ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ LAN Sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX LUẬN ÁN
Trang 1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THỊ LAN
Sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỉ XIX
– đầu thế kỉ XX
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM Người hướng dẫn: GS ĐINH XUÂN LÂM PGS.TS NGUYỄN VĂN KHÁNH
HÀ NỘI - 2002
Trang 2
Lêi cam ®oan
T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i C¸c sè liÖu, kÕt qu¶ nªu trong LuËn ¸n lµ trung thùc vµ ch-a ®-îc t¸c gi¶ nµo c«ng bè
trong bÊt kú mét c«ng tr×nh nµo kh¸c
T¸c gi¶
Ph¹m ThÞ Lan
Trang 3
Mục lục
Lời cam đoan 1
Mục lục 2
Danh mục các bảng, bản đồ 4
Mở đầu 5
Ch-ơng 1 Bối cảnh kinh tế – chính trị - xã hội của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX 18
1.1 Vài nét về mảnh đất và con ng-ời Thái Bình trong lịch sử 18
1.2 Thái Bình cuối thế kỷ XIX 23
1.2.1 Chính trị – xã hội 23
1.2.2 Kinh tế 27
1.2.3 Văn hoá 32
1.3 Thái Bình đầu thế kỷ XX 34
1.3.1 Chính trị 34
1.3.2 Kinh tế 37
1.3.3 Văn hoá 43
1.3.4 Chuyển biến mới trong giai cấp xã hội 45
Tiểu kết ch-ơng 1 50
Ch-ơng 2 Những chuyển biến của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở thái bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX 52
2.1 Chuyển biến về t- t-ởng 52
2.1.1 Chủ chiến, ái quốc - t- t-ởng cốt lõi của ng-ời dân Thái Bình trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX 52
2.1.2 Chuyển h-ớng t- t-ởng theo khuynh h-ớng dân chủ t- sản 55
2.1.3 Chuyển h-ớng t- t-ởng theo khuynh h-ớng vô sản 60
2.2 Chuyển biến về hình thức đấu tranh 67
2.2.1 Vũ trang chống Pháp – hình thức chủ yếu của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX 67
2.2.1.1 Cuộc chiến đấu tại thành Nam Định 68
2.2.1.2 Đánh Pháp xâm l-ợc ở khắp các phủ , huyện trong tỉnh 71
2.2.1.3 Phong trào Kỳ Đồng - Mạc Đĩnh Phúc 78
2.2.2 Những hình thức mới của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình đầu thế kỷ XX 81
Trang 4
2.2.2.1 Đi du
học 81
2.2.2.2 Mở tr-ờng học nâng cao dân trí, chấn h-ng dân khí, bồi d-ỡng nhân tài 89
2.2.2.3 Những hình thức khác 103
2.2.3 Phong trào đấu tranh đòi quyền sống, độc lập dân tộc 111
Tiểu kết ch-ơng 2 120
Ch-ơng 3: Nhận xét chung về những chuyển biến trong phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở thái bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX 123
3.1 Cơ sở của sự chuyển biến 123
3.1.1 Những chuyển biến về kinh tế – chính trị – xã hội ở Thái Bình cuối thế kỷ X I X - đầu thế kỷ XX 123
3.1.2 Truyền thống đấu tranh bất khuất, sáng tạo, nhạy cảm tr-ớc những biến động lịch sử của ng-ời dân Thái Bình 126
3.1.3 Vai trò của lớp trí thức, đặc biệt là ở các dòng họ giàu có, yêu n-ớc tiêu biểu 128
3.1.4 ảnh h-ởng của phong trào yêu n-ớc vùng phụ cận ( Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định) 134
3.2 Đặc điểm của sự chuyển biến 139
3.2.1 Sự chuyển biến diễn ra liên tục, không đứt đoạn 139
