giả đăng trên các tạp chí nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu giáo dục, Nhìn chung, các công trình nghiên cứu và các bài viết đã đóng góp một cách tích cực vào việc đề ra những hệ thống lý luận và thực tiễn, những biện pháp cụ thể góp phần nâng cao chất lượng dạy học và hiệu quả bài học lịch sử

Việc tạo biểu tượng nói chung hay tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử nói riêng là một trong những đề tài được khá nhiều người quan tâm, tuy nhiên ở những khía cạnh và mức độ khác nhau Nhận thấy rõ ảnh hưởng sâu rộng của công nghệ thông tin (trong đó có máy vi tính) đối với mọi mặt của đời sống xã hội cũng như thấy được khả năng sư phạm tiềm tàng của máy vi tính, các nhà giáo dục Việt Nam thời gian gần đây cũng đã quan tâm đến việc ứng dụng vi tính vào việc quản

lí giáo dục cũng như khai thác nó như một phương tiện kĩ thuật dạy học hiệu quả Liên quan đến đề tài có thể kể ra một số tác giả và tác phẩm chủ yếu sau:

2.1 Tài liệu nước ngoài

* Lý luận giáo dục

- P.A Ruđích: “Tâm lỉ học”, Nxb Thể dục thể thao, Hà Nội, 1980 Tác

phẩm trình bày những hoạt động về các mặt tâm lí của con người trong đó đề cập đến một số vấn đề cơ bản giúp ích cho quá trình phân tích tâm lí để từ đó giúp người đọc hiểu sâu hơn và cung cấp một số khái niệm quan trọng liên quan đến tạo biểu tượng như : khái niệm chung về biểu tượng, cấu trúc và chức năng của biểu tượng, vai trò của các quá trình cảm xúc trong sự hình thành biểu tượng

- Trong các tác phẩm lý luận dạy học của M N Sácđacôp “7ư duy của học

sinh” Nxb Giáo dục Hà Nội 1970, đã đề cập đến việc tạo biểu tợng lịch sử như là

5

một trong các khâu không thể thiếu của quá trình nhận thức lịch sử Tác giả M N Sácđacôp đã nêu lên vai trò của việc tạo biểu tượng thông qua việc khẳng định quá trình tri giác để tạo biểu tượng “sẽ trở thành chỗ dựa khi lĩnh hội tri thức” Tuy nhiên, vói việc đa ra các lý luận quan trọng trong dạy học nói chung, tác phẩm trên cha đề cập đến các biện pháp sư phạm tạo biểu tượng lịch sử cũng như tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử

* Giảo dục lịch sử

- N.G Đaừi với nhiều công trình tiêu biểu như: “Chuẩn bị giờ học lịch sử

phương pháp dạy học để áp dụng vào giờ học lịch sử hiệu quả giúp ích cho quá trình tư duy của học sinh trong đó tác phẩm đã nhấn mạnh tính hình ảnh cụ thể trong dạy học lịch sử: thiếu hình ảnh không thể hình dung được quá khứ lịch sử

2.2 Tài liệu trong nước

* Lý luận giáo dục

- Trần Doãn Quới: “về việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học”,

Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 4 - 2000 Bài viết đã phân tích những vấn đề về chung việc sử dụng những thiết bị trong công nghệ thông tin vào giờ học cùng với

đó là ưu nhược điểm của việc sử dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy học

để từ đó cân nhắc phát triển, mở rộng thêm khả năng ứng dụng những công nghệ

đó vào dạy học Các công nghệ thông tin trong bài viết tác giả đã đề cập và phân tích sâu việc ứng dụng máy tính vào trong dạy học để từ đó cung cấp nhiều thông tin học sinh, tăng hiệu quả bài dạy

- Phạm Minh Hạc: “Tin học và giáo dục phổ thông”, Tạp chí nghiên cứu

giáo dục số 4 - 1987 Bài viết đã tìm hiểu về việc sử dụng tin học vào một đối tượng cụ thể là những học sinh ở cấp trung học phổ thông, việc ứng dụng tin học vào ừong giảng dạy đã tác động như thế nào vào ừong quá trình nhận thức, tiếp thu bài học của học sinh, có ích gì cho quá trình giảng dạy giáo viên cùng với đó

6

là một vài phương pháp sử dụng tin học vào trong giảng dạy ở cấp này

- Nguyễn Thanh Lương: “ Mảy tỉnh điện tử - một loại hình phương tiện dạy

học”, Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 11-1988 Bài viết cả tác giả Nguyễn Thành Lương đã đi sâu vào việc sử dụng máy tính điện thử vào trong dạy học và coi đó như một loại hình phương tiện dạy học Tác phẩn đã nêu mục đích, vai trò, chức năng của máy tính trong việc giảng dạy từ đó giúp người đọc có thêm thông tin và phương pháp cho việc áp dụng máy tính vào những bài giảng của mình để nâng cao chất lượng dạy học

*Giáo dục lịch sử

- Vấn đề tạo biểu tượng lịch sử nói chung được đề cập rõ nét nhất ừong

cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập I của tác giả: Phan Ngọc Liên (chủ

biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi Trong đó các tác giả đã đề cập một cách

cụ thể về những nội dung cơ bản của tạo biểu tượng lịch sử: đưa ra định nghĩa về tạo biểu tượng lịch sử, ý nghĩa của việc tạo biểu tượng ừong học tập lịch sử ở trường phổ thông, phân loại biểu tượng (với 4 loại cơ bản: biểu tượng về hoàn cảnh địa lý; biểu tượng về văn hóa vật chất; biểu tượng về nhân vật lịch sử và biểu tượng về không gian, thời gian), con đường biện pháp sư phạm để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh

- Trong cuốn “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK lịch sử THCS

chúng ta nắm được những nội dung lịch sử và phương pháp sử dụng hệ thống kênh hình trong dạy học phàn lịch sử Giúp giáo viên lựa chọn các phương pháp phù hợp tạo biểu tượng cho học sinh

- về việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử đã được đề cập khá rõ trong

cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử''' do Phan Ngọc Liên -

Trịnh Đình Tùng - Nguyễn Thị Côi - Trần VTnh Tường đồng chủ biên Bài viết

7

của TS Đặng Văn Hồ - Khoa lịch sử - Đại học sphạm - Đại học Huế với nhan đề

“tạo biểu tợng về nhân vật lịch sử để giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh” đã nêu lên những lí luận cơ bản về tạo biểu tượng nhân vật lịch sử, vai trò, ý nghĩa của việc tạo biểu tợng các nhân vật lịch sử, các nguyên tắc và một số biện pháp cụ thể

Các công trình nghiên cứu này chủ yếu chỉ dừng lại khai thác máy vi tính

để hỗ trợ một số thao tác sư phạm đơn lẻ, chưa có tài liệu nào trình bày về việc khai thác và sử dụng các phương tiện lã thuật cũng như ứng dụng Công nghệ thông tin vào dạy học một các có hệ thống, vấn đề sử dụng phần mền Microsoft PowerPoint để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử vẫn còn là vấn đề khá mới mẻ; hiện nay cũng chưa có công trình ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint nào trình bày cụ thể, bám sát vào chương trình dạy học lịch sử phổ thông (nói chung)

và tạo biểu tượng về các nhân vật lịch sử (nói riêng)

