Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo

Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Chương 1: khái quát chung về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của 1.1 Khái niệm quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÙI BẢO TRÂM

NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM QUYỀN BÀO CHỮA CỦA

NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN, BỊ CÁO

Chuyên ngành : Luật hình sự

Mã số : 60 38 40

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2008

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Bùi Bảo Trâm

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Chương 1: khái quát chung về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của

1.1 Khái niệm quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa

của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS

7

1.1.1 Khái niệm quyền bào chữa 7 1.1.2 Khái quát về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm

giữ, bị can, bị cáo 10 1.1.2.1 Khái niệm 10 1.1.2.2 Chủ thể thực hiện quyền bào chữa

11

1.1.2.3 Hình thức thực hiện quyền bào chữa 12 1.1.3 Cơ sở để quy định nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người

bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS

13

1.1.3.1 Cơ sở lý luận 13 1.1.3.2 Cơ sở thực tiễn

16

1.1.3.3 Cơ sở pháp lý 18 1.2 Vị trí, vai trò của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị

tạm giữ, bị can, bị cáo trong quá trình giải quyết vụ án hình sự 18 1.3 Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị

cáo trong quan hệ với việc bảo vệ quyền con người trong quá trình

giải quyết vụ án hình sự 20 1.4 Quá trình hình thành và phát triển của nguyên tắc bảo đảm quyền

bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo ở Việt

Nam…………

23

1.4.1 Giai đoạn từ sau cách mạng tháng Tám 1945 đến trước khi Bộ luật

TTHS năm 1988 có hiệu lực thi hành……… 24 1.4.2 Giai đoạn từ khi Bộ luật TTHS năm 1988 có hiệu lực thi hành đến

1.4.3 Giai đoạn từ khi có Bộ luật TTHS năm 2003 đến nay

31

Kết luận chương 1 33

Chương 2: nội dung cơ bản của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người

34

2.1.1 Bảo đảm quyền tự bào chữa trong giai đoạn điều tra, truy tố ………

2.1.1.1 Bảo đảm quyền tự bào chữa của người bị tạm

giữ………

34

can………

37

2.1.2 Bảo đảm quyền tự bào chữa trong giai đoạn xét

xử………

43

chữa………

50

2.2.1 Địa vị pháp lý của người bào chữa trong pháp luật

TTHS………

50

2.2.1.1 Thời điểm tham gia tố tụng của người bào

chữa………

52

2.2.1.2 Quyền và nghĩa vụ của người bào chữa……… 54 2.2.1.3 Việc cấp, thu hồi giấy chứng nhận người bào chữa……… 57

2.2.2 Đảm bảo quyền nhờ người khác bào chữa trong giai đoạn điều tra,

2.2.3 Bảo đảm quyền nhờ người khác bào chữa trong giai đoạn xét 65

xử……

2.2.4 Nghĩa vụ của người bào chữa khi tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo……… 66

2.4 Nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo đảm quyền bào chữa 69

Kết luận chương 2 73

Chương 3: thực tiễn áp dụng và những giảI pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong TTHS Việt nam ………

74 3.1 Thực tiễn áp dụng ……… 74

3.1.1 Những kết quả đạt được trong việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo 74

3.1.1.1 Đối với quyền tự bào chữa 74

3.1.1.2 Đối với quyền nhờ người khác bào chữa và quyền có người bào chữa trong các trường hợp do pháp luật quy định của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo 76

3.1.2 Những hạn chế, vướng mắc trong việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo 79

3.1.2.1 Về phía cơ quan tiến hành tố tụng 79

3.1.2.2 Về phía người bào chữa……… 87

3.1.2.3 Về phía người bị tạm giữ, bị can, bị cáo……… 89

3.2 Sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo……… 90

3.2.1 Về pháp luật……… 90

3.2.2 Nguyên nhân về nhận thức………

93 3.2.3 Nguyên nhân về tổ chức ………

94

3.2.3.1 Đội ngũ những người THTT thiếu về số lượng, yếu về chất

lượng…

94 3.2.3.2 Đội ngũ luật sư chưa đáp ứng được yêu cầu của cải cách tư pháp……

97 3.3 Một số giải pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo……… 100

3.3.1 Về hoàn thiện pháp luật……… 100

3.3.2 Về tổ chức……… 106

3.3.3 Về nhận thức……… 107

Kết luận chương 3 ……… 108

KẾT LUẬN ……… 110

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 111

PHỤ LỤC ……… 116

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CQĐT : Cơ quan điều tra ĐTV : Điều tra viên KSV : Kiểm sát viên