3.2.2 Sự ra đời sớm của Ban Tỉnh uỷ Thái Bình (6/1929) – nét độc đáo trong quá trình vận động đi đến thành lập Đảng Cộng sản ở một tỉnh nông nghiệp 142
3.3 Những -u điểm và hạn chế 143
3.3.1 Những -u điểm 144
3.3 2 Hạn chế 147
Kết luận 149
Chú thích 158
Danh mục các công trình đã công bố của tác giả có liên quan đến luận án 163
Sách tham khảo 164
Phụ lục 178
Danh mục các bảng, bản đồ
Trang 5
Bảng Trang
Bảng 1.1: Thuế điền thổ và thuế thân (1893 – 1899) 24
Bảng 1.2: T-ơng quan số dân và ruộng đất (1894) 28
Bảng 1.3: Thống kê những lần vỡ đê lớn (1892 – 1899) 30
Bảng 1.4: Số l-ợng lính khố xanh tỉnh Thái Bình (11/1913) 35
Bảng 1.5: Tình hình phân bố lính cơ ở Thái Bình ( 11/1913) 36
Bảng 1.6: Các khoản thu cho ngân sách địa ph-ơng (1913) 37
Bảng 1.7: Thống kê số tr-ờng và học sinh năm 1913 45
Bảng 1.8: Thống kê số địa chủ lớn ở Thái Bình 47
Bảng 2.1 Danh sách ng-ời Thái Bình tham gia phong trào Đông Du 83
Bảng 2.2: Ng-ời Thái Bình sang Trung Quốc tham gia Việt Nam Quang phục hội 86
Bảng 2.3: Ng-ời Thái Bình sang Trung Quốc tham gia Việt Nam cách mạng thanh niên 88
Bảng 2.4: Các hiệu buôn ở Thái Bình gây quỹ ủng hộ phong trào Đông du và phong trào Nghĩa thục 91
Bảng 2.5: Một số cuộc đấu tranh của nông dân Thái Bình (1929) 114
Bảng 3.1: Hệ phả họ Nguyễn ở Động Trung 130
Bản đồ Bản đồ hành chính tỉnh Thái Bình ngày nay 17
Bản đồ 1.1: Lịch sử phát triển của đồng bằng Bắc bộ 19
Bản đồ 2.1: Phong trào chống Pháp ở các phủ, huyện (1885 – 1896) 73
Bản đồ 2.2: Các hiệu buôn - một hình thức gây quỹ ủng hộ Phong trào Đông du và Nghĩa thục 92
Bản đồ 2.3: Phong trào Nghĩa thục ở Thái Bình (1907 – 1908) 95
Bản đồ 3.1: Bản đồ Thái Bình thuộc trấn Sơn Nam hạ tỉnh Nam Định 136
Trang 6
Mở Đầu
1 Lý do chọn đề tài:
Trong Báo cáo chính trị tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ hai của
Đảng Cộng sản Việt Nam (1951), Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã nói: “ Dân ta có một lòng nồng nàn yêu n-ớc Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ x-a
đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó l-ớt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm cả lũ bán n-ớc và lũ c-ớp nứơc”[85,171] Đến tận cuối
đời, tr-ớc lúc vĩnh biệt chúng ta, Ng-ời vẫn nói đến chủ n ghĩa yêu n-ớc Việt Nam với một thái độ hết sức trân trọng
Chủ nghĩa yêu n-ớc Việt Nam ngày nay là sản phẩm của phong trào cách mạng sâu rộng trong nhân dân, đ-ợc nâng cao và phát triển lên một trình độ
mới, d-ới sự lãnh đạo của Đảng, trong những điều kiện mới của lịch sử
Sở dĩ chủ nghĩa yêu n-ớc Việt Nam có một sức mạnh to lớn đến nh- vậy
là vì nó không chỉ chứa đựng sức mạnh thời đại mà còn có sức mạnh truyền thống yêu n-ớc của dân tộc đã đ-ợc tích luỹ từ hàng nghìn năm lịch sử Bởi vậy, muốn hiểu chủ nghĩa yêu n-ớc Việt Nam hiện đại phải hiểu cội nguồn của nó từ trong chiều sâu của lịch sử dân tộc, đặc biệt là từ trong các phong trào yêu n-ớc chống xâm l-ợc bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ quê h-ơng, làng xóm Phong trào yêu n-ớc chống Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX ở Việt Nam đã đ-ợc nhiều thế hệ sử học nghiên cứu và cũng đã thu đ-ợc nhiều kết quả đáng kể Những bài học rút ra từ thực tế lịch sử đấu tranh chống thực dân xâm l-ợc và bọn phong kiến bán n-ớc đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc, xây dựng đạo đức cách mạng, xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam Tuy nhiên, công cuộc đổi mới đất n-ớc hiện nay đang
