Khảo sát đặc điểm cấu trúc ngữ nghĩa của tên người anh

Đề tài, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn Tên người là một trong những mảng quan trọng bậc nhất trong hệ thống tên riêng, thuộc thành phần đặc biệt trong hệ thống từ vựng của

đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

*******************************

Nguyễn Việt Khoa

Khảo sát đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa

Của tên ng-ời Anh

Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học

Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ

Mã số: 50408

Hà Nội - 2002

đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

*******************************

Nguyễn Việt Khoa

Khảo sát đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa

Của tên ng-ời Anh

Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học

Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ

Mã số: 50408

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học : PGS TS Nguyễn văn khang

Hà Nội - 2002

3

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN

0.1 Đề tài, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 3

Chương I

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN VĂN

1.1.1 Danh xưng học với việc nghiên cứu tên riêng 7 1.1.2 Đặc điểm về chức năng, ý nghĩa và ngữ pháp của tên riêng 8

1.2.2 Sự chuyển dịch của tên người qua các vùng địa lí 18 1.2.3 Những vấn đề ngôn ngữ - xã hội liên quan đến tên người 23

Chương II

ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TÊN NGƯỜI ANH

2.2 Đặc điểm cấu tạo của tên người Anh 45

Chương III

ĐẶC ĐIỂM Ý NGHĨA CỦA TÊN NGƯỜI ANH

3.2.3 Vài nét về đặc điểm lịch sử tên người Anh 94

3.2.1.2 Tình hình biến đổi của tên họ người Anh 100 3.2.1.3 Phân loại tên họ người Anh từ góc độ ý nghĩa 104

3.2.2.2 Phân loại tên cá nhân người Anh từ góc độ ý nghĩa 113 3.2.3 Phân loại tên đệm người Anh từ góc độ ý nghĩa 133

3.2.3.2 Phân loại tên đệm người Anh từ góc độ ý nghĩa 134

3

MỞ ĐẦU

1 Đề tài, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Tên người là một trong những mảng quan trọng bậc nhất trong hệ thống tên riêng, thuộc thành phần đặc biệt trong hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ Tên người mang trong nó cả lịch sử, truyền thống, văn hoá cũng như tất cả những gì đặc trưng cho mỗi cộng đồng dân tộc nhất định Chính vì lí do đó, đã từ lâu tên người là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau như ngôn ngữ học, tâm lí học, xã hội học, dân tộc học, triết học, gia phả học v.v

Trong ngôn ngữ học, bộ môn chuyên nghiên cứu về tên riêng là Danh xƣng

học (Onomastics) với hai chuyên ngành Nhân danh học (Anthroponomastics) –

nghiên cứu tên về người và Địa danh học (Toponomastics) – nghiên cứu về tên

đất

Tên người là đối tượng nghiên cứu trực tiếp của chuyên ngành nhân danh học Nhiệm vụ chủ yếu của nhân danh học là phát hiện ra những qui luật cơ bản về phân bố, nguồn gốc cũng như quá trình biến đổi, phát triển của hệ thống tên người trong các ngôn ngữ

Việc nghiên cứu tên người trên quan điểm của ngành nhân danh học không chỉ đưa tới những thành tựu mang tính chất ngôn ngữ học mà còn đem lại những lợi ích vượt ra khỏi khuôn khổ của ngôn ngữ học, từ đó nâng cao sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc

Vấn đề nghiên cứu tên riêng chỉ người trên thế giới đã có lịch sử từ thời Hy

Lạp cổ đại Tên người Anh cũng đã được nghiên cứu từ thế kỉ XVII (William

Camden 1623) và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, đặc biệt là sau khi có sự

ra đời của chuyên ngành nhân danh học

Trong luận văn này, chúng tôi đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu tên người Anh trên hai phương diện cấu trúc và ý nghĩa và đặt chúng trong mối liên hệ với tên người Việt Trong hệ thống tên người, tên riêng mà cụ thể là chính danh (tức là tên khai sinh, tên chính thức) giữ một vai trò quan trọng vì chúng phản ánh được đầy đủ nhất các đặc trưng ngôn ngữ - văn hoá của một cộng đồng nhất định Do vậy, trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi chỉ có thể tiếp cận chính danh

của người Anh và tạm thời không đề cập tới các tên gọi khác Chúng tôi hy vọng

sẽ được trở lại đề tài này ở một bình diện sâu rộng hơn

Như chúng ta đều biết, Vương quốc Anh (UK) là một quần đảo mà trên đó, ngoài dân tộc Anh (English) ra còn nhiều dân tộc khác sinh sống Bên cạnh đó, về mặt địa lí và hành chính, Vương quốc Anh còn là một liên hiệp gồm bốn đơn vị là: Anh (England), Xcốt-len (Scotland), xứ Uên (Wales) và Bắc Ai-len (Northern Ireland) Do vậy, trong luận văn này, đối tượng nghiên cứu cụ thể của chúng tôi là tên riêng (tên chính gồm các yếu tố Họ - Đệm - Tên cá nhân) của người Anh (English) sinh sống tại nước Anh (England) Trong khi xem xét tên người Anh, chúng tôi thường liên hệ với tên người Việt mà cụ thể là tên riêng của dân tộc Kinh sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Theo lí thuyết định danh, tên riêng (trong đó có tên người) cùng với từ và cụm

từ là các đơn vị định danh Tuy nhiên, tên người là một dạng định danh đặc biệt

và có nội dung hoàn toàn khác với các đơn vị định danh khác

Với tư cách là một tín hiệu ngôn ngữ, tên người thể hiện vai trò của mình trong việc gọi tên một đối tượng duy nhất và cá biệt để phân biệt với những đối tượng khác Tuy nhiên, không chỉ có chức năng trong việc gọi tên, tên người còn chứa đựng trong đó những giá trị biểu trưng hay nghĩa hàm chỉ nhất định Ngoài

ra, vì là hiện tượng xã hội, nên quá trình ra đời và phát triển của tên người cũng phản ánh chân thực và rõ nét các biến động của xã hội loài người

Do vậy, mục đích của luận văn là tiếp cận bản chất ngôn ngữ học của tên người Anh trên cơ sở liên hệ với tên người Việt Để đạt được mục đích trên, chúng tôi tiến hành giải quyết các nhiệm vụ cụ thể mà luận văn đặt ra:

- Xác định và miêu tả đặc điểm cấu tạo về mặt hình thức của tên người Anh, sau đó sẽ tiến hành phân tích, miêu tả và mô hình hoá đặc điểm cấu tạo của tên người Anh trong mối liên hệ với với tên người Việt

7

- Phân loại ý nghĩa tên người Anh theo các yếu tố tên họ, tên cá nhân và tên đệm, qua đó miêu ý nghĩa của chính danh người Anh trong sự liên hệ với ý nghĩa tên người Việt

3 Tư liệu sử dụng trong luận văn

Hầu hết các tên người Anh được chúng tôi xử lí để làm rõ nội dung nghiên cứu của luận văn được khai thác từ các tài liệu điện tử của chính phủ Anh như danh bạ điện thoại trực tuyến, danh sách cử tri, danh sách danh nhân người Anh, danh sách nghị sĩ, v.v Ngoài ra, chúng tôi còn thống kê số liệu từ các loại từ điển tên người Anh như các từ điển tên người in trên giấy, các từ điển tên người là sách điện tử, các phần mềm từ điển tên người, các bách khoa toàn thư trên đĩa CD cũng như các từ điển tra cứu tên người Anh trực tuyến Con số các tên họ, tên cá nhân và tên đệm của người Anh mà chúng tôi sử dụng để nghiên cứu là vào khoảng gần 1.000.000 tên

Về tên người Việt, ngoài việc tham khảo các số liệu về tên người đã được công bố trong các tài liệu, chúng tôi cũng sử dụng nhiều tên người thân, bạn bè, đồng nghiệp và khoảng hơn 6000 tên chính của sinh viên các khoá K44 và K45 – trường Đại học Bách khoa Hà Nội

Các tư liệu nêu trên được chúng tôi thu thập, kiểm chứng, chỉnh lí và bổ sung sao cho phù hợp với nội dung và yêu cầu của luận văn

4 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích, miêu tả diễn dịch và qui nạp thông qua các thủ pháp như thống kê, so sánh, phân loại và mô hình hoá đối tượng nghiên cứu Để tìm ra các đặc điểm riêng cũng như những nét khu biệt của đối tượng, luận văn thường sử dụng phương pháp so sánh tương phản

Cách tiếp cận vấn đề cần nghiên cứu của luận văn cơ bản là dựa trên các đặc điểm đương đại của đối tượng Tuy nhiên, luận văn vẫn cố gắng tiếp cận vấn đề cần nghiên cứu trên cả hai quan điểm đồng đại và lịch đại, qua đó có được cái

nhìn xuyên suốt và tương đối toàn diện về tên người Anh Song, do gặp nhiều khó khăn về nguồn tài liệu tham khảo, luận văn chưa thể đi sâu phân tích và miêu tả tên người Anh trên tất cả các bình diện liên quan

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

chính sau:

Chương I : CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN VĂN

Chương II : ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TÊN NGƯỜI ANH

Chương III : ĐẶC ĐIỂM Ý NGHĨA CỦA TÊN NGƯỜI ANH

9

Chương I

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN VĂN

1.1 Tên riêng và danh từ chung

1.1.1 Danh xưng học với việc nghiên cứu tên riêng

Ngành khoa học nghiên cứu tên riêng trên tất cả các bình diện được gọi là

ngành Danh xưng học (Onomastics) Phạm vi nghiên cứu của ngành Danh xưng

học là rất rộng bởi vì gần như mọi thứ đều có tên và cũng bởi vì về mặt lí thuyết, việc nghiên cứu về tên bao gồm tất cả các ngôn ngữ, ở tất cả các vùng địa lí, văn hóa và các thời đại lịch sử khác nhau

Dựa trên mục đích thực tế, người ta có thể chia phạm vi nghiên cứu của Danh xưng học thành những nhóm nhỏ như theo ngôn ngữ (ví dụ: nghiên cứu tên riêng trong tiếng Hy Lạp ), hoặc theo tiêu chí địa lí, lịch sử (ví dụ: nghiên cứu tên riêng tại Trung Quốc, nghiên cứu tên riêng chỉ người thời Đế chế La Mã )

Dựa trên đặc điểm của tên riêng, người ta chia khoa học nghiên cứu về tên

riêng thành 2 chuyên ngành là Nhân danh học (Anthroponomastics) và Địa danh

học (Toponomastics) Nhân danh học là khoa học nghiên cứu về tên riêng chỉ

người hoặc tên người Địa danh học là khoa học nghiên cứu về tên đất, tên địa

điểm Tuy nhiên, hiện nay người ta thường dùng thuật ngữ “onomastics” để chỉ khoa học nghiên cứu về tên riêng và thuật ngữ “toponomy” để chỉ ngành khoa học

nghiên cứu địa danh

Thuật ngữ “địa danh học” (toponomy) có thể được hiểu theo 2 cách: theo nghĩa rộng hoặc theo nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng, thuật ngữ này chỉ ngành khoa học nghiên cứu tên đất, tên đường, tên nhà, tên đất nước, tên núi non, tên sông, tên hồ, tên biển cả, tên các vì sao Theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này chỉ ngành khoa học nghiên cứu tên địa điểm như tên thành phố, tên thị trấn, tên làng mạc

Việc phân chia ngành danh xưng học thành nhân danh học và địa danh học là

để thuận tiện hơn trong quá trình nghiên cứu tên riêng Tuy vậy, để đạt được kết quả nghiên cứu tốt nhất, người ta thường nghiên cứu tên người và tên đất cùng nhau, bởi vì giữa 2 đối tượng này thường xẩy ra chuyển đổi Chẳng hạn, nhiều tên

đất có nguồn gốc từ tên người như “thành phố Hồ Chí Minh”, “thủ đô Washington”, tên các hành tinh theo thần thoại Hy Lạp – La Mã và nhiều tên người có nguồn gốc từ địa danh như “Thành Nam”, “Hoà Bình”, “Kỳ Anh”

trong tiếng Việt hoặc “French”, “Scott” trong tiếng Anh

1.1.2 Đặc điểm về chức năng, ý nghĩa và ngữ pháp của tên riêng

Trong luận văn này, chúng tôi dùng thuật ngữ “tên riêng” để chỉ tên gọi cá thể hoá hay tên cá thể Tên riêng bao gồm hai loại: nhân danh và địa danh Nhân danh

liên hệ đến một người hay một nhóm người (như anh Xuân, họ Huỳnh của người Việt; cô Mary, dòng họ Curtis của người Anh) Địa danh đề cập tới một vùng vùng lãnh thổ nhất định (như Hà Nội, London)

Tuy nhiên, trong vấn đề tên riêng vẫn còn nhiều điều còn bỏ ngỏ, nhất là khi

đi vào khảo sát các nội dung cụ thể như tiêu chí phân biệt tên riêng và tên chung, các kiểu loại tên riêng, đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, phạm vi hành chức chủ yếu

Dưới đây, chúng tôi xin giới thiệu ba bình diện cơ bản của tên riêng: chức năng, ý nghĩa và ngữ pháp

1.1.2.1 Chức năng của tên riêng

Một danh từ chung có thể được dùng để chỉ một nhóm thực thể và cũng có thể được dùng để chỉ một cá thể đơn nhất Tức là, danh từ chung vừa có nội dung ngữ nghĩa nhất định vừa chỉ một đối tượng hiện thực Ví dụ, người dân ở bãi An Dương (Quận Tây Hồ - Hà Nội) nói “Đi bơi đi nhưng ở bể bơi chứ không phải ở sông đâu nhé” thì rõ ràng từ “sông” ở đây đã hàm chỉ tới một cá thể duy nhất, một dòng sông duy nhất, đó là sông Hồng Tuy nhiên, điều này không làm cho tên riêng của dòng sông này mất đi Rõ ràng từ “sông” ở đây là một danh chung nhưng với một ngữ cảnh ngôn ngữ đặc biệt, nó đã chuyển sang chỉ một thực thể duy nhất Trong khi đó, tên riêng chỉ có một chức năng là chức năng biểu đạt Chức năng này giúp phân biệt, nhận biết được sự vật, hiện tượng, con người mà

11

từ chỉ tên dường như thuộc về nhóm danh từ chung nhiều hơn là nhóm danh từ chỉ tên riêng như trường hợp “Sài Gòn” trong “sông Sài Gòn” Ví dụ các tên riêng như “Gò Công”, “Rạch Rá”, “Bến Tre”, “Hà Nội” có lẽ là bắt nguồn từ việc sử dụng danh từ chung một cách riêng biệt Nếu câu “Chúng tôi đi bơi ở cái hồ phía tây chứ không không phải phía đông” được lặp lại nhiều lần, thì có thể cái tên

“Hồ Tây” hoặc “Tây Hồ” sẽ được hình thành với tư cách là một danh từ chỉ tên riêng Những tên riêng được hình thành như cách ở trên phần lớn là những tên mang đặc điểm mô tả

Khi đề cập tới một đối tượng cụ thể, đơn nhất trong cả thế giới hiện thực hay tưởng tượng, tên riêng thể hiện được đầy đủ nhất chức năng gọi tên sự vật của mình Chức năng này đã giúp tên riêng trở thành phương tiện nhận biết tốt nhất

Chẳng hạn, khi người ta nói: “Hemingway đã nhận giải thưởng Nobel văn học năm 1954” thì ai cũng biết đó là nhà văn nổi tiếng người Mỹ Ernest Hemingway,

người đã viết các tiểu thuyết “Chuông nguyện hồn ai”, “Ông già và biển cả”

Sự khác biệt giữa danh từ chỉ tên và danh từ chung thường không khó xác định: danh từ chỉ tên được dùng để chỉ một đối tượng duy nhất, danh từ chung được dùng để chỉ tất cả các đối tượng trong cùng một nhóm hoặc là bất cứ một đối tượng nào đó trong nhóm (ví dụ như sông, núi, đàn ông, đàn bà, cái xe, cái bàn ) Tuy nhiên, cũng có trường hợp mà ranh giới xác định tỏ ra không hoàn toàn rõ ràng Ví dụ “người Anh”, “người Việt”, “người Nga” thì được coi là danh

từ chỉ tên, nhưng cũng có những nhóm người khác thì lại không được coi là danh

từ chỉ tên và do vậy các từ ngữ như “chiến sĩ”, “thuỷ thủ”, “giới nghệ sĩ” lại là danh từ chung Ngoài ra còn nhiều danh từ khác rất khó xác định là danh từ chung

hay danh từ chỉ tên Chẳng hạn, nếu tất cả xe máy do ông Honda sản xuất thì liệu

“Honda” có còn là tên nữa không? Nếu vẫn là danh từ chỉ tên thì liệu nó có còn giữ được đầy đủ những chức năng khu biệt với danh từ chung không? Thực tế cho thấy, những tên loại này thường mất dần đi tính chất của danh từ chỉ tên và chuyển thành danh từ chung Ví dụ, sau khi thống nhất đất nước, rất nhiều xe máy Honda được mang ra ngoài miền Bắc và người miền