ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ THU PHƯƠNG CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIẾNG ANH TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HÀ NỘI
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ THU PHƯƠNG
CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH ĐỔI
MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIẾNG ANH TẠI
CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HÀ
NỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 60 14 05
Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM QUANG SÁNG
HÀ NỘI - 2008
Trang 2MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong những năm qua, việc dạy học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân đã đạt được những kết quả đáng khích lệ Tuy vậy, trình độ ngoại ngữ của học sinh, sinh viên, cán bộ, công chức nước ta nhìn chung còn thấp, hiệu quả sử dụng ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp còn hạn chế, khả năng nghiên cứu, làm việc độc lập trong môi trường hội nhập quốc tế còn yếu Nguyên nhân là do việc tổ chức dạy và học ngoại ngữ ở các cấp học còn nhiều hạn chế, một bộ phận giáo viên dạy ngoại ngữ còn yếu kém về năng lực chuyên môn, lạc hậu về phương pháp, cơ sở vật chất, phương tiện phục
vụ cho việc dạy và học ngoại ngữ còn nghèo nàn, lạc hậu,
Tầm quan trọng đặc biệt của tiếng Anh thể hiện ở chỗ ngày nay trên thế giới, mặc dù không được tuyên bố một cách chính thức, tiếng Anh hầu như đã được xem như là ngôn ngữ Quốc tế Theo những số liệu gần đây nhất,
ở nhiều nước trên thế giới kể cả những cường quốc như Trung Quốc, Nga, Đức, Nhật , số lượng người học tiếng Anh chiếm khoảng 95-98% tổng số những người học ngoại ngữ Ở Việt Nam, cơn sốt tiếng Anh đã bùng nổ cách đây hơn 20 năm từ khi truyền hình phát chương trình học tiếng Anh "Follow Me" năm 1985 Theo thống kê năm 2003 của Bộ Giáo dục & Đào tạo, số lượng học sinh phổ thông học tiếng Anh chiếm khoảng 98.5%
Yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đang đặt ra những đòi hỏi bức xúc phải đổi mới căn bản quá trình dạy học ngoại ngữ cho thế hệ trẻ Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chuẩn bị Đề án dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân, nếu được phê duyệt sẽ triển khai từ năm học 2008- 2009 Trong bản dự thảo
Đề án này đã nêu một nhận xét chung: “Nội dung và phương pháp dạy và học chưa tập trung đúng mức vào quá trình phát triển kỹ năng giao tiếp đích
Trang 3không có khả năng giao tiếp bằng tiếng nước ngoài Các em chưa đủ năng lực
để sử dụng ngoại ngữ làm công cụ giao tiếp một cách tự tin” Mục tiêu của đề
án là tăng cường việc dạy học ngoại ngữ để thanh niên Việt Nam có thể thành thạo ngoại ngữ vào năm 2020 Tuy nhiên việc triển khai đề án không phải đồng loạt và đều nhau giữa các địa phương trong cả nước Mỗi tỉnh/ thành phố sẽ cân nhắc từng điều kiện, đội ngũ giáo viên, chương trình và sự ủng hộ của lãnh đạo để quyết định triển khai khi nào Thủ đô Hà Nội - trung tâm văn hóa, chính trị, khoa học và kinh tế của cả nước chắc chắn sẽ lựa chọn và quyết định bắt đầu thực hiện ngay khi đề án được triển khai
nhanh cả về quy mô, mạng lưới và từng bước nâng chất lượng và hiệu quả giáo dục Để các trường Trung học phổ thông ngày càng năng động, hiệu quả hơn trong việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học tiếng Anh nói riêng, thì vai trò của quản lý đối với
quá trình thay đổi này có tầm quan trọng đặc biệt Đề tài "Các biện pháp
quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học Tiếng Anh tại các trường Trung học phổ thông thành phố Hà Nội" nhằm đáp ứng những
đòi hỏi cấp thiết hiện nay của thực tiễn
