Dạy học đoạn trích “ông già và biển cả” (e hemingway) theo hướng tiếp cận cổ mẫu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGHIÊM THI ̣ THÚY NGA DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ” E.HEMINGWAY THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪU LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGHIÊM THI ̣ THÚY NGA

DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ” (E.HEMINGWAY) THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪU

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGHIÊM THỊ THÚY NGA

DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ” (E.HEMINGWAY) THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CỔ MẪU

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM NGỮ VĂN Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn

Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hướng dẫn: GS.TS Lê Huy Bắc

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mu ̣c chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng biểu v

MỞ ĐẦU 3

defined.

1.1 Vài nét về cổ mẫu Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm cổ mẫu Error! Bookmark not defined 1.1.2 Đặc trưng cổ mẫu Error! Bookmark not defined 1.1.3 Chức năng của cổ mẫu Error! Bookmark not defined 1.2 Mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái lược về mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn họcError! Bookmark not

defined.

1.2.2 Mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học qua một số cổ mẫu thường gặp Error!

Bookmark not defined.

1.3 Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ cổ mẫu Error! Bookmark not defined 1.3.1 Đọc và phát hiện cổ mẫu Error! Bookmark not defined.

1.3.2 Tìm hiểu ý nghĩa của cổ mẫu trong tác phẩm và dùng cổ mẫu để lí giải tác

phẩm Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined.

VÀ BIỂN CẢ Error! Bookmark not defined.

2.1 Từ đặc điểm văn chương của E Hemingway Error! Bookmark not defined 2.2 Đoạn trích Ông già và biển cả Error! Bookmark not defined 2.3 Những cổ mẫu được biểu hiện trong đoạn trích Error! Bookmark not defined 2.3.1 Cổ mẫu Biển Error! Bookmark not defined 2.3.2 Cổ mẫu Cá Error! Bookmark not defined.

2.3.3 Cổ mẫu con người chinh phục tự nhiên Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

defined.

3.1 Thiết kế Ông già và biển cả theo hướng tiếp cận cổ mẫuError! Bookmark not

defined.

3.1.1 Mục tiêu bài học Error! Bookmark not defined 3.1.2 Chuẩn bị Error! Bookmark not defined 3.1.3 Phương pháp Error! Bookmark not defined 3.1.4 Thiết kế bài học Error! Bookmark not defined 3.2 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2.1 Tổ chức thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.3 Đánh giá thực nghiệm Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những thập kỷ gần đây, tác phẩm văn học Mỹ được dịch ở Việt Nam với một khối lượng đáng kể so với văn học các nước khác, vì vậy nó đã tạo được sức hút lớn đối với một bộ phận bạn đọc có tình yêu đối với nền văn học này Và hiểu biết văn học của một xứ sở chính là một cách để tiếp cận con người xứ sở ấy trên cả bề rộng lẫn chiều sâu Một trong số những tác giả nước ngoài được bạn đọc biết đến nhiều nhất là E Hemingway

Tiếp cận E Hemingway từ cuộc đời và sự nghiệp đã mở ra cho chúng tôi một chân trời mới Nhan đề các tác phẩm hay bản thân tác phẩm của ông không chỉ tồn tại như một văn bản nghệ thuật mà còn như một mô thức văn hóa – vật chất của con người Từ những trang viết của ông, người ta càng hiểu hơn tài năng của một bậc thầy Ông đã trở thành biểu tượng văn hóa của nhân loại

Mỗi tác phẩm văn học đều là đứa con tinh thần của nhà văn, nó mang trong mình những giá trị văn hoá riêng Nó hiện thân cho tư tưởng, tình cảm

và kết tinh tài năng nhân cách của nhà văn Ông già và biển cả là một tiểu

thuyết rất ngắn nhưng nó được xem là kiệt tác của E Hemingway Tác phẩm

đã góp phần quan trọng để nhà văn được nhậnGiải Nobel văn họcnăm1954 Bên cạnh đó, môn Ngữ văn là một trong những môn học có vai trò quan trọng ở nhà trường phổ thông, ngoài chức năng công cụ, môn Ngữ văn còn góp phần rất lớn hình thành và phát triển các năng lực chung cũng như góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và các phẩm chất cao đẹp của người học Môn Ngữ văn bồi dưỡng cho học sinh tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hoá, tình yêu gia đình, thiên nhiên, đất nước, lòng tự hào dân tộc; ý thức tự lập, tự cường, lí tưởng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ nhân văn; giáo dục cho học sinh trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị và hợp tác quốc tế, ý thức tôn trọng và phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc và nhân loại