Trang 7
đặt ra cho công tác giáo dục t- t-ởng nói chung, cho việc nghiên cứu các phong trào yêu n-ớc chống xâm l-ợc nói riêng những nhiệm vụ và yêu cầu mới Do đó, việc bổ sung t- liệu mới, việc giải quyết một số vấn đề về các phong trào yêu n-ớc chống Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX ở Việt Nam trên ph-ơng diện lý luận và thực tiễn là việc làm cần thiết góp phần chứng minh sự hình thành đ-ờng lối cứu n-ớc mới theo h-ớng cách mạng vô sản nhằm phát huy sức mạnh của cả cộng đồng, của truyền thống yêu n-ớc, lòng tự hào dân tộc, tạo nên sức mạnh tổng hợp để dân tộc Việt Nam b-ớc vào thời kỳ mới với đủ thế và lực hội nhập cùng khu vực và quốc tế
Với ý nghĩa trên, việc nghiên cứu các phong trào yêu n-ớc, trong đó có các phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở những thế kỷ tr-ớc là một việc làm cần
thiết và cấp bách Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài “ Sự chuyển biến của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ
XX” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình
Việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa về mặt lý luận cũng nh- thực tiễn:
- Là một tỉnh nông nghiệp, bốn bề sông biển nên có những khó khăn nhất định về thu nhận thông tin với bên ngoài, nh-ng Thái Bình lại là địa bàn sớm bùng nổ các phong trào đấu tranh yêu n-ớc và cách mạng với những ng-ời con -u tú nh-: Nguyễn Công Thu, Nguyễn Danh Thọ, Nguyễn Danh
Đới, Nguyễn Đức Cảnh Ngay sau khi Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên
do Nguyễn ái Quốc thành lập ở Quảng Châu (6/1925), vào đầu năm 1927 chi
bộ Thanh Niên đầu tiên ở Thái Bình đã đ-ợc thành lập (chỉ sau Hà Nội) Tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên ở Thái Bình không những ra đời sớm mà còn có số hội viên đông đảo hơn so với nhiều tỉnh thành trong cả n-ớc
và có tổ chức hoàn chỉnh từ tỉnh bộ, huyện bộ đến chi bộ cơ sở, có hệ thống giao thông liên lạc giữa các cấp bộ, có cơ quan in và xuất bản báo
- Khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, tổ chức cộng sản ở Thái Bình đã sâu rễ, bền gốc trong quần chúng, là nguyên nhân dẫn đến những cuộc biểu tình có quy mô lớn: cuộc biểu tình của gần 1000 nông dân Duyên Hà - Tiên
Trang 8
H-ng nhân ngày Quốc tế lao động (1/5/1930); cuộc biểu tình của nông dân Tiền Hải (14/10/1930)
Có nhiều nguyên nhân để lý giải hiện t-ợng này Một trong những nguyên nhân đó là truyền thống kháng Pháp từ Cần V-ơng đến các phong trào yêu n-ớc nh- Đông du, Nghĩa thục và nhiều hoạt động yêu n-ớc khác đã diễn