3 Giới hạn và phạm vỉ nghiên cứu:

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin đã mang lại cho người sử dụng rất nhiều phần mềm tiện ích để khai thác, xử lí và truyền đạt thông tin phục

vụ cho việc dạy học Trong đó, Microsoft PowerPoint là chương trình chuyên dụng về trình chiếu nên có tính năng ưu việt trong việc biểu diễn hình ảnh, âm thanh, chữ viết, màu sắc, phông nền, Bởi vậy, mặc dù Microsoft PowerPoint không phải là phàn mềm thiết kế dành cho dạy học song ta có thể khai thác hiệu quả những tiềm năng sư phạm của phần mềm này Bên cạnh đó đây là chương trình phổ biến, dễ sử dụng, dễ thao tác, tạo điều kiện cho người dùng có thể phát huy tính sáng tạo của mình Cho nên trong đề tài nghiên cứu của mình, tôi lựa chọn việc khai thác phần mềm Microsoft PowerPoint để ứng dụng vào tạo biểu tượng về các nhân vật ừong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT chương trình chuẩn

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

8

4.1 Mue đích

Trên cơ sở tìm hiểu lí luận về phương pháp dạy học môn lịch sử nói chung,

tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh nói riêng, khóa luận đi sâu vào tìm hiểu thực té hoạt động dạy học về việc sử dụng phàn mềm Microsoft PowerPoint vào việc xây dựng biểu tượng về nhân vật lịch sử khi dạy học về phần lịch sử thế giới cận đại trong chương trình lớp 10 THPT

5 Nguồn tư liệu

Các tài liệu nghiên cứu và đề cập ừong bài viết được khai thác từ các nguồn

tư liệu như:

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận là những quan điểm cơ bản của Đảng, tư tưởng của chủ nghĩa Mac Lenin về giáo dục nói chung và dạy học lịch sử nói nói riêng, chủ yếu là vai trò của cá nhân và quần chúng nhân dân trong lịch sử, những nguyên tắc của lí luận dạy học hiện đại trong việc xây dựng những biện pháp sư phạm để tạo

9

biểu tượng về nhân vật lịch sử cho học sinh

Để tiến hành đề tài, trước hết tôi tìm hiểu các công trinh nghiên cứu về lí luận dạy học hiện đại, trong đó có cả nước ngoài và Việt Nam Bên cạnh đó còn tham khảo một số quan điểm trong các công trình tâm lý học và giáo dục có liên quan Ngoài ra để nghiên cứu đề tài tôi còn nghiên cứu những tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử, các loại tài liệu viết về nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử, tạp chí, các loại báo, tạp chí, luận văn, tài liệu tham khảo,

6.2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu và vận dụng lý luận dạy học nói chung, lý luận dạy học môn lịch

sử nói riêng; nghiên cứu về lý luận tạo biểu tượng nói chung và biểu tượng nhân vật lịch sử nói riêng, khai thác nội dung sách giáo khoa, cụ thể về các nhân vật trong lịch sử cận đại lớp 10 THPT

Sử dụng phương pháp quan sát, điều rìa tình hình học tập của học sinh phổ thông Phân tích thực trạng dạy học lịch sử ở lóp 10 nói chung và thực tiễn giảng dạy trong việc xây dựng biểu tượng nhân vật lịch sử thế giới cận đại lớp 10 nói riêng trong bộ môn lịch sử ở trường phổ thông Cuối cùng là tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm khẳng định các kết quả đã nghiên cứu

7 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài

7.1 Ỷ nghĩa lí luận

Nghiên cứu đề tài giúp chúng ta nâng cao trình độ lí luận dạy học nói chung, lí luận dạy học bộ môn lịch sử nói riêng, về biện pháp xây dựng biểu tượng nhân vật trong dạy học bộ môn và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy Kết quả của đề tài góp phần xác định vai trò và ý nghĩa to lớn của việc cần thiết tạo biểu tượng về nhân vật nói chung và tạo biểu tượng nhân vật nói riêng trong dạy và học lịch sử ở trường phổ thông

7.2 Ỷ nghĩa thực tiễn

Trên cơ sở hiểu biết về lí luận, đề tài đi sâu vào nghiên cứu và đề xuất về

10

một số biện pháp tạo biểu tượng về nhân vật trong lich sử thế giới cận đại lớp 10 THPT bằng việc sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả bài học và chất lượng dạy- học môn lịch sử ở trường THPT theo hướng phát huy tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh

8 Cấu trúc khóa luân

Ngoài phàn mở đầu, kết luận, thực nghiệm sư phạm, phụ lục và tài liệu tham khảo, khóa luận bảo gồm hai chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng phần mềm Mcrosoft

PowerPoint để tạo biểu tượng về nhân vật trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Chương 2: Một số biện pháp sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để tạo

biểu tượng nhân vật trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 THPT chương trình chuẩn

1.1.1.1 Một vài nét về phần mềm Microsoft PowerPoint

Microsoft PowerPoint là một phần mềm trong bộ Microsoft Office có chức năng như một công cụ hỗ trợ giảng dạy rất tốt trong trường học, hỗ ượ thuyết trình trong các hội thảo, hướng dẫn sử dụng các sản phẩm trong việc quảng cáo,

Microsoft powerpoint gồm các chức năng: diễn đạt các ý tưởng càn trình bày không chỉ bằng lời văn mà còn thể hiện qua hình ảnh tĩnh và động cùng với

âm thanh, các đoạn phim một cách sống động; thực hiện các hiệu ứng hoạt hình

11

nhanh chóng, sinh động một cách đơn giản không cần tới kiến thức lập trình; Kích thước tập tin nhỏ, thuận lợi cho lưu trữ và di chuyển; có thể kết hợp được với nhiều định dạng tập tin

Microsoft PowerPoint gồm các chức năng đặc điểm cơ bản như:

- Presentation: (bài trình diễn) đây là một file PowerPoint

- Slide: một trang trình chiếu Tập họp nhiều slide sẽ thành một presentation

- Blank Presentation: Bài trình diễn được tạo ra từ những slide trắng không chứa sẵn các hướng dẫn hoặc định dạng nào

- Blank Slide: slide trắng, không chứa sẵn bất kỳ hướng dẫn hoặc định dạng nào

- Slide Show: lệnh trình chiếu bài trình diễn

- Layout: cách bố trí các văn bản, hình ảnh và các thành phần khác trên slide

- Design Témplate: các mẫu thiết kế sẵn của chương trình PowerPoint, (được thiết kế sẵn về sự phối màu, hình nền, font chữ, màu sắc của văn bản, vị trí của vãn bản)

- Animation: Hiệu ứng Các hiệu ứng này sẽ giúp đối tượng trên slide xuất hiện, biến mất, tạo các chuyển động