Như vậy, việc dạy và học môn Ngữ văn không chỉ đơn thuần cung cấp,

trang bị cho học sinh kiến thức về văn học mà bên cạnh đó cần bổ sung cho các em các kiến thức liên ngành khác trong đó có kiến thức về văn hoá để phù hợp với nhu cầu của thực tiễn Các tri thức về văn hoá mà học sinh thu lượm được trong văn học sẽ góp phần giúp cho các em bồi dưỡng, giữ gìn, phát huy sáng tạo bản sắc văn hoá của dân tộc và nhân loại

Lựa chọn đề tài Dạy học đoạn trích “Ông già và biển cả”(E

Hemingway) theo hướng tiếp cận cổ mẫu, chúng tôi muốn mở rộng và khai

thác sâu hơn sự hiểu biết về tác giả E Hemingway và đoạn trích Ông già và

biển cả, đem đến cho học sinh Trung học Phổ thông (THPT) một cái nhìn mới

xuất phát từ lợi ích thực tiễn của nhà trường Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết Ông già và biển cả viết ởCu Banăm 1951và xuất bản năm1952 Nó là tiểu thuyết cuối cùng được xuất bản khi Hemingway còn sống Đây cũng là tác phẩm nổi tiếng và là một trong những đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Tác phẩm đoạtgiải Pulitzer cho tác phẩm hư cấunăm 1953, qua khảo cứu, chúng tôi thu thập được các công trình nghiên cứu sau:

– Lê Huy Bắc, E Hemingway – Núi băng và hiệp sĩ, NXB Giáo dục,

HN,1999

– Lê Huy Bắc (Tuyển chọn), E Hemingway – Những phương trời nghệ

thuật, NXB Giáo dục, HN, 2001

– Lê Huy Bắc, Văn học Âu – Mỹ thế kỷ XX, NXB Đại học sư phạm, HN,

2011

– Lê Đình Cúc, Tiểu thuyết của Hemingway, NXB Khoa học Xã hội,

HN, 1999

– Đặng Anh Đào, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,

NXB Giáo dục, HN, 1999

– Đặng Anh Đào, Ông già và biển cả – cốt truyện và điểm nhìn, hiện

thực và biểu tượng, Văn học Phương tây, NXB Giáo dục, HN, 1997

– Phùng Văn Tửu, Độc thoại nội tâm trong Ông già và biển cả, NXB

Văn học, HN, 2002

– Nguyễn Liên, Tiếp cận đương đại văn hóa Mỹ, NXB Văn hóa thông

tin, HN, 2001

– G Plim–pton, Phỏng vấn Hê–ming–uê, trong Hê–minh–uê và các phê

bình của ông, Lê Huy Bắc dịch

– Kei–i–chi Ha–ra–đa, Ông lão và đại dương, trong Hê–minh–uê và các

phê bình của ông, Lê Huy Bắc dịch

– Ăng–đrê Mô–roa, Ơ–nít Hê–minh–uê, trong Hê–minh–uê và các phê

bình của ông, Lê Huy Bắc dịch

- Nguyễn Quang Huy, Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ

mẫu (archetype)

- Nguyễn Thị Thanh Xuân, Phê bình cổ mẫu và cổ mẫu nước trong văn

học Việt Nam

- Nguyễn Thị Thanh Xuân, Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Ông già và biển cả

khá phong phú, đa dạng nhưng các tác giả chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu về tác giả Hemingway, tiểu thuyết Ông già và biển cả, về khái niệm cổ mẫu và mối quan hệ giữa cổ mẫu với văn học Tuy nhiên, tiếp cận tác phẩm (cụ thể

đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) theo hướng

cổ mẫu chưa được quan tâm đúng mực Chúng tôi thấy rằng việc phân tích và tìm ra phương pháp thích hợp để tiếp cận đoạn trích này là cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn đối với việc dạy và học ở trường THPT

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của luận văn là đề ra phương hướng tiếp cận cổ mẫu khi

đọc hiểu đoạn trích Ông già và biển cả để nâng cao chất lượng và hiệu quả

của việc giảng dạy, làm cho việc dạy và học Ngữ văn gắn liền với thực tiễn cuộc sống hơn, học sinh có hứng thú, say mê học tập môn Ngữ văn, từ đó góp phần phát triển cho học sinh một số năng lực phổ thông (như biết sử dụng các

ngữ liệu văn học để giải thích các hiện tượng điển hình hay quen thuộc của cuộc sống…)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu các vấn đề cơ sở lý luận của đề tài