2 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất các biện pháp quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh trong các trường Trung học phổ thông ở thành phố Hà Nội
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu
Hoạt động đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh của các trường Trung học phổ thông (THPT) công lập ở thành phố Hà Nội
Đối tượng nghiên cứu
Trang 4Công tác quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh trong các trường THPT ở thành phố Hà Nội
4 Phạm vi nghiên cứu
- Tập trung khảo sát và nghiên cứu 4 trường THPT (tại các quận khác nhau ở thành phố Hà Nội)
- Quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh ở các trường THPT liên quan đến nhiều chủ thể quản lý: Sở giáo dục và đào tạo, lãnh đạo trường, tổ bộ môn, giáo viên, học sinh; đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về quản lý của cấp trường (Hiệu trưởng)
5 Giả thuyết khoa học
Quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh của các trường THPT ở thành phố Hà Nội sẽ thực sự có kết quả nếu trước hết tìm ra được những biện pháp quản lý dựa trên lý thuyết quản lý nhà trường, "quản lý sự thay đổi" và các biện pháp đó có tính hiện thực và khả thi phù hợp thực tiễn của các trường THPT
6 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tổng quan về lý luận quản lý giáo dục, quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học nói chung và tiếng Anh nói riêng ở trường THPT
- Nghiên cứu thực trạng về công tác quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội
- Tổng kết và xây dựng các biện pháp quản lý quá trình đổi mới phương pháp dạy học tiếng Anh của các trường THPT ở thành phố Hà Nội
- Khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi các biện pháp đã đề xuất
7 Các phương pháp nghiên cứu
Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:
Trang 5Sưu tầm nghiên cứu tài liệu lý luận về quản lý giáo dục, tập trung vào quá trình quản lý đổi mới phương pháp dạy học;
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
(a) Dự giờ, quan sát hoạt động dạy của giáo viên, hoạt động học tiếng Anh của học sinh;
(b) Điều tra bằng phiếu hỏi với đối tượng điều tra: giáo viên dạy tiếng Anh, tổ trưởng chuyên môn, cán bộ lãnh đạo trường THPT;
(c) Phỏng vấn sâu cán bộ lãnh đạo trường THPT, tổ trưởng chuyên môn;
(d) Thu thập và phân tích các số liệu thống kê về giáo viên, kết quả học tập của học sinh;
(e) Tổng kết kinh nghiệm quản lý của các trường
8 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị , danh mục các tài liệu tham khảo , phụ lục; luận văn có 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý đổi mới phương pháp dạy học
tiếng Anh trong trường Trung học phổ thông
Chương 2: Thực trạng quản lý sử dụng phương pháp dạy học tiếng
Anh của các trường Trung học phổ thông công lập ở thành phố Hà Nội
Chương 3: Một số biện pháp quản lý nhằm đổi mới phương pháp dạy
học tiếng Anh trong các trường Trung học phổ thông ở thành phố Hà Nội
Trang 6Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIẾNG ANH TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Phương pháp dạy học
1.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học
Nói đến phương pháp dạy học là nói đến một bộ phận quan trọng trong cấu trúc của quá trình dạy học, là một phạm trù của lý luận dạy học
Để xây dựng khái niệm về phương pháp dạy học, cần hiểu khái quát về định nghĩa phương pháp Ba định nghĩa về "phương pháp" dưới đây được xem như xuất phát điểm để từ đó dẫn tới định nghĩa phương pháp dạy học:
(1) Thuật ngữ “ phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp (methodos) có nghĩa
là con đường để đạt mục đích
(2) Phương pháp là cách chức, con đường, phương tiện làm biến đổi đối tượng, nhằm đạt mục đích dự kiến;