ra liên tục, sôi nổi ở Thái Bình từ những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ
XX Đây cũng là một trong những địa ph-ơng hội tụ các yếu nhân của phong trào cả n-ớc
- Nghiên cứu phong trào yêu n-ớc giai đoạn này ở Thái Bình trong bối cảnh kháng Pháp ở Bắc kỳ với những đặc điểm cụ thể sẽ gó p phần vào việc nghiên cứu lịch sử Cận đại Việt Nam nói chung và lịch sử Thái Bình nói riêng Qua đó, cũng góp phần lý giải thêm một trong những nguyên nhân ra đời và tr-ởng thành nhanh chóng của Đảng Cộng sản Việt Nam trên nền tảng chủ nghĩa yêu n-ớc tại một địa ph-ơng cụ thể là tỉnh Thái Bình
2 Mục đích nghiên cứu:
Thực hiện đề tài “ Sự chuyển biến của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX” , chúng tôi nhằm ba
mục đích:
- Trên cơ sở tìm hiểu bối cảnh hình thành và phát triển của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình, nhận thức đ-ợc đầy đủ hơn nội dung và bản chất của phong trào
- Làm sáng tỏ khuynh h-ớng mới của phong trào (gồm nội dung đấu tranh, hình thức biểu hiện ) để thấy đ-ợc sự chuyển biến (về t- t-ởng, hình thức ) của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX -
đầu thế kỷ XX
Trang 9
- Làm rõ thêm các đặc điểm và vị trí của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình trong bối cảnh khu vực Bắc kỳ giai đoạn này, góp phần phục
vụ nhu cầu nghiên cứu thực tiễn và lý luận hiện nay
3 Đối t-ợng, phạm vi và nội dung nghiên cứu:
3.1 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối t-ợng nghiên cứu của luận án là sự chuyển biến của phong trào
yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, trên bình diện t- t-ởng và hình thức biểu hiện
- Phạm vi: Luận án tập trung nghiên cứu về phong trào yêu n-ớc chống
Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX (mốc cụ thể từ 1873 đến năm 1930) Đây là hai mốc quan trọng đánh dấu sự chuyển biến của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình
Cuối năm 1873, mặc dù ch-a có sự chuẩn y của chính phủ Pháp, Soái phủ Nam kỳ là Đuyprê (Dupré) quyết định đánh chiếm Bắc kỳ với lý do: Bắc
kỳ là miếng mồi ngon mà Anh - Đức đang dòm ngó và buộc triều đình Huế phải thừa nhận về pháp lý chủ quyền của Pháp tại ba tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) đã bị chúng chiếm từ năm 1867 nh-ng vẫn ch-a
đ-ợc công nhận Kết quả là ngày 20/11/1873, thành Hà Nội thất th ủ, tiếp sau
đó, hàng loạt các tỉnh thành khác cũng rơi vào tay quân Pháp: Hà Nam (26/11), Hải D-ơng (3/12), Ninh Bình (5/12), Nam Định (12/12)
Sự đầu hàng của chính quyền phong kiến, đặc biệt sau Hiệp -ớc Giáp Tuất (15/3/1874), đã cho quần chúng có thực tiễn để nhận thức: chống Pháp phải đi đôi với chống triều đình phong kiến đầu hàng Từ đây, phong trào yêu n-ớc Thái Bình đã có kẻ thù cụ thể trên quê h-ơng mình
Đầu năm 1930 Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời khẳng định giai cấp công nhân n-ớc ta đã tr-ởng thành và có đủ khả năng đảm nhiệm vai trò lãnh đạo
Trang 10
cách mạng Việt Nam Thái Bình là một tỉnh nông nghiệp, nông dân chiếm đa