- Slide Transition: cách thức chuyển từ slide này sang slide khác

1.1.1.2 Vai trò của việc sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint vào tạo biểu tượng nhân vật lịch sử

Microsoft PowerPoint không phải là phàn mềm chuyên dụng dành cho trình chiếu, minh họa, có thể đáp ứng yêu cầu về tính sinh động, trực quan trong dạy học, đặc biệt là dạy học lịch sử Giáo viên có thể sử dụng phần mềm này để trình bày về các sự kiện, hiện tượng, tiến trinh lịch sử thông qua các tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ, băng ghi âm, phim tài liệu Vì vậy có thể thấy rằng việc sử dụng Microsoft

12

PowerPoint có thể thay thế tối ưu các chức năng nghe, nhìn của các phương tiện kĩ thuật truyền thống trong dạy học lịch sử Với các phần mềm này giáo viên có thể chủ động điều khiển việc hiển thị các nội dung của bài học một cách tuần tự theo chủ định Nếu máy vi tính được nối với máy chiếu đa chức năng (multimedia projector) thì hiệu quả của việc sử dụng Microsoft PowerPoint sẽ đem lạ hiệu quả cao trong quá trình tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử:

- Thứ nhất: đảm bảo tính trực quan trong dạy học lịch sử (đây là hiệu quả lớn nhất mà Microsoft PowerPoint màn lại cho quá trình dạy học lịch sử)

Con đường biện chứng của sự nhận thức là “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Các nhà khoa học đã tổng kết rằng: trong tổng số thông tin mà con người thu thập được thì có tới 90% thông tin dược thu nhận qua thị giác và chỉ có 10% thông tin đươc thu nhận qua thính giác Như vậy yếu tố trực quan là rất quan ừọng đối với quá trình nhận thức con người và càng có ý nghĩa đặc biệt đối với việc nhận thức lịch sử Lịch sử là những

sự kiện xảy ra trong quá khứ nên không thể quan sát trực tiếp hay làm thí nghiệm như các môn khoa học tự nhiên Cũng như nhân vật lịch sử, họ là những con người người có thật, từng tồn tại ừong quá khứ nên học sinh không thể tiếp xúc, trò chuyện một cách trực tiếp hay gián tiếp Vì vậy mà người giáo viên phải dẫn dắt học sinh đi từ những hình ảnh, sự kiện liên quan đến nhân vật cụ thể để tái hiện phần nào con người, nhân cách và vai trò của nhân vật lịch sử đó

Trong dạy học lịch sử, đồ dùng trực quan có vai trò quan trọng trong việc góp phàn tái tạo, khôi phục lại một phần bức ừanh quá khứ Vì vậy để đảm bảo cho một giờ học lịch sử diễn ra thành công thì không thể thiếu vắng đồ dùng trực quan Trong giờ học lịch sử, đồ dùng trực quan được phân thành 3 nhóm chính:

Đồ dùng trực quan hiện vật (gồm di tích lịch sử, di tích cách mạng, di vật khảo cổvà các di vật thuộc các thời đại lịch sử)

Đồ dùng trực quan tạo hình (gồm các hiện vật phục chế, sa bàn, tranh ảnh

Ví dụ: Đối với đồ dừng trực quan hiện vật: giáo viên rất hiếm khi có thể cho học sinh đi tham quan các di tích lịch sử hay quan sát trực tiếp các hiện vật ở bảo tàng liên quan đến nhân vật Đối với đồ dùng trực quan tạo hình: việc giáo viên có thể sử dụng tranh ảnh đã cũ, đã mờ, khích thước nhỏ nên khi đưa ra cho học sinh cũng khó quan sát và ghi nhớ do vậy hiệu trực quan quả đạt được không cao

Những hạn chế này sẽ được khắc phục khi chúng ta thực hiện trình chiếu bài giảng ừên chương trình Microsoft PowerPoint Chương trình này có thể giúp học sinh quan sát cả 3 loại đồ dùng trực quan trên màn hình với hiệu quả sư phạm

và tính thẩm mĩ cao Cụ thể là:

Đối với đồ dùng trực quan hiện vật: nếu như giáo viên không thể đưa học sinh đến quan sát trực tiếp thì có thể sử dụng một đoan băng ghi hình về những di tích, những hiện vật lịch sử cần minh họa Khi giáo viên trình chiếu đoạn băng, học sinh có thể quan sát hình ảnh ừên màn hình lớn, kết hợp giữa việc nghe lời giảng của giáo viên và như vậy chúng ta sẽ giúp học sinh hình thành được biểu tượng lịch sử

Đối với đồ dừng trực quan tạo hình: Microsoft PowerPoint có thể khắc phục những hạn chế về khích thước, thẩm mĩ của tranh ảnh lịch sử Vì khi đã được sean vào máy, được đặt trên phông nền đẹp và được trình chiếu trên màn hình có kích thước lớn hàng trăm inch thì một tấm ảnh cũ với kích thước nhỏ cũng có thể ừở thành một hình ảnh đẹp và đủ dộ lớn để toàn bộ học sinh trong lớp có thể quan sát Hơn thế, Microsoft PowerPoint còn cho phép giáo viên có thể trình chiếu 1 lúc rất

Khi sử dụng Microsoft PowerPoint thì không chỉ ừanh ảnh, bản đồ mà các

từ ngữ trên màn hình cũng được coi là kênh hình quan trọng Những câu nói nổi tiếng, những dữ liệu lịch sử, từ ngữ quan trọng của nhân vật sẽ được trình bày với những phông chữ, màu sắc, hiệu ứng trình chiếu khác nhau kiến cho học sinh dễ hiểu, dễ nhớ, nhớ lâu

- Thứ hai: đảm bảo tính chính xác, thẩm mĩ, tiết kiệm thời gian

Khi sử dụng thao tác trên Microsoft PowerPoint thì lượng kiến thức về nhân vật sẽ được bổ dung nhiều hơn với câu chữ chính xác, đẹp mắt, sinh động, bố cục trình bày bài giảng cũng sinh động hơn rất nhiều Ngoài ra khi sử dụng Microsoft PowerPoint thì chỉ với một thao tác nhấp chuột, các câu chữ, hình ảnh

sẽ được hiển thị một cách tuần tự Điều đó cho thấy tính tiện ích của việc sử dụng chương trình này để dạy học vì nó giúp giáo viên tiết kiệm được rất nhiều thời gian và công sức (vốn trước kia phải dùng để viết bảng, treo ừanh ảnh, ) Do đó

họ có thêm thời gian cho việc đi sâu vào phân tích về nhân vật lịch sử

- Thứ ba: tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động sư phạm của giáo viên

Việc soạn giáo án trên máy tính, sắp xếp tuần tự nội dung bài giảng sẽ giúp giáo viên có thể cân đối thời gian giảng dạy và chủ động điều khiển giờ học Ngoài ra, khi đã soạn sẵn chương trình bài giảng trên máy vi tính, giáo viên sẽ có điều kiện luyện tập nhiều lần bài giảng của mình ở nhà Do đó việc giảng dạy trên lớp của họ sẽ diễn ra thuần thục, suôn sẻ hơn

- Thứ tư: phát triển năng lực tư duy, tạo niềm say mê học tập cho học sinh

15

Đối với học sinh, các hình ảnh trực quan trong bài học “ là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, làm cho học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội” Được biết thêm về nhân vật lịch sử ừên chương trình Microsoft PowerPoint học sinh sẽ kết họp được hai hệ thống tín

