Ì Mức độ độc quyền tuyệt đối trong các lĩnh vực là cao so với khu vực 36 Ì .2 Đặc điểm chung của độc quyển ằ một số lĩnh vực 38 1.3 Phân biệt đối xử 38 Ì .4 Bảo vệ và duy trì độc quyền b
Trang 2T R Ư Ờ N G Đ Ạ I H Ọ C NGOẠI T H Ư Ơ N G
KHOA K I N H T Ế NGOẠI T H Ư Ơ N G
Trường Đ ạ i H ọ c Ngoại Thương
KHÓA LUÂN TỐT NGHIÊP
Về tài!
DOANH NGHIỆP ĐỘC QUYỀN VIỆT NAM TRƯỚC NGƯỠNG CỬA GIA NHẬP Tổ CHỨC
T H Ư Ơ N G MẠI THẾ GIỚI - WTO
Sinh viên thực hiện : Trần Thị Kiều Ninh Lớp : Nhật 3 - K40F - KTNT Giáo viên hướng dần : ThS Nguyễn Thị Tường Anh
Ị T H ứ V ' N Ị
LlLŨL Ỉíị
— MÁ }
HÀ NÔI - 2005
Trang 3MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU
C H Ư Ơ N G ì: LÝ LUẬN CHUNG VẾ Đ Ộ C QUYỂN, CẠNH TRANH V À C Á C
QUY ĐỊNH CỦA VVTO VẾ Đ Ộ C QUYỂN, CẠNH TRANH Ì
ì Độc quyền, cạnh tranh Ì
Ì Đ ộ c quyền Ì
Ì Ì Khái niệm chung ì
1.2 Phân loại Ì
Ì 3 Tác động của độc quyền tới nền kinh tế, tới doanh nghiệp , tới
đời sống người dân, phúc lợi xã hội 2
2 Cạnh tranh 3 2.1 Khái niệm cạnh tranh 3
2.2 Phân loại cạnh tranh 4
2.3 Cơ sở tồn tại và vai trò của cạnh tranh đối với kinh tế - xã hội 6
3 M ố i quan hệ giữa độc quyển và cạnh tranh 7
li Doanh nghiệp độc quyền Việt Nam 8
1 Quá trình hình thành các tổ chức độc quyền ở Việt Nam 8
2 Đặc điểm 8
3 C ơ sở tồn tại và vai trò của doanh nghiệp độc quyền 10
IU Những quy định của WTO xung quanh vản đề độc quyền
-cạnh tranh 12
Ì Sơ lược về Tổ chức Thương Mại Thế Giới 12
1.1 C ơ cảu tổ chức của WTO 12
1.2 Mục tiêu của W T O 13
Ì 3 Chức năng của W T O 13
1.4 Vai trò của W T O 14
2 Nguyên tắc cơ bản 15
3 W T O với vản đề tự do hoa thương mại và chính sách cạnh tranh 17
&rần ơlự Xiêu minh - QUtật 3 - X40(f - JL<JQV3
Trang 4CHƯƠNG li: THỰC TRẠNG DOANH NGHIỆP ĐỘC QUYỂN VIỆT NAM
TRƯỚC NGƯỞNG CỬA GIA NHẬP WTO 20
ì T h ự c trạng và đánh giá m ộ t tích cực của doanh nghiệp độc
1 Thực trạng sắp xếp đổi mới, tổ chức lại doanh nghiệp độc quyền 20
2 Sự thay đổi vị trí, vai trò theo hướng tích cực của doanh nghiệp độc
3 Những đóng góp của các doanh nghiệp độc quyền trong phát triển
4 Những thay đổi trong nhận thức và cơ chế chính sách đối với doanh
5 Sự chuyển biến về mức độ độc quyền trong một số ngành 31
Ì Đánh giá về mức độ độc quyền và hình thức độc quyền 36
Ì Ì Mức độ độc quyền tuyệt đối trong các lĩnh vực là cao so với khu
vực 36
Ì 2 Đặc điểm chung của độc quyển ằ một số lĩnh vực 38
1.3 Phân biệt đối xử 38
Ì 4 Bảo vệ và duy trì độc quyền bằng các biện pháp cản trằ mang
tính hành chính đối với việc gia nhập và rút khỏi thị trường; cản trằ
cạnh tranh 39
2 Tác động của các doanh nghiệp độc quyền tới môi trường kinh tế
-xã hội, đẩu tư của Việt Nam 42
I U M ộ t số doanh nghiệp độc quyền tiêu biểu 48
Ì Ngành giao thông vận tải: Tổng công ty Đường sắt Việt Nam 48
1.1 Lịch sử phát triển 48
Ì 2 Tinh hình phát triển ngành 50
1.3 Thực trạng độc quyền và một số hướng đi tích cực cho TCT
trong giai đoạn hiện nay 52
2 Ngành điện: Tổng công ty Điện lực Việt Nam E V N 60