số, đội ngũ công nhân ch-a hình thành, nh-ng do những điều kiện chủ quan
và khách quan nhất định, Đảng bộ Thái Bình là một trong nhữn g Đảng bộ
đ-ợc thành lập sớm nhất trong cả n-ớc (tháng 6/1929) Sự kiện này đánh dấu một b-ớc ngoặt lịch sử trên chặng đ-ờng đấu tranh cách mạng của nhân dân trong tỉnh
Cũng nh- cả n-ớc, phong trào yêu n-ớc Thái Bình từ khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo đã chấm dứt tình trạng khủng hoảng đ-ờng lối Vì vậy, năm 1930
đ-ợc chọn là thời điểm kết thúc cho một thời kỳ chuyển biến của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình mà Luận án đề cập
3.2 Nội dung nghiên cứu:
Trong Luận án này, chúng tôi tập trung nghiên cứu một số nội dung chính sau:
- Bối cảnh kinh tế, chính trị – xã hội ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX -
đầu thế kỷ XX, trong đó đi sâu xem xét các yếu tố kinh tế, chính trị - xã hội tác động đến quá trình hình thành và phát triển của phong trào yêu n-ớc chống Pháp
- Sự chuyển biến về t- t-ởng và hình thức thể hiện của phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX Những nét riêng của phong trào yêu n-ớc ở Thái Bình trong phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Việt Nam giai đoạn này
4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
Phong trào yêu n-ớc chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế
kỷ XX đã có một số giáo trình, sách tham khảo; một số công trình nghiên cứu
Trang 11
lịch sử địa ph-ơng đăng trên các tạp chí khoa học ở Trung -ơng và địa ph-ơng
đề cập tới Có thể kể đến các công trình tiêu biểu nh-:
- Phan Bội Châu: “ Việt Nam vong quốc sử”, 1905, phần viết về Nguyễn
Quang Bích
- Phan Bội Châu - Đặng Đoàn Bằng: “ Việt Nam nghĩa liệt sử”, 1918, viết về
Nguyễn Hữu C-ơng và gia đình ông
- Trần Văn Giàu: “Chống xâm lăng” NXB Xây dựng Hà Nội, 1957
- Đào Duy Anh: “Lịch sử cách mạng Việt Nam từ 1862 – 1930” , 1955
- Phạm Văn Thụ: “Thái Bình phong vật chí”, 1900, chữ Hán (Phần III: Nhân
vật, phần V: Tình trạng việc đánh dẹp)
- P Pasquier: “Tỉnh Thái Bình”, 1904 (ch-ơng II: quá trình lịch sử, tr 11 - 33)
- P.Grossin: “ Lịch sử tỉnh Thái Bình” 1921
- “Lịch sử đội lính khố xanh Trung – Bắc kỳ” - tập 1 1930
- “ Lịch sử quân sự xứ Đông D-ơng” Tập 2, 1933
- Đinh Xuân Lâm: “Thái Bình trong phong trào chống xâm l-ợc Pháp nửa
sau thế kỷ XIX” , 1998
- Ch-ơng Thâu; “ Đồng kinh Nghĩa thục và phong trào cải cách văn hoá đầu
thế kỷ XX” 1997 ( Ch-ơng II, Phần 3 : Phong trào Nghĩa thục ở các tỉnh.)
- “Danh nhân Thái Bình” (nhiều tác giả), tập 1, 1986; tập 2, 1988; tập 3,
1989
- “Ngàn năm đất và ng-ời Thái Bình” (nhiều tác giả), 1989 (từ trang 203 –
240)
- “ Thái Bình truyền thống và hiện tại” (nhiều tác giả), 1991
- Phạm Xanh: “ Sự đóng góp của dòng họ Nguyễn ở Động Trung (Thái Bình)
và b-ớc chuyển của phong trào cách mạng theo khuynh h-ớng mới ” , 1994
- Trần Việt Ph-ơng: “Một số hoạt động yêu n-ớc chống Pháp vào cuối thế kỷ
XIX - đầu thế kỷ XX có liên hệ với Nguyễn Mậu Kiến và gia đình ông”, 1994