Click to add title

Click to add subtitle

Hộp gh.ỉ chú cho lirng Slide

hiệu là thị giác và thính giác, từ dó phát triển năng lực nhận thức và cảm thấy hứng thú với giờ học Từ việc quan sát hình ảnh trực quan, học sinh sẽ khắc sâu ấn tượng về nhân vật và nảy sinh liên kết giữa sự kỉện lịch sử quan ừọng vởi nhân vật được giáo viên đề cập đến Do đó năng lục tư duy của các em được hình thành và phát triển

1.1.13 Quy trình thiết kế phàn mềm Microsoft PowerPoint để tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử

sau:

- Kích đôi chuột lên biểu tượng MS PowerPoint ữên Desktop

- Start I Programs I Microsoft PowerPoint

- Start I Run I Ở mục Open gõ: PowerPoint

- Kích chuột phải| New I Microsoft PowerPoint Presentation

Sau khi khởi động, ta được tiếp xúc vởi giao diện làm việc cơ bản của Microsoft PowerPoint:

17

Xây dựng các Slide

- Bước 1 Nhấn Insert I New Slide, hoặc Qrl + M

- Bước 2 Bạn có thể chọn lại bố cục của Slide bằng cách Format I Slide Layout

Đưa thông tin lên Slide'

- Chèn văn bản, hình vẽ: thực hiện tưong tự word

- Chèn hình ảnh: Insert I Picture, chọn from file để đưa ảnh của người sử dụng vào, hoặc clip art để đưa hình ảnh ừong thư viện của phần mềm

xuất hiện ở bên phải, bạn nhấn chọn hiệu ứng

Trình chiếu

- Trình chiếu từ đầu: Slide Show/View Show (hay nhấn phím F5)

- Trình chiếu từ slide đang hiện hành, bạn bấm vào nút trong thanh

Normal View (hay nhấn Shift + F5)

- Khi đang trình chiếu, nếu muốn quay về chế độ chỉnh sửa, nhấn Esc trên bàn phím

- Khi đang trình chiếu, nếu muốn quay lại slide đầu tiên: nhấn phím

18

Home

- Khi đang trình chiếu, nếu muốn tới slide cuối cùng: nhấn phím End

1.1.1.4 Nguyên tắc khai thác và sử dụng Microsoft PowerPoint trong tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử

Máy vi tính được sử dụng như công cụ trợ giúp dạy học có hiệu quả vì nó là một phương tiện kĩ thuật hiện đại với nhiều tiềm năng sư phạm có thể khai thác

Để tạo thành công biểu tượng về một nhân vật trên máy, giáo viên phải tuân thủ một số nguyên tắc sau:

Phải đặt việc sử dụng máy vi tính trong hệ thống các phương pháp dạy học Việc sử dụng phần mềm dạy học không phải là phương pháp riêng biệt mà chỉ là phương tiện hỗ trợ cho việc thực hiện dạy học cũng như tạo biểu tượng về nhân vật của giáo viên đạt hiệu quả cao hơn

Khi thiết kế tạo biểu tượng về một nhân vật lịch sử trong dạy học, giáo viên càn xác định mục đích xem phần mềm này sẽ giúp gì cho học sinh trong việc tư duy các vấn đề xã hội, giúp cho các quá trình đó diễn ra nhanh hơn, gây hứng thú hơn và gây sự tin cậy về mặt khoa học cao hơn

Nội dung của bài giảng kết họp với việc tạo biểu tuợng về nhân vật về từng phàn tương ứng trên Microsft PowerPoint vẫn phải đảm bảo kiến thức cơ bản, đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng, tính thực tiễn

Phải phát huy hiệu quả hoạt động sư phạm của giáo viên: giáo viên cần lập

kế hoạch hoạt động của mình trước, trong và sau khi sử dụng máy tín

Phối họp việc trình bày trực quan bài giảng trên máy tính với các phương pháp dạy học truyền thống Nếu lạm dụng máy vi tính thì giáo viên sẽ mất đi vai trò tổ chức, điều khiển giờ học và học sinh sẽ bị phân tán chút ư không tập trung vào những dấu hiệu cơ bản của bài học, giảm khả năng tư duy trừu tượng

1.1.2 Biểu tương về nhân vât lỉch sử

19

Theo tâm lí học, ừong quá trình tri giác thế giới bên ngoài, con người phản ánh sự vật và hiện tượng xung quanh mình dưới dạng hình ảnh của các vật thể đó, thể hiện tiêu biểu ở tính trực quan Các hình ảnh như thế phản ánh vào trong ý thức những đặc điểm bên ngoài của những vật thể được ta tri giác và luôn luôn tác động lên các cơ quan thụ cảm khác nhau của hệ thần kinh Các hình ảnh trực quan

cụ thể của các sự vật hiện tượng đã xuất hiện nhờ kết quả của sự tri giác thế giới bên ngoài không phải sẽ mất đi không để lại dấu vết gì mà là được duy trì một thời gian đáng kể trong ý thức người ta Biểu tượng chính là “những hình ảnh của các

sự vật hiện tượng của thế giới xung quang được giữ lại trong ý thức và hình thành trên cơ sở các tri giác và cảm giác xảy ra trước đó”

Các biểu tượng tạo nên cơ sở cảm giác của nhận thức về thế giới xung quanh chúng mang lại cho người ta những hiểu biết về đặc điểm của các vật thể xung quanh ta dưới dạng mà các cơ quan thụ cảm

Cũng như hình ảnh của tri giác, các hình ảnh của vật thể được giữ lại trong biểu tượng luôn mang tính trực quan cụ thể, chúng phản ánh mặt bên ngoài của hiện thực Trong những trường họp riêng lẻ, biểu tượng có thể phản ánh cả những mặt bên ừong của hiện thực, những mặt mà cả cơ quan thụ cảm không tri giác trực tiếp, chúng chỉ đạt được nhờ tư duy

Khi nói về tư duy của học sinh, Sácđacốp đã nói rõ quan điểm của ông về biểu tượng: “Biểu tượng là hình ảnh về sự vật hoặc hiện tượng của hiện thực được tri giác, được phản ánh từ trước vào ý thức, luôn luôn được giữ lại ừong trí nhớ và xuất hiện qua những dấu hiệu chủ yếu của nó Đồng thời những bộ phận của biểu tượng mà không phải là bản chất đối với việ xác định đặc điểm của sự vật hoặc hiện tượng được nêu ra thì nó bị chia nhỏ và bị biến đổi đi”

Như vậy biểu tượng là hình ảnh trực quan nảy sinh trong não người Và những sự vật về hiện tượng đã được tri giác trước đây Nên hiểu biểu tượng lịch sử