4.2 Các công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của E Hemingway

4.2 Tiểu thuyết Ông già và biển cả

4.3 Tìm hiểu thực trạng giảng dạy và học tập đoạn trích “Ông già và biển cả” trong nhà trường phổ thông

4.4 Tìm ra biểu hiện của tri thức cổ mẫu trong tác phẩm, cụ thể ở đoạn trích “Ông già và biển cả”

4.5 Tìm ra phương hướng, biện pháp cụ thể để vận dụng tri thức cổ mẫu vào hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích “Ông già và biển cả”

4.6 Thiết kế giáo án thực nghiệm cho đoạn trích “Ông già và biển cả”, trong đó vận dụng những phương pháp, biện pháp cách thức của tri thức

cổ mẫu

5 Phạm vi nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu được giới hạn trong tiểu thuyết Ông già và biển cả của E Hemingway, đặc biệt là đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 –

tập 2 – Ban cơ bản)

6 Mẫu khảo sát

– Khối lớp 12 trường THPT Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội

– Khối lớp 12 trường THPT Thăng Long, thành phố Hà Nội

7 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

7.1 Khách thể nghiên cứu

Lí thuyết phê bình cổ mẫu và quá trình dạy học Ngữ văn ở trường THPT Việt Nam

7.2 Đối tượng nghiên cứu

– Các công trình nghiên cứu về lí thuyết phê bình cổ mẫu; cuộc đời và sự

nghiệp của E Hemingway

– Tiểu thuyết Ông già và biển cả, đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ

văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản

– Thực trạng dạy và học đoạn trích Ông già và biển cả trong nhà trường

phổ thông

8 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng và sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận cổ

mẫu trong dạy học tiểu thuyết Ông già và biển cả (đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) thì sẽ giúp học sinh dễ dàng liên kết

các kiến thức văn học và văn hóa

Đồng thời, việc dạy học Ngữ văn được gắn với thực tiễn cuộc sống hơn, học sinh có hứng thú, say mê học tập môn Ngữ văn, từ đó góp phần phát triển một số năng lực cho học sinh THPT, cũng như góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Ngữ văn

9 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

– Phương pháp tiếp cận văn hoá, cổ mẫu

– Phương pháp điều tra, khảo sát, thực nghiệm

– Phương pháp so sánh loại hình

– Các thao tác phân tích, tổng hợp, xử lí thông tin

10 Dự kiến đóng góp mới của đề tài

– Tổng quan một cách có hệ thống cơ sở lý luận về phê bình cổ mẫu và

cách tiếp cận cổ mẫu trong tiểu thuyết Ông già và biển cả

– Thiết kế giáo án dạy học đoạn trích Ông già và biển cả trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản theo hướng tiếp cận cổ mẫu

– Đề xuất cách sử dụng dạy học đoạn trích Ông già và biển cả trong (sách giáo khoa Ngữ văn 12 – tập 2 – Ban cơ bản) theo hướng tiếp cận cổ mẫu

trong dạy học Ngữ văn lớp 12 làm cho việc dạy học Ngữ văn gắn với thực tiễn cuộc sống hơn, HS có hứng thú, say mê học tập, từ đó góp phần phát triển

một số năng lực cho học sinh THPT đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Ngữ văn

11 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và tri thức về cổ mẫu

Chương 2: Biểu hiện của cổ mẫu trong đoạn trích Ông già và biển cả

Chương 3: Thiết kế bài giảng theo hướng cổ mẫu

THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Vũ Quốc Anh, Văn học nước ngoài trong chương trình môn văn THPT,