LS : Luật sư TTHS : Tố tụng hình sự

THTT : Tiến hành tố tụng VKS : Viện kiểm sát

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Những thành tựu về mặt kinh tế xã hội kể từ khi chúng ta tiến hành đổi mới toàn diện đất nước đã khẳng định định hướng đúng đắn cho con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong thời đại mới Tăng trưởng kinh tế tạo điều kiện cho việc thực hiện công cuộc đổi mới trong các lĩnh vực Bên cạnh những thành tựu đã đạt được,

về mặt xã hội: tình hình vi phạm pháp luật, tội phạm xảy ra nghiêm trọng, diễn biến ngày càng phức tạp, quá trình giải quyết vụ án hình sự còn gặp nhiều vướng mắc Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã đưa ra mục tiêu: "Xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao"

Nghị quyết số 08/NQ-TW đã chỉ rõ: "Nâng cao chất lượng hoạt động và đề cao trách nhiệm của các cơ quan và cán bộ tư pháp", trong đó có nhiệm vụ cụ thể là: "nâng cao chất lượng công tố của kiểm sát viên (KSV) tại phiên tòa, đảm bảo tranh tụng dân chủ với luật sư (LS), người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác" "Việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của KSV, người bào chữa, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người có quyền, lợi ích hợp pháp Các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để LS tham gia vào quá trình tố tụng: tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên tòa".

Đảng và Nhà nước ta đang tiến tới xây dựng một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, xây dựng một hệ thống pháp luật bảo đảm cho việc phát triển các quyền tự do dân chủ của công dân Quyền bào chữa là một quyền quan trọng của công dân khi tham gia tố tụng với tư cách là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Quyền bào chữa đã được ghi nhận thành nguyên tắc hiến định trong tất cả các bản Hiến pháp của nước ta đồng thời đây cũng là nguyên tắc đặc thù của luật tố tụng hình sự (TTHS)

Việc thực hiện nguyên tắc này trên thực tế đã góp phần không nhỏ vào việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; giúp cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát (VKS) và toà án giải quyết vụ án một cách khách quan, toàn diện và chính xác Tuy vậy, thực tiễn TTHS cho thấy việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo chưa được thực hiện triệt để, các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT), người THTT và người tham gia tố tụng còn xem nhẹ nguyên tắc này Chất lượng công tác tư pháp nói chung và công tác xét xử nói riêng còn chưa ngang tầm với yêu cầu và nhiệm vụ, còn bộc lộ nhiều yếu kém, bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội và công dân (theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, tuy số lượng án oan có giảm dần, nhưng vẫn còn: năm 2002 toàn bộ ngành Tòa

án có 23 trường hợp bị kết tội oan, năm 2003 còn 7 trường hợp, năm 2004 còn 5 trường hợp), gây nhiều hậu quả đáng tiếc cho người bị kết án oan, người thân và xã hội Tình trạng bắt, giam giữ, xét xử oan sai vẫn còn tồn tại trong thực tế tố tụng Việc tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn nữa để làm sáng tỏ về mặt khoa học các quy định của pháp luật TTHS hiện hành về quyền bào chữa, vấn đề áp dụng trong thực tiễn đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật

về quyền này cũng như nâng cao hiệu quả của việc áp dụng nguyên tắc trong thực

tiễn không những có ý

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

* CÁC VĂN BẢN, NGHỊ QUYẾT CỦA ĐẢNG:

1 Nghị quyết của Bộ Chính trị số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002:“Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”;

2 Nghị quyết của Bộ Chính trị số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005:“Về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020”

3 Nghị quyết của Bộ Chính trị số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005:“Về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”

4 Nghị quyết số 03/2004/NQ-HĐTP ngày 02 tháng 10 năm 2004 hướng dẫn thi hành một số quy định trong phần thứ nhất của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003

* CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT CỦA NHÀ NƯỚC:

5 Bộ luật tố tụng hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm (1988), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

6 Bộ luật tố tụng hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm (2003), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

7 Nguyễn Ngọc Chí (2002), "Hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành

tố tụng khi giải quyết vụ án hình sự trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam", Kinh tế luật

8 Nguyễn Ngọc Chí (2004), "Tố tụng, tranh tụng và vấn đề cải cách tư pháp ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền", trong cuốn chuyên khảo: Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội

9 Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam – Khoa Luật, Đại học Quốc gia

Hà Nội

10 Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam – Đại học Luật Hà Nội

11 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1946, 1959,

1980, 1992, Nxb chính trị Quốc gia, Hà Nội

12 Hệ thống hóa các văn bản về hình sự, dân sự, tố tụng dân sự (1992), Tòa

án nhân dân tối cao, Hà Nội

13 Luật Tổ chức toà án nhân dân

* CÁC SÁCH BÁO, TẠP CHÍ VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO KHÁC:

14 Nguyễn Văn An (2003): “Đổi mới các công đoạn làm luật và đưa luật vào cuộc sống” tạp chí NCLP

15 Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án các năm 2004-2007

16 Bộ công an, Tổng cục cảnh sát (2006):“Báo cáo sơ kết một năm thực hiện pháp lệnh Điều tra hình sự trong lực lượng cảnh sát nhân dân”