(3) Phương pháp là ý thức về các hình thức tự vận động bên trong của nội dung (Hêgel)
Với 03 định nghĩa nêu trên có thể rút ra:
- Tính mục đích là dấu hiệu cơ bản của phương pháp;
- Phương pháp có tính cấu trúc;
- Phương pháp gắn liền với nội dung;
Xuất phát từ định nghĩa chung về phương pháp, trong quá trình dạy học, khái niệm về phương pháp dạy học thường được sử dụng như sau:
Trang 7Phương pháp dạy học đó là con đường chính, cách thức làm việc cộng đồng - hợp tác giữa thầy và trò, trong đó thầy điều khiển sự học tập của trò bằng logíc của sự truyền đạt, còn trò tự điều khiển để đi tới chiếm lĩnh nội dung khoa học
Hay nói cách khác, phương pháp dạy học là con đường để đạt mục đích dạy học Phương pháp dạy học là cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học Cách thức hành động bao giờ cũng diễn ra trong những hình thức cụ thể Cách thức và hình thức không tách nhau một cách độc lập Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức thông qua đó và bằng cách đó giáo viên
và học sinh lĩnh hội những hiện thực tự nhiên và xã hội xung quanh trong những điều kiện học tập cụ thể
Phương pháp dạy học là một phạm trù lý luận dạy học Mối quan hệ giữa các thành tố cơ bản của quá trình giáo dục được mô tả bằng sơ đồ tam giác sư phạm: Thầy - Trò - Khách thể (mục tiêu, nội dung học)
Sơ đồ 1.1 Tam giác sư phạm
Khách thể (mục tiêu)
Trò (chủ thể) Thầy
(tác nhân)
Trang 8- Trò: chủ thể, trung tâm tự mình tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình (theo chiều mũi tên);
- Khách thể: do người học tự tìm ra với sự hợp tác của các bạn và thầy;
Dạy học là một quá trình điều khiển, tự điều khiển và là một quá trình có thể điều khiển được
Theo PGS Lê Khánh Bằng mỗi phương pháp dạy học thường gồm các yếu tố sau đây:
- Mục đích định trước;
- Hệ thống những hành động liên tiếp tương ứng;
- Phương pháp hành động (ngôn ngữ, thao tác trí tuệ, thao tác vật chất );
- Quá trình biến đổi của đối tượng bị tác động;
- Kết quả thực tế đạt được;
Theo lý luận dạy học của Nguyễn Ngọc Quang về phương pháp dạy học, sự hợp tác giữa thầy và trò được khái quát thành: Hai mặt của phương pháp dạy học (xem sơ đồ 1.2)
Phương pháp dạy
học
Trang 9Sơ đồ 1.2 Hai mặt của phương pháp dạy học
1.1.2 Các phương pháp dạy học: ưu và nhược điểm
Phương pháp dạy học truyền thống là những cách thức dạy học quen thuộc được truyền từ lâu đời và được bảo tồn, duy trì qua nhiều thế hệ Về cơ bản, phương pháp dạy học này lấy hoạt động của người thầy làm trung tâm Frire - nhà
xã hội học, nhà giáo dục học nổi tiếng người Brazil đã gọi phương pháp dạy học này là “hệ thống ban phát kiến thức”, là quá trình chuyển tải thông tin từ thầy sang trò Thực hiện lối dạy này, giáo viên là người thuyết trình, thuyết giảng, là “kho tri thức” sống, học sinh là người nghe, nhớ, ghi chép và suy nghĩ theo Với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên là chủ thể, là tâm điểm, học sinh là khách thể,
là quỹ đạo Giáo án dạy theo phương pháp này được thiết kế kiểu đường thẳng theo hướng từ trên xuống Do đặc điểm hàn lâm của kiến thức nên nội dung bài dạy theo phương pháp truyền thống có tính hệ thống, tính logic cao Song do quá đề cao người dạy nên nhược điểm của phương pháp dạy học truyền thống là học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lý luận, ít chú ý đến kỹ năng thực hành của người học; do đó kỹ năng hành dụng vào đời sống thực tế bị hạn chế
Phương pháp dạy học hiện đại xuất hiện ở các nước phương Tây (ở Mỹ, Pháp…) từ đầu thế kỷ XX và được phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Chúng ta đã biết thế nào là tính tích cực nhận thức theo định nghĩa của I.F Khalamop Nhưng phương pháp dạy học tích cực là gì? Trong từ điển giáo dục học Bùi Hiển, 2001 định nghĩa: “Phương pháp (sư phạm) tích cực, phương pháp dạy học theo cách