Bách khoa văn học số 1, 1996

2 Lại Nguyên Ân, 150 thuật ngữ văn học, NXB Đại học Quốc gia HN, 2000

3 Lê Huy Bắc, Ernest Hemingway – Núi băng và hiệp sĩ, NXB Giáo dục,

HN,1999

4 Lê Huy Bắc (Tuyển chọn), Ernest Hemingway – Những phương trời nghệ

thuật, NXB Giáo dục, HN, 2001

5 Lê Huy Bắc, Văn học hậu hiện đại, lý thuyết và tiếp nhận, NXB Đại học Sư

phạm, HN, 2012

6 Lê Huy Bắc (chủ biên), Văn học Âu – Mỹ thế kỷ XX, NXB Đại học Sư

phạm, HN, 2011

7 Lê Huy Bắc, Ernest Hemingway và “Ông già và biển cả”, NXB Giáo Dục,

HN, 2008

8 E A Benett (Bùi Lưu Phi Khanh dịch) (2002), Jung đã thực sự nói gì, Nxb

Văn hóa Thông tin, Hà Nội

9 Lê Đình Cúc, Tiểu thuyết của Hemingway, NXB Khoa học Xã hội, HN,

1999

10 Lê Đình Cúc, Văn học Mỹ, mấy vấn đề và tác giả, NXB Khoa học Xã hội,

HN, 2001

11 Trần Đình Chung, Tiến tới một quy trình đọc - hiểu văn bản trong bài

học ngữ văn mới, Văn học tuổi trẻ số 2, 2004

12 Nguyễn Viết Chữ, Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo thể

loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001

13 Nguyễn Viết Chữ, Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà

trường, NXB Giáo Dục, 2009

14 Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới,

Đà Nẵng – Trường viết văn Nguyễn Du, Tp HCM, tr XXI, 2002

15 Đặng Anh Đào, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,

NXB Giáo dục, HN, 1999

16 Đặng Anh Đào, Hoàng Nhân, Phùng Văn Tửu,… Văn học phương Tây,

NXB Giáo dục, HN, 1997

17 Hà Minh Đức, Nhà văn nói về tác phẩm, NXB Văn học, HN, 1994

18 S Freud và C.G.Jung, Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, Đỗ Lai Thuý

biên soạn và giới thiệu, nhiều người dịch, Văn hóa - Thông tin, Hà Nội,

2004,

19 Nguyễn Hải Hà, Cần có chiến lược giảng dạy văn học nước ngoài trong

nhà trường Việt Nam, Thông báo Khoa học, tr.3 – 13, 3/2002

20 Nguyễn Thanh Hùng, Đọc và tiếp nhận văn chương, NXB Giáo Dục, HN,

2002

21 Nguyễn Thanh Hùng, “Câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương và

những cách nhìn hiện đại”, Giáo dục từ xa và tại chức, NXB Đại học Sư

phạm HN, tr16 – 25, 9/2010

22 Nguyễn Thanh Hùng, Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường,

NXB Giáo dục, 2008

23.Nguyễn Quang Huy, Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ mẫu

(archetype)

24 Nguyễn Thị Thanh Hương, Để dạy và học tốt tác phẩm văn chương (phần

trung đại) ở trường phổ thông, NXB Đại học Sư phạm HN, 2007

25 Nguyễn Thị Thanh Hương, Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học ở

trường phổ thông trung học, NXB Giáo dục, HN, 1998

26 Nguyễn Thị Thanh Hương, Dạy học văn ở trường phổ thông, NXB Đại

học Quốc gia HN, 2001

27 Carl Gustav Jung, Thăm dò tiềm thức, Vũ Đình Lưu dịch, Tri thức, Hà

Nội, 2007

28 Lưu Hồng Khanh, Tâm lý học chuyên sâu ý thức và những tầng sâu vô

thức, Trẻ, Tp HCM, 2006

29 Nguyễn Liên, Tiếp cận đương đại văn hóa Mỹ, NXB Văn hóa thông tin,

2012

30 Vũ Bội Liêu, Những sự gặp gỡ của Đông phương và Tây phương trong

ngôn ngữ và văn chương, NXB Văn học, HN, 2000

31 Phan Trọng Luận, Văn học nhà trường - nhận diện, tiếp cận, đổi mới,

NXB Đại học Sư phạm HN, 2007

32 Hữu Ngọc, Hồ sơ văn hóa Mỹ, NXB Thế giới, HN, 1975

33 Nhiều tác giả, Từ điển văn học thế giới, Tp HCM, 2005

34 Nhiều tác giả, Nghiên cứu văn học Việt Nam, những khả năng và thách

thức (Tuyển tập chuyên khảo do Viện Harvard – Yenching tài trợ), NXB

Thế giới, Hà Nội, 2006

35 Nhiều tác giả, Huyền thoại và văn học, Đại học Quốc gia Tp HCM, 2007

36 Nhiều tác giả, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2015

37 Trần Đình Sử (Chủ biên), La Khắc Hòa, Phùng Ngọc Kiếm, Nguyễn

Xuân Nam, Lí luận văn học ( tập 2), NXB Đại học Sư phạm HN, 2008

38 Lê Thanh, Nghiên cứu và phê bình văn học, NXB Hội nhà văn, HN, 2002

39 Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo Dục, 1999

40 Đỗ Lai Thúy, Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực, NXB Văn hóa Thông

tin, HN, 1999

41 Đỗ Lai Thúy, Bút pháp của ham muốn, Tri thức, Hà Nội, 2009

42 Đỗ Lai Thúy, Phê bình văn học - cái con vật lưỡng thê ấy, NXB Hội nhà

văn, HN, 2011

43 Viện ngôn ngữ, Từ điển tiếng Việt, NXB Hà Nội, 2000

44 Nguyễn Thị Thanh Xuân, Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam, Nghiên

cứu văn học, số 1, HN, 2001