17 Bộ tư pháp-Viện Khoa học pháp lý, Từ điển luật học, Nxb từ điển Bách Khoa”

18 Bộ tư pháp:“Báo cáo tổng kết thi hành Pháp lệnh Luật sư 2001”

19 Bộ luật TTHS Nhật Bản (bản dịch tiếng Việt)

20 Báo pháp luật thành phố Hồ Chí Minh

21 Báo cáo tham luận tình hình thực hiện biên chế và một số giải pháp khắc phục tình trạng thiếu biên chế thẩm phán, Vụ tổ chức cán bộ, TANDTC – 20/12/2007

22 Trần Văn Bảy (2001) – Người bào chữa trong TTHS, tạp chí KHPL

23 Phạm Thanh Bình (2000):“Quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong Bộ luật TTHS Việt Nam”, Tạp chí toà án nhân dân

24 Chức năng bào chữa trong TTHS Xô Viết (1978), tạp chí Nhà nước và pháp luật

25 Nguyễn Ngọc Chí (2003):“Tố tụng tranh tụng và vấn đề cải cách tư pháp ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền”, tạp chí nhà nước và pháp luật

26 E.ph Cutsova (1983): “Quyền bào chữa và bảo vệ các lợi ích trong tố tụng hình sự Xô viết”, Tạp chí luật học

27 Trần Ngọc Đường (2004), Bàn về quyền con người, quyền công dân, Nxb chính trị quốc gia

28 Nguyễn Huy Hoàn (2004), "Bảo đảm quyền nhờ người khác bào chữa

cho bị can trong hoạt động tố tụng hình sự", Dân chủ và pháp luật, (10), tr 55-58

29 Hoàng Hùng HảI (2001):“Bộ luật TTHS với quyền con người của bị can,

bị cáo”,tạp chí NCLP

30 Phạm Hồng Hải (1999): “Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội”, NXB CAND, Hà Nội

31 Nguyễn Duy Hưng (2004): “Về sự tham gia của người bào chữa vào quá trình tố tụng hình sự theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003”, tạp chí khoa học pháp lý

32 Hội nghị “Hoạt động luật sư trong qúa trình giải quyết các vụ án hình sự”

tổ chức tại Hà Nội” ngày 6/10/07

33 Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2004), Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

34 Nguyễn Đức Mai (2002): “Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của TTHS Việt Nam”, Viện khoa học kiểm sát, Kỷ yếu đề tài cấp Bộ

35 Nguyễn Văn Mạnh: “Xây dựng và hoàn thiện bảo đảm pháp lý thực hiện quyền con người trong điều kiện đổi mới ở nước ta hiện nay” Luận án PTS

36 M.X.Xtrôgôvích (1968) “Giáo trình luật TTHS Xô Viết”, tập 1, NXB Khoa học

37 Từ Văn Nhũ (2002), "Đổi mới thủ tục xét xử nhằm nâng cao chất lượng

tranh tụng tại phiên tòa hình sự", Tòa án nhân dân

38 Hoàng Thị Sơn:

- (2003) “Thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong Luật TTHS Việt Nam”, Luận án tiến sỹ Luật học

- (2002)“Thực trạng thực hiện nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo”, Tạp chí Luật học

39 Tham luận nâng cao chất lượng xét xử thực trạng và giải pháp giải quyết

án tồn đọng, TAND thành phố Hà Nội 10/1/2008

40 Lê Minh Thông (1998), Hoàn thiện pháp luật về quyền con người trong điều kiện phát huy dân chủ ở nước ta ta hiện nay Tạp chí Nhà nước và pháp luật, tháng 12/1998

41 Tuyên ngôn về nhân quyền ngày 10/12/1948

42 Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng

43 Đào Trí úc (chủ biên) (1994):“ Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

44 VKSNDTC (1999)- Viện khoa học Kiểm sát, Dự án VIE/95/018, Bộ luật TTHS Liên bang Nga (Bản dịch tiếng Việt)

45 Vụ bổ trợ tư pháp (2006):“Nội dung cơ bản của dự án Luật về luật sư so sánh với pháp luật của một số nước”, Nxb tư pháp

*/ TRANG WEB

46 Http://www.baoanhdatmui.vn

47 Http://www.tand.hochiminhcity.gov.vn

48 Http://www.vnlawfind.com.vn

49 Http://www.Phap luat ttp.vn

50 Http://www.asianlii.org/vn

51 Http://www.vnexpress.net

52 Http://www.dei.gov.vn

53 Http://www.vninvest.com/ecolib

54 Http://www.luatsuhanoi.org/vn

55 Http://www.hanoitv.org/vn

56 Http://www.vietnamnet.vn

57 Http://www.luatvietnam.com.vn