20

như thế nào với đặc trưng riêng biệt của nó? Nhận thức lịch sử không thể tri giác trực tiếp các sự vật hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ, không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm Cho nên không có biểu tượng nảy sinh từ những trực giác đối với sự kiện hiện tượng lịch sử đó Biểu tượng lịch sử chỉ có thể là biểu tượng của trí tưởng tượng Và do đó cần thiết phải tạo ra cơ sở cho quá trinh tri giác này, được gọi là tri giác gián tiếp hay “tri giác trừu tượng”, hình ảnh biểu tượng lịch sử

từ những tri thức đã được trải qua sự nhận thức nhằm tái tạo quá khứ sinh động - tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử cũng nhằm mục đích tái tạo lịch sử như nó đã từng tồn tại

Từ những hiểu biết chung về biểu tượng nói trên, đặc trưng của việc nhận thức lịch sử, chúng ta có thể xem biểu tượng lịch sử là những “hình ảnh về sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lý, được phản ánh ừong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất”

Trong phân loại biểu tượng, biểu tượng về nhân vật là một bộ phận của biểu tượng lịch sử, có những nét đặc trưng riêng biệt Biểu tượng về nhân vật lịch

sử là hình ảnh về một nhân vật Nó vừa mang sắc thái riêng của nhân vật, vừa chứa đựng những nét bản chất về giai cấp, tập đoàn xã hội mà nhân vật đó đại diện, được phản ánh ừong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất

Cũng như biểu tượng lịch sử nói chung, biểu tượng về các nhân vật lịch sử chỉ tái hiện những đặc trưng có ý nghĩa cơ bản nhất của sự kiện Tuy nhiên, biểu tượng nói chung, biểu tượng về nhân vật nói riêng, không chỉ bao gồm những biểu tượng bên ngoài vô cùng đa dạng của hiện thực mà còn bao gồm những dấu hiệu của sự vật và hiện tượng của hiện thực mà chúng không tự phơi bày ra Biểu tượng không chỉ dừng lại ở việc miêu tả bề ngoài mà còn đi sâu vào bản chất, nêu đặc trưng tính chất của sự kiện Chính vì vậy biểu tượng về lịch sử rất gần với khái niệm lịch sử

sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử từ đó tiến tới hình thành khái niệm, rút ra quy luật và bài học lịch sử cho HS Vì vậy, biểu tượng lịch sử chính là giai đoạn nhận thức cảm tính của qúa trình học tập lịch sử Nếu như không tạo biểu tượng thì hình ảnh lịch sử mà HS thu nhận sẽ nghèo nàn, hiểu biết lịch sử không sâu sắc, không phát triển tư duy và không có cơ sở hình thành khái niệm

Sự thống nhất giữa tạo biểu tượng và hình thành khái niệm trong học tập lịch sử là một ừong những đặc điểm chung của phát triển tư duy Hai qúa trình này vừa tiến hành một cách độc lập, vừa hòa vào nhau ữong một thể thống nhất Với ý nghĩa này, Sácđacốp đã diễn đạt lại ý của Avarông: "Không có khái niệm nào dù

là trừu tượng đến mấy mà không chứa đựng trong nó nội dung cảm tính nào đó và không có hình tọng nào dù là cụ thể đến mấy mà không hướng vào từ" [14; 43-44] Biểu tượng là sự minh họa cụ thể cho khái niệm bằng những hình ảnh sinh động Nội dung của các hình ảnh lịch sử, của bức tranh quá khứ càng phong phú bao nhiêu thì hệ thống khái niệm mà HS thu nhận được càng vững chắc bấy nhiêu

Các biểu tượng lịch sử chứa đựng trong mình các quá trình tâm lý khác Không có biểu tượng lịch sử thì không thể xảy ra cảm giác cũng như tri giác, các quá trình tư duy và tưởng tượng Đó là những thành phần quan trọng của các rung động cảm giác Chúng ảnh hưởng đến nội dung các giác quan đó, có thể làm tăng mạng hay giảm cường độ cảm xúc của học sinh đối với sự kiện, hiện tượng lịch

sử Biểu tượng đóng vai trò rất lớn trong quá trình giảng dạy Có các biểu tượng phong phú với nhiều nét đặc thù của chúng là sự thể hiện tiêu biểu các đặc điểm cá biệt của cá nhân con người Vì lẽ đó các nhà tâm lý học Mac xít đã khẳng định tư duy cần phải được xây dựng trên các cơ sở biểu tượng

Trong dạy học ở trường phổ thông, việc dạy học lịch sử trước hết là để cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử để trên cơ sở

đó tiến hành giáo dục tư tưởng chính trị, phẩn chất đạo đức và bồi dưỡng khả năng

23

nhận thức, hành động của học sinh

Trong học tập lịch sử, học sinh không thể trực tiếp tiếp xúc với những điều kiện của đời sống xã hội trong quá khứ, bởi vì đặc trưng của lịch sử là không lặp lại như cũ, cũng không thể tái tạo lại lịch sử ừong phòng thí nghiệm như những môn khoa học khác như: lý, hóa, sinh hay các ngành thiên văn khác Tuy vậy việc học tập nói chung, việc học tập lịch sử nói riêng vẫn là quá trình nhận thức hiện thực khách quan Cho nên cũng như học bất kì bộ môn nào khác, việc nhận thức lịch sử của học sinh cíăng phải trải qua con đường biện chứng của sự nhận thức lịch sử, bắt đầu từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan

Đặc biệt do đặc trưng riêng biệt của mình, việc nhận thức lịch sử bắt đầu

từ việc nắm bắt sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử Vì vậy, việc tạo biểu tượng lịch

sử cho học sinh là cơ sở bước đàu quan trọng cần thực hiện nghiêm túc khi dạy học bộ môn Trên cơ sở các sự kiện lịch sử dựa vào những phương tiện dạy học, biện pháp sư phạm và các nguồn kiến thức, giáo viên tạo cho học sinh các biểu tượng và từ đó hình thành các khái niệm lịch sử

Có thể nói, tạo biểu tượng lịch sử là giai đoạn nhân thức cảm tính của quá trình học tập lịch sử Trong quá trình nhận thức và các quá trình logic có liên quan đến quá trình đó, báo gồm các thành phàn được xác định và sắp xếp theo thứ tự: cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm, phán đoán, suy luận Đối với việc học tập lịch sử, biểu tượng là giai đoạn đầu của quá trình nhận thức cảm tính để chuyển sang nhận thức lý tính

Biểu tượng liên kết chặt chẽ với tri giác và quan hệ mật thiết với tư duy, là chiếc cầu nối liền nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính Không thể có tư duy trừu tượng nếu không có nhận thức cảm tính, vì nội dung cảm tisnhbao giờ cũng

có trong tư duy trừu tượng, làm thành “cái gốc” cho tư duy

24

Lý luận dạy học đã khẳng định rằng “trong quá trình nhận thức bao giờ cũng nảy sinh những biểu tượng chung, đó là một kiểu quá đô từ tri giác sang tư duy Trong những biểu tượng chung này, bên canh những dấu hiệu đơn giản nhất được thể hiện 1 cách cụ thể còn có một số thuộc tính chung vốn có của tất cả những sự vật cùng loại đó” Như vậy biểu tượng là khâu trung gian liên kết giữa các quá trình của tư du, tạo nên mói liên hệ lẫn nhau của các quá trình tri giác của chính biểu tượng của tư duy “thuần túy” ừong hoạt động tư duy

Sự thống nhất giữa biểu tượng và khái niệm trong tư duy là một trong những đặc điểm chung của sự phát triển tư duy Có thể nói trong dạy học lịch sử, việc tạo biểu tượng hình thành khái niệm lich sử vừa biểu hiện một cách độc lập vừa hòa vào nhau trong một thể thống nhất Biểu tượng là sự minh họa cụ thể cho khái niệm bằng những hình ảnh sinh động, cụ thể về con người, sự vật, hiện tượng,

về những dấu hiệu, những bộ phận chủ yếu, còn những khái niệm lịch sử thì đạt đến trình độ khái quát từ những biểu tượng Nói cách khác, biểu tượng đã bao hàm nội dung của khái niệm và giữ vai trò tích cực trong việc hình thành ở học sinh những tri thức khái quát Do đó biểu tượng rất gần với khái niệm sơ đẳng

Cũng như tài liệu trực quan, biểu tượng là cơ sở của việ chình thành khái niệm lịch sử, quy luật lịch sử Có biểu tượng lịch sử thì học sinh lĩnh hội, tiếp cận

khái niệm một cách dễ dàng hơn Chính những biểu tượng xuất hiện trong ý thức

học sinh giúp các em tìm được nội dung cơ bản của mọi sự vật, hiện tượng, giúp

các em vận dụng được khái niệm Bởi vì những hình ảnh của trí tưởng tượng có ý nghĩa to lớn đối với việc học tập lịch sử Như N.v Andriexpcaia đã viết: “qua

quan sát sư phạm ta thấy những hình ảnh trong trí tưởng tượng của học sinh về các biến cố và các nhân vật được hình thành đặc biệt dễ dàng khi ta thuật lại những sự kiện, các nhan vật lịch sử” Biểu tượng các nhân vật lịch sử - tức là những biểu tượng phản ánh về nhân vật lịch sử - những cá nhân tiêu biểu cho một giai cấp hay tầng lớp trong xã hội, những lãnh tụ cách mạng với tất cả những dấu hiệu bề ngoài

25

phong phú và những đặc điểm tiêu biểu về bản chất của họ cung cấp cho học sinh những hiểu biết sinh động, chân thực về nhân vật đó và giai cấp họ đại diện trong cuộc đấu tranh xã hội Điều này giúp học sinh hình thành một cách tương đối đầy

đủ và rõ ràng bản chất của từng giai cấp hay tàng lớp trong xã hội Những tri thức

đó sẽ được vận dụng vào trong hoạt động nhận thức nội dung các khóa trình lịch

sử sau này của học sinh, làm nền tảng hình thành các khái niệm lịch sử

Chỉ khi hiểu sâu sắc các sự kiện hiện tượng lịch sử cụ thể học sinh mới có thể nắm vững những khái niệm phức tạp, khái quát và trừu tượng hóa các sự kiện lịch sử Hệ thống các nhân vật lịch sử càng phong phú bao nhiêu thì khái niệm mà học sinh thu thập được càng vững chắc bấy nhiêu, và khái niệm mới trở thành vũ khí sắc bén để nhận thức

Như vậy biểu tượng các nhân vật lịch sử là một bậc thang chuyển từ các hình ảnh cụ thể đến khái niệm trừu tượng từ cảm giác và tri giác đến tư duy, là cơ

sở để hình thành khái niệm lịch sử Đây là ý nghĩa to lớn của việc tạo biểu tượng các nhan vật lịch sử Mặt khác, những hoạt động của nhân vật lịch sử nhất là những nhân vật đại biểu cho quyền lợi dân tộc , cho lợi ích nhân dân lao động, phản ánh mức độn nhất định lịch sử của một dân tộc, của quần chúng nhân dân, có tác dụng chuyển hóa một số sự kiện lịch sử, làm sáng tỏ một số vấn đề cơ bản của lịch sử dân tộc

Tạo biểu tượng đúng về nhân vật lịch sử sẽ giúp học sinh tránh được sai lầm của “hiện đại hóa” lịch sử, những nhận thức chủ quan, phiến diện và những đánh giá, nhận định thiếu cơ sở khoa học Biểu tượng các nhân vật lịch sử giúp học sinh tránh được sự giáo điều và hạn chế việc đưa ra những khái niệm chưa đầy

đủ tài liệu chính xác và chưa trình bày được ừong giai đoạn trước của việc học tập Bởi vì những tư liệu phong phú về nhân vật lịch sử, ý nghĩa trực quan của biểu tượng cung cấp cho học sinh “sự tin tưởng về tính chân thực” của chính nó (biểu tượng nhân vật lịch sử) và sự kiện lịch sử

26

Những biểu tượng chân thực và sinh động về các nhân vật lịch sử sẽ giúp học sinh nhận thức vai trò của cá nhân ừong lịch sử và mối quan hệ giữa cá nhân với quần chúng nhân dân

Biểu tượng các nhân vật lịch sử với tuq cách là trung tâm của lịch sử xã hội, những “người thật việc thật” có sức lôi cuốn mạnh mẽ với học sinh, gây hứng thú học tập bộ môn, kích thích sự chú ý, óc suy ngẫm và tìm tòi nguồn tri thức Trong lý luận dạy học đã khẳng định: cùng một học sinh, một mặt tiếp thu dễ dàng tài liệu học tập trong một lĩnh vực cụ thể này, lĩnh hội khó khăn tài liệu của một môn học khác chỉ vì hứng thú của học sinh đó với môn học này bị giảm đi Những đặc điểm của động cơ học sinh, thái độ của học sinh, thái độ của họ với học tập, những hứng thú nhận thức của họ đều ảnh hượng trực tiếp đến hiệu quả học tập Những hứng thú đã hình thành ở họ cũng như tác động một dạng kích thích - kích thích gián tiếp

Kết quả học tập, những đặc điểm về chất của nó không phải chỉ phụ thuộc vào mặt trí tuệ của cá nhân Thái độ với học tập, những hứng thú nhận thức của học sinh có ý nghĩa quan trọng Các kiến thức cụ thể điển hình và

giàu hình ảnh về các nhân vật lịch sử làm cho hoạt động nhận thức của học sinh

ừở nên sinh động, gây được xúc cả, tích cực và nhờ đó mà có hiệu quả Trên cơ sở những nhận thức đúng đắn mới có thể giáo dục đạo đức và phát triển tư duy học sinh

Biểu tượng các nhân vật lịch sử - với tư cách là một khâu trung gian của các quá trình tri giác và tư duy trửu tượng là một bước không thể thiếu của hoạt động nhận thức và có ý nghĩa quan trọng với việc nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử Được trình bày một cách rõ ràng và chân thực, biểu tượng các nhân vật lịch sử sẽ gây cho học sinh hứng thú ừong học tập bộ môn giúp các em nhận thức vai trò cá nhân và vai trò của quần chúng nhân daantrong lịch sử Từ đó làm cho nhạn thức sự kiện, hiện tượng lịch sử thêm sâu sắc để nắm bắt và hình

27

thành khái niệm khoa học đạt tới trình đọ tư duy trừu tượng của việc nhận thức hiện thực khách quan Như vậy ừong quá trinh học tập lịch sử không chỉ dừng lại

ở việc tạo biểu tượng mà cần phải khai thác ý nghĩa của biểu tượng, lấy đó làm cơ

sở để hình thành khái niệm, rút ra quy luật chung và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống

- về kĩ năng

Bộ môn lịch sử không chỉ để cung cấp kiến thức cho học sinh, giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho các em, mà khoa học lịch sử có vai ừò lớn trong việc phát triển tư duy học sinh Bên cạnh việc vạch phương hướng cho hoạt động thực tiễn, bộ môn lịch sử còn luyện tập cho các em tư duy độc lậ, tích cực trong suy nghĩ và hành động

Khi học tập bộ môn này việc ghi nhớ sự kiện là hết sức quan ừọng, nhưng không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ, mà điều quan trọng là học sinh phải hiểu được bản chất sự kiện, hiện tượng lịch sử từ đó rút ra quy luật, bài học kinh nghiệm của quá khứ với hiện tại

Biểu tượng nói chung và biểu tượng nhân vật lịch sử nói riêng, là một trong những phương tiện quan trọng làm cho “hoạt động trí tuệ” của học sinh không ngừng phát triển Bời vì, trong khi “lĩnh hội những tri thức khoa học, hoàn thành nhiệm vụ nhận thức thì học sinh cũng phát triển năng lực nhận thức của mình” Cũng như tri giác, biểu tượng được hoàn thiện và phát triển dần daaíhtrong quá trinh giáo dục ở nhà trường và trong cuộc sống Khi học tập lịch sử học sinh có biểu tượng đày đủ về một nhân vật chủ yếu và một số nhân vật khác có liên quan nhờ khả năng tưởng tượng Như vậy biểu tượng nhân vật nói riêng chính là phương tiện kích thích sự phát triển trí tưởng tượng của học sinh

Biểu tượng thuộc về nhận thức cảm tính Nhưng cũng như tài liệu trực quan, biểu tượng là cơ sở cho việc hình thành khái niệm lịch sử, quy luật lịch sử Cho nên trong giảng dạy theo hướng “ chống nhồi sọ”, phát triển tư duy và trí

28

thông minh, việc tạo nên những biểu tượng cho học sinh có ý nghĩa rất quan trọng,

“có thể coi đó là ngưỡng cửa để phát triển tư duy và trí thông minh cho các em” Trên cơ sở những tài liệu trực quan, những biểu tượng lịch sử, học sinh lĩnh hội được những khái niệm, quy luật lịch sử thông qua quá trình hoạt động tư duy phức tạp, theo M.N,Sacdacop “hình thành khái niệm là một quá trình liên hệ lẫn nhau giữa phân tích, so sánh, tổng hợp, tìm những mối liên hệ và quan hệ, trừu tượng hóa, khái quát, quy nạp, diễn dịch, ” Tài liệu trực quan, biểu tượng càng đầy đủ,

rõ ràng thì khái niệm quy luật càng có nội dung ừọn vẹn, chính xác

Biểu tượng là hình ảnh về sự vật hay hiện tượng được tri giác, được phản ánh từ trước vào ý thức, luôn giữ lại trong trí nhớ và xuất hiện qua những dấu hiệu

và những bộ phận chủ yếu của nó Biểu tượng cùng với tri giác là cơ sở cảm tính của việc hình thành khái niệm ở học sinh Mối tương qun giữa biểu tượng và khái niệm trong tư duy học sinh có 4 hình thức khi học lịch sử

Hình thức tương quan thứ nhất: thể hiện ở chỗ học sinh xây dựng được hình ảnh quá khứ, nhưng chưa khái quát, vạch ra được nội dung khái niệm của các hiện tượng lịch sử

Hình thức tương quan thứ hai: học sinh nắm được những đặc trưng riêng lẻ của các khái niệm lịch sử nhưng chưa có tri thức đầy đủ có tính chất khái niệm

Hình thức tương quan thứ ba: học sinh thông hiểu toàn bộ bức tranh cũng như toàn bộ phận của nó, xác định được mối liên hệ giữa các bộ phận, đồng thời học sinh cũng lĩnh hội được phần lớn các đặc trưng của các khái niệm Ở đây biểu tượng làm chỗ dựa trực quan trong tư duy học sinh, có liên hệ mật thiết đến khái niệm

Hình thức thứ tư của mối tương quan này là sự thống nhất giữa biểu tượng

và khái niệm Biểu tượng giữ vai trò là chỗ dựa trực quan ừong hoạt động tư duy

để hình thành khái niệm lịch sử Bay giờ hình tượng trở thành sự minh họa cụ thể cho khái niệm, còn những khái niệm lịch sử thì đạt tới trình độ trừu tượng và khái

29

quát Trong tư duy học sinh, biểu tượng và khái niệm vừa biểu hiện một cách độc lập, vừa hòa vào nhau thành một thể thống nhất

Vì vậy trong dạy học lịch sử, nếu tạo cho học sinh biểu tượng rõ rệt thì sẽ

có những khái niệm, nội dung Ở đây biểu tượng không phải chỉ là chỗ dựa mà còn là vật chưa đựng nội dung khái niệm Tạo biểu tượng và hình thành khái niệm

là một trong những nhiệm vụ trung tâm của giảng dạy lịch sử, trên cơ sở đó phát huy tư duy học sinh, phát triển kĩ năng thực hành, giáo dục tư tưởng, rèn luyện nhân sinh quan và thế giới quan của học sinh Trong việc phát triển tư duy, biểu tượng giữ vai ừò “người dẫn đường”, “người trinh sát” và do đó học sinh có thể xây dựng những giả thuyết để giải quyết các vấn đề đặt ra Ngoài ra biểu tượng còn là những “người kiểm soát” hoạt động tư duy, bởi vì các biểu tượng chứng tỏ rằn g tư duy liên hệ giữa hiện thực và đời sống

đến mức độ nào

Tạo biểu tượng nhân vật lịch sử sẽ giúp cho sự phát triển năng lực của học sinh Trong nguyên tắc về tính vững chắc của sự lĩnh hội kiến thức và sự phát triển toàn diện những năng lực nhận thức của học sinh, đã chứng minh trong lí luận dạy học và tâm lí dạy học khẳng định rằng: “sự lĩnh hội kiến thức và sự phát triển những năng lực nhận thức học sinh là hai mặt gắn bó qua lại với nhau của một quá trình Trong khi lĩnh hội những kiến thức khoa học, hoàn thành nhiệm vụ nhận thức nhất định, thì đồng thời học sinh cũng phát triển năng lực nhận thức của mình”

Việc lĩnh hội nội dung trí lực của học sinh là một quá trình diễn ra theo quy luật của nhận thức Do vậy trong quá trình lĩnh hội tri thức, các taho tác tư duy học sinh như: phân tích, tổng họp, so sánh, hệ thống hóa, khái quát hóa và kĩ năng vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức đã học vào thực tế cũng phát triển

Nhân vật lịch sử liên quan chặt chẽ với sự kiện lịch sử, nó làm cho sự kiện lịch sử “có hồn” và trở nên sống động Tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử là tạo ra

30

một bước trung gian, bước quá độ đi từ nhận thức cảm tính đến giai đoạn nhận thức lí tính , là điều kiện và là cơ sở để học sinh nhận thức đứng đắn lịch sử, trong quá trình đómà phát riển tư duy học sinh

Trong mỗi khóa trình lịch sử không chỉ có 1 nhân vật, mà có nhiều nhân vật lịch sử đại diện cho thời đại Nhưng hoạt động của họ góp phần tạo nên những bức tranh toàn vẹn về lịch sử Do đó khi học tập lịch sử, học sinh có biểu tượng đày đủ

về một nhân vật chủ yếu và một số nhân vật khác có liên quan

Biểu tượng là khâu liên kết giữa trí giác và khái niệm, song bản thân biểu tượng cũng không dừng lại ở khái niệm Bản thân biểu tượng có “sự phát triển” Cũng như tri giác , “biểu tượng được hoàn thiện và phát triển trong nhiều quá trình sống, giảng dạy và giáo dục” Các biểu tượng phát triển từ những hình ảnh không đày đủ, không có phân biệt thì thường không đúng, không rõ ràng và ít liên quan đến nhau Xây dựng những biểu tượng rành mạch, rõ ràng, thì có sự phân biệt khá đầy đủ và đúng đắn, có sự liên quan đến nhau mật thiết Các giai đoạn cơ bản của

sự phát triển đó có liên quan đến sự xuất hiện những năng lực mới về chất của biểu tượng Từ đó tạo ra sự mở rộng kinh nghiệm sống của học sinh, và hoàn thiện các tri giác kèm theo kinh nghiệm sống đó, ngôn ngữ tham gia vào sự hình thành biểu tượng đó nhờ những kí hiệu về các đặc điểm và các yếu tố cơ bản của biểu tượng, sử dụng biểu tượng trong các hình thức hoạt động khác nhau của học sinh

Do đó biểu tượng được tích cực hóa bằng thực tiễn, việc hình thành các biểu tượng này liên quan đến sự chú ý có mục đích vào các biểu tượng, đến sự phát triển tính

rõ ràng và bền vững của các biểu tượng trong quá trình dạy học

Đặc điểm nổi bật của các biểu tượng là chúng được giữ lại trong trí nhớ của chúng ta Đồng thời dưới ảnh hưởng của các tri giác mới thì nội dung của chúng được chính xác hơn và được bổ sung thêm Biểu tượng của các nhân vật lịch sử không tách rời nhau mà tạo thành một hệ thống trong bức tranh lịch sử, qua những biểu tượng cụ thể về các nhân vật đại diện cho một giai cấp trong một giai doạn

31

lịch sử nhất định Ví dụ: sự lãnh đạo của giai cấp tư sản ở Anh, Pháp, Đức, trong cuộc cách mạng tư sản thời cận đại Qua sự xây dựng hình ảnh về các nhân vật này, ngoài những dấu hiệu, đặc điểm riêng của từng nhân vật, học sinh có được biểu tượng nhân vật đầy đủ, điển hình nhất, chung nhất về giai cấp tư sản thời cận đại, tìm ra những mặt tích cực ừong sự đóng góp với cách mạng, đồng thời thấy mặt hạn chế của của giai cấp này từ đó học sinh có thể lí giải được sự phát triển của xã hội, diễ biến của cách mạng , rút ra được tính chất của các cuộc cách mạng

tư sản, đáng giá vai trò của giai cấp tư sản và quần chúng nhân dân Qua việc xây dựng những biểu tượng nhân vật này, tổng hợp những biểu hiện bản chất nhất, học sinh sẽ có hình dung đày đủ về sự đối kháng giai cấp trong lịch sử: đó là sự đối lập giữa giai cấp thống trị, phản động và giai cấp bị trị là quần chúng nhân dân lao độnglao khổ, bị áp bức bóc lột tàn bạo Từ đó học sinh sẽ hiểu sâu sắc về mối quan

hệ xã hội, mâu thuẫn giai cấp, cuộc đấu tranh giai cấp,

Trong dạy học bằng cách này hay cách khác, với sự giảng dạy của giáo viên, trí tuệ của học sinh cũng có sự phát triển Biểu tượng các nhân vật lịch sử không những là phương tiện giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mà còn giúp hoạt động nhận thức tư duy của học sinh có điều kiện phát triển Biểu tượng nhân vật lịch sử gây ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc về quá khứ, đồng thời những hình ảnh trực quan kết họp với lời nói sinh động và lôi cuốn của giáo viên sẽ góp công lớn vào quá trình thao tác tư duy của học sinh

Biểu tượng các nhân vật lịch sử là phương tiện kích thích ừí tưởng tượng ở học sinh Khi biểu tượng được hình thành trong óc học sinh cũng có nghĩa là nó đã trải qua trí nhớ và tưởng tượng Hoạt động tưởng tượng chỉ có thể xảy ra và đạt kết quả trên cơ sở có biểu tượng phong phú, đa dạng Trong bất kì hoạt động nào của thực tiễn nếu biểu tượng ít ỏi sẽ dẫn đến tưởng tượng nghèo nàn Ngược lại biểu tượng phong phú sẽ mở ra khả năng cho hoạt động tưởng tượng hiệu quả Muốn vậy phải tăng hình ảnh biểu tượng cho học sinh để phát triển khả năng tưởng

Tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử nên lên mối liên hệ nhân quả phụ thuộc lẫn nhau giữa các sự kiện lịch sử, là việc làm có ý nghĩa phát triển tư duy biện chứng cho học sinh học tập bộ môn Lịch sử là một quá trình phát triển liên tục, có

sự phân chia các giai đoạn, thời kì lịch sử giúp nghiên cứu và nhận thức lịch sử một cách đúng đắn, cụ thể Ở mối giai đoạn khác nhau, lịch sử quốc gia, dân tộc

có những nét riêng biệt, chi phối chúng đều có quy luật riêng, mang tính đặc thù Song giữa các hiện tượng, sự kiện, lịch sử thế giới và dân tộc trong một giai đoạn cũng có mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau Thông qua quá trình lịch sử ở trường phổ thông, giáo viên làm cho học sinh nhận thức cụ thể mối liên hệ ấy, phản ánh tính biện chứng của quá trình phát triển lịch sử Tạo biểu tuợng các nhân vật lịch sử chính là một biện pháp Ví dụ trên cơ sở xây dựng biểu tượng nhân vật Bic-xmac - một đại diện tiêu biểu cho quý tộc quân phiệt Phổ - tầng lớp vượt trên các tầng lớp khác về kính tế, chính trị, quân sự, một thủ tướng độc đoán, tàn bào và cho rằng việc thống nhất nước Đức chỉ có thể bằng con đường chiến tranh và bạo lực góp phàn lí giải phần nào về dấu ấn đen tối của xã hội Đức: trung tâm gây chiến ở châu Âu sự phân tích như vậy không chỉ làm cho học sinh hiểu biết sâu sắc nguyên nhân cách mạng mà còn tạo cơ sở nắm vững hơn tính chất cách mạng Từ việc nắm vững mối liên hện nhân quả và sự phụ thuộc lẫn nhau của các hiện tượng lịch