2.1 Lịch sử phát triển, vị trí, vai trò 60
2.2 Tinh hình sản xuất kinh doanh 61
(7«í« gụ Xiêu minh - (mật ĩ - X4(XJ • xơrn&
Trang 5DChéíL luận tết nạhìệệi
C H Ư Ơ N G IU: GIẢI PHÁP CHO C Á C DOANH NGHIỆP Đ Ộ C QUYỂN VIỆT
NAM KHI VIỆT NAM GIA NHẬP WTO 68
ì Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp độc quyền Việt nam
1 M ộ t số vấn đề khi nghiên cứu về khả năng thích ứng của doanh
nghiệp độc quyền Việt Nam trước ngưỡng cửa WTO 69
1.1 Điểm mạnh 69
1.4 Cơ hội 72
2 Nhận thức của bản thân doanh nghiệp về việc gia nhập WTO 73
l i Giải pháp cho các doanh nghiệp độc quyền trong nước khi Việt
Nam gia nhập WTO 76
1 Hạn chế tiến tới xoa bỏ độc quyền và Kiểm soát độc quyền, đổng
thời chống lại các tư tưằng chống cạnh tranh trong các doanh
1.1 Các giải pháp liên quan tới việc hình thành và hoàn thiện khung
pháp lý 76
Ì 2 Các biện pháp thực thi triệt để trong đó các cơ quan Nhà nước
đi tiên phong trong việc tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, tự do 79
1.2.1 Tích cực xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh 80
Ì 2.2 Các chính sách nhằm thu hút nhà đầu tư nước ngoài 81
Ì 2.3 Cần thiết phải có Cơ quan chống độc quyên trong từng ngành 81
1.2.4 Thu hẹp tối đa diện nhà nước độc quyền, khẩn trương xoa bò
độc quyển kinh doanh 82
2 Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp độc quyền
trước ngưỡng của gia nhập WTO 83
2 Ì Giải pháp theo cấp vĩ m ô - v ề phía Nhà nước 83
2.2 Giái pháp theo cấp vi m ô - v ề phía bản thân doanh nghiệp 84
KẾT LUẬN
®rần Ghi Xiêu QUuh QUiậl 3 - X40(~? - 3C&W&
Trang 6OCMốa luận tốt nụitiệp
L Ờ I M Ở Đ Ầ U
Tính cấp thiết của đề tài:
Trong quá trình phát triển, tuy hình thái kinh tế khác nhau nhưng bất cứ quốc gia nào cũng phải trải qua giai đoạn độc quyền trong một số lĩnh vực Chính vì vậy, phải hiểu độc quyền nói chung và sự phát triển của độc quyền trong viễn thông, điện, nước, nói riêng, về bản chất là độc quyền tự nhiên, là một yêu cầu tất yếu của sự phát triển kinh tế trong một giai đoạn nhất định Do
đó, không nên cứng nhắc nói đến độc quyền là chọ thấy phê phán m à phải có cái nhìn về vị trí, vai trò, cơ sở tồn tại của nó một cách khách quan, khoa học hơn Theo chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001-2010 thông qua tại Đ ạ i hội Đảng lần thứ IX, kinh tế nhà nước nói chung và các doanh nghiệp độc quyển nói riêng đã và đang giữ vị trí then chốt trong nhiều lĩnh vực sản xuất hàng hóa dịch vụ như điện, nước, vận tải đường sắt Tuy nhiên, việc mở cửa thị trường một cách mạnh mẽ trong những năm gần đây do yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế đã thu hút được nhiều thành phần kinh tế tư nhân trong và ngoài nước tham gia vào hoạt động kinh doanh và họ đã chứng tỏ sự năng động và thích ứng trong môi trường kinh doanh mới hơn hẳn các doanh nghiệp độc quyền Nhà nước.Mặt khác các doanh nghiệp độc quyền Nhà nước lại tỏ ra bị động, gặp không ít khó khăn trong quá trình sản xuất kinh doanh Không những thế nhiều doanh nghiệp lợi dụng vị thế độc quyển được ủng hộ bằng các chính sách của Nhà nước đã gây lũng đoạn thị trường, gây cản trở cho việc thực hiện tự do hoa kinh doanh và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế
Hội nhập kinh tế quốc tế và gia nhập WTO là quá trình tất yếu khách quan, không một ngành nào có thể được đứng ngoài, không một doanh nghiệp nào có thể tránh né Các doanh nghiệp độc quyền Việt Nam cũng vậy Đ ố i với sự hội nhập của mỗi ngành m à từ trước tới nay thuộc độc quyền Nhà nước, tuy mức
độ hội nhập quốc tế không giống nhau, song chính phủ đang dần đưa các ngành
đó vào danh sách các ngành đàm phán gia nhập WTO trong bản chào của Việt Nam trình ban thư ký WTO Song song với đó là những thay đổi trong cơ chế (7«f« ƠM Xiêu Hình - (nhật 3 - X40Í7 - x&wơ
Trang 7chính sách của Nhà nước đối với các ngành này theo hướng tự do hoa thương mại Đứng trước những thay đổi đó, các doanh nghiệp độc quyển sẽ ra sao, liệu
họ có thể cạnh tranh khi bị tách ra khỏi cơ chế độc quyền?
Đ ể trả lời cho những vận đề nêu trên cần có sự nghiên cứu một cách hệ thống và cụ thể về các doanh nghiệp độc quyền Việt Nam trước môi trường mang tính cạnh tranh quốc tế khi Việt Nam gia nhập WTO Đ ó chính là lý do tôi chọn đề tài luận văn là: "Doanh nghiệp độc quyền Việt Nam trước ngưỡng cửa gia nhập Tổ chức thương mại Thế giới- WTO"
M ụ c đích nghiên cứu:
Trên cơ sở phân tích những vận đề lý luận cơ bản về độc quyển, cạnh tranh và một số nguyên tắc của WTO, một số tổng kết đánh giá về thực trạng độc quyền doanh nghiệp ở Việt Nam, đề tài đề xuật một số giải pháp nhằm hạn chế độc quyền và tăng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp độc quyền Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
N h i ệ m vụ nghiên cứu:
V ớ i mục đích đó, luận vãn có các nhiệm vụ sau:
- Làm rõ một số khái niệm: độc quyền, cạnh tranh, mối quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh; Các quy định của WTO liên quan tới vận đề độc quyền cạnh tranh
- Xác định đặc điểm, vị trí, vai trò của doanh nghiệp độc quyền Việt Nam;
- Đánh giá thực trạng độc quyến cùng những tác hại về mặt kinh
tế - xã hội do dộc quyển gây ra;
- Đánh giá mức độ sẵn sàng của các doanh nghiệp độc quyền đối với việc gia nhập WTO;
- Đ ề xuật một số giải pháp theo hai hướng: hạn chế, tiến tới xóa
bỏ độc quyền; nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp
Đ ố i tượng nghiên cứu: các doanh nghiệp độc quyền Việt Nam trong mối quan hệ với các cơ chế chính sách của Nhà nước liên quan vận đề độc quyền và cạnh tranh trong giai đoạn hiện nay
QrAn (7/t/ Xiỉu minh - (mật 3 - 3L4(XJ •
Trang 83Cỉióa luận tốt nụUìệp
Phạm vi nghiên cứu: giới hạn ở một vài doanh nghiệp độc quyển Nhà nước tiêu biểu trong giai đoạn vừa qua và xem xét các doanh nghiệp đó trên một
số mặt liên quan tới vấn đề độc quyền
Phương pháp nghiên cứu: trên cơ sở các quan niệm duy vật biện chứng, thu thập và xử lý thông tin, dữ liệu, tham khảo có chọn lọc các dụ luật, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về các vân đề liên quan, kết hợp với một số phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, luận văn đưa ra những lý giải và nhận xét
B ố cục luận văn: chia làm 3 phần
Chương ì: Lý luận chung về độc quyền, cạnh tranh, doanh nghiệp độc
quyền Việt Nam, và các qui định của WTO liên quan tới vấn đề này
Chương li: Thục trạng doanh nghiệp độc quyển Việt Nam trước ngưỡng
cửa gia nhập WTO
Chương IU: Một số giải pháp cho doanh nghiệp độc quyền Việt Nam trên
sân chơi toàn cầu của WTO
Do thời gian nghiên cứu và trình độ có hạn nên khoa luận không tránh khỏi những bất cập và sai sót nhất định Vì vậy, em rất mong nhận được sụ chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn Những ý kiến quý báu đó
sẽ giúp em ngày càng hoàn thiện hơn trong những lần nghiên cứu sau
Em xin chân thành cảm ơn cô giáo, Th.s Nguyễn Thị Tường Anh, đã trục
tiếp hướng dãn, giúp đỡ hết sức nhiệt tình cùng với sụ giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo trong trường, gia đình và bạn bè đối với em trong suốt thời gian thục hiện khoa luận này
Hà Nội, tháng 11 năm 2005
mị Xlỉu minh - Qlhật 3 - X4(X7 - X<7W&
Trang 9ychéa luận tối nghiệp
C H Ư Ơ N G ì
LÝ LUẬN CHUNG VẾ ĐỘC QUYỂN, CẠNH TRANH VÀ CÁC QUY ĐỊNH CỦA WTO VẾ ĐỘC QUYỂN, CẠNH TRANH
ì ĐỘC QUYỂN, CẠNH TRANH
1 Độc quyền
LI Khái niệm chung
Theo nghĩa chung, độc quyền là hình thái thị trường, trong đó có một doanh nghiệp duy nhất bán một loại sản phẩm m à không có sản phẩm thay thế gần giống
nó Việc thâm nhập vào ngành sản xuất sản phẩm này là rất khó khăn, hoặc không thể được
1.2 Phân loại
Căn cứ vào các tiêu trí khác nhau, người ta có thể phân độc quyền thành những loại sau:
• Căn cứ vào số lượng doanh nghiệp tham gia vào thị trường thì có các loại độc quyền: Đ ộ c quyền tuyệt đối, độc quyền tập đoàn
Đốc (luyến tuyệt đối (monopoly) Đ ộ c quyền tuyệt đối là hình thái thị
trường có vô số người mua m à có duy nhất một người sản xuất và bán sản phẩm trên thị trường
Nguyên nhân dởn tới độc quyền : - Do tính quy m ô của sản xuất nghĩa là
k h i doanh nghiệp đạt được tính kinh tế của quy mô; Do chính phủ qui định; -Hay khi doanh nghiệp sở hữu phát minh sáng chế đã đãng kí bản quyền; - -Hay
do doanh nghiệp được duy nhất sở hữu các yếu tố đầu vào, hoặc doanh nghiệp có các lợi thế về điều kiện tự nhiên khí hậu
Dóc quyền tập đoàn hay còn Bói là đác quyền nhóm (olif>opolv).Th\
trường độc quyền tập đoàn là thị trường có một số hãng sản xuất và bán sản phẩm, sản phẩm của các hãng có thể giống nhau thì gọi là độc quyền tập đoàn thuần tuy hoặc có thể khác nhau thì được gọi là độc quyền tập đoàn phân biệt Thị trường này có một số đặc điểm sau:
- Có một số hãng cạnh tranh trên thị trường này và hoạt động với qui m ô lớn