Trang 10trình bày những chủ đề dạy học như là những vấn đề phải giải quyết, có cung cấp cho người học tất cả các thông tin và phương tiện cần thiết để giải quyết vấn đề Phương pháp này đặt người học vào những điều kiện để khám phá, tìm ra kết quả Trong phương pháp này, vai trò của người thầy chủ yếu là giúp người học tìm ra những giải pháp hơn là những lời giải đáp có sẵn” Hay nói cách khác, đó là cách thức dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động của người học Vì thế phương pháp này thường được gọi là phương pháp dạy học tích cực; ở đó, giáo viên là người giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm Người thầy có vai trò là trọng tài, cố vấn điều khiển tiến trình giờ dạy Phương pháp dạy học này rất đáng chú ý đến đối tượng học sinh, coi trọng việc nâng cao quyền năng cho người học
Từ xa xưa, người phương Đông đã có câu: “ Tôi nghe thì tôi quên, tôi nhìn thì tôi nhớ, tôi làm thì tôi hiểu” Những kết quả nghiên cứu khoa học hiện đại cũng đã cho thấy, học sinh chỉ nhớ được 5% nội dung kiến thức thông qua đọc tài liệu Nếu ngồi thụ động nghe thầy giảng thì nhớ được 15% nội dung kiến thức Nếu quan sát có thể nhớ 20% Kết hợp nghe và nhìn thì nhớ được 25% Thông qua thảo luận với nhau, học sinh có thể nhớ được 55% Nhưng nếu học sinh được trực tiếp tham gia vào các hoạt động để qua đó tiếp thu kiến thức thì có khả năng nhớ tới 75% Còn nếu giảng lại cho người khác thì có thể nhớ tới được 90% Điều này cho thấy tác dụng tích cực của việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
Ở phương pháp này, giáo viên là người nêu tình huống, kích thích hứng thú, suy nghĩ và phân xử các ý kiến đối lập của học sinh; từ đó hệ thống hoá các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu những tri thức cần nắm vững Giáo án dạy học theo
Trang 11giữa hoạt động dạy của thầy và học của trò Ưu điểm của phương pháp dạy học tích cực rất chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn, coi trọng rèn luyện và tự học Đặc điểm của dạy học theo phương pháp này là giảm bớt thuyết trình, diễn giải; tăng cường dẫn dắt, điều khiển, tổ chức, xử lý tình huống song nếu không tập trung cao, học sinh sẽ không hệ thống và logic Yêu cầu của phương pháp dạy học tích cực cần có các phương tiện dạy học, học sinh chuẩn
bị bài kỹ ở nhà trước khi đến lớp và phải mạnh dạn, tự tin bộc lộ ý kiến, quan điểm Giáo viên phải chuẩn bị kỹ bài giảng, thiết kế giờ dạy, lường trước các tình huống để chủ động tổ chức giờ dạy có sự phối hợp nhịp nhàng giữa hoạt động của thầy và hoạt động của trò
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Đắc Hưng (2004), Giáo dục Việt Nam hướng tới tương lai - vấn đề và giải pháp, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
2 Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2004), Bài giảng quản lý giáo dục, quản
lý nhà trường dành cho lớp cao học QLGD
3 Lê Khánh Bằng, Lê Quang Long (1995), Công nghệ đào tạo với vấn đề tổ chức QTDH có chất lượng hiệu quả ở Đại học và Chuyên nghiệp, Hà Nội
4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Đề án dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân, (Dự thảo), Hà Nội
5 Bộ Giáo dục và đào tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THPT môn tiếng Anh, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
6 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Chương trình giáo dục phổ thông, Môn tiếng
Anh (Ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/ QĐ-BGDĐT, ngày 05/5/2006
của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT), Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