Trang 10- C á c h ã n g t h ư ờ n g p h ụ t h u ộ c l ẫ n n h a u : k h i m ộ t h ã n g r a q u y ế t định, c ẩ n cân n h ắ c p h ả n ứ n g c ủ a các đ ố i t h ủ , các p h ả n ứ n g n à y c ó t h ể là n g a y láp t ứ c n h ư
là s ự t h a y d ổ i v ề giá h a y s ự t h a y đ ổ i c h ậ m h ơ n n h ư là v i ệ c t u n g r a s ả n p h ẩ m
m ọ i , t h a y đ ổ i c ô n g n g h ệ
- S ự g i a n h ậ p n g à n h là r ấ t k h ó vì c ó n h i ề u rào c ả n
- Đ ặ c trưng c ơ b ả n là s ả n p h ẩ m trên thị trường n à y c ó t h ể p h â n b i ệ t t h e o
c h i ề u n g a n g ( t ứ c là t h e o k h ô n g g i a n ) v à t h e o c h i ề u d ọ c ( t ứ c là t h e o tính c h ấ t )
T h e o c h i ề u n g a n g , s ả n p h ẩ m đ ư ợ c hình thành d o tính k i n h t ế q u y m ô ở t ừ n g k h u
v ự c n h ỏ và k h ó c ó k h ả n ă n g v ậ n c h u y ể n , b ả o q u ả n s ả n p h à m h à n g hoa k h i v ậ n
c h u y ể n c h ú n g r a k h ỏ i thị t r u ồ n g k h u v ự c c ó ư u t h ế Đ i ể n hình c ủ a l o ạ i h à n g h o a trên hình thái thị trường n à y t ạ i V i ệ t N a m là x i m ă n g h a y g ạ c h x â y d ự n g Đ ộ c
q u y ề n v ọ i s ự p h â n b i ệ t s ả n p h ẩ m t h e o c h i ề u d ọ c là hình thái thị trường t r o n g đ ó
c ó n h i ề u n g ư ờ i b á n m ộ t l o ạ i s ả n p h ẩ m k h ô n g đ ồ n g n h ấ t m à p h â n h o a t h e o m ộ t
s ố tính c h ấ t n à o đ ó H ì n h thái thị trường n à y là s ự p h a t r ộ n g i ữ a đ ộ c q u y ể n v à
c ạ n h t r a n h Đ â y là l o ạ i hình thái thị trường r ấ t p h ổ b i ế n t r o n g n ề n k i n h t ế các
n ư ọ c đ a n g phát t r i ể n , đ ặ c b i ệ t n h ư V i ệ t N a m t r o n g g i a i đ o ạ n h i ệ n n a y
• C ă n c ứ v à o n g u ồ n g ố c hình thành đ ộ c q u y ể n thì có các l o ạ i đ ộ c q u y ề n :
đ ộ c q u y ề n t ự nhiên và đ ộ c q u y ể n n h à n ư ọ c
Dóc quyền tư nhiên : là vị t h ế đ ộ c q u y ề n có đ ư ợ c n h ờ đ ặ c đ i ể m c ô n g n g h ệ
và n h u c ầ u c ủ a n g à n h t ạ o r a c h ứ k h ô n g p h ả i là y ế u t ố lịch s ử h a y d o ả n h h ư ở n g
c ủ a các c ơ c h ế chính sách k i n h tế Đ ể đ ạ t đ ư ợ c vị trí đ ộ c q u y ề n , d o a n h n g h i ệ p
p h ả i t r ả i q u a m ộ t q u á trình tích l ũ y v ố n , c ô n g n g h ệ , trình đ ộ q u ả n lý và p h ả i c ạ n h
t r a n h k h ố c l i ệ t trên thị trường
Đác quyền nhà nước: là vị t h ế đ ộ c q u y ề n c ó đ ư ợ c n h ờ v à o c ơ c h ế chính
s á c h k i n h t ế c ủ a n h à n ư ọ c
1.3 Tác động của độc quyền tới nền kinh tế, tới doanh nghiệp , tới đời sống người dân, phúc lợi xã hội
Đ ộ c q u y ề n k h i m ọ i x u ấ t h i ệ n c ó n h ữ n g ý n g h ĩ a t i ế n b ộ n h ấ t định Đ ố i v ọ i
đ ộ c q u y ề n n h ờ v à o k ế t q u ả c ủ a m ộ t q u á trình t ậ p t r u n g và tích t ụ , d o a n h n g h i ệ p
p h ả i k h ô n g n g ừ n g c ả i t i ế n t ổ c h ứ c q u ả n lý, á p d ụ n g t i ế n b ộ k h o a h ọ c k ỹ t h u ậ t ,
t ậ p t r u n g v ố n s ả n x u ấ t k i n h d o a n h , t ạ o s ứ c m ạ n h á p đ ả o đ ố i t h ủ đ ể d à n h vị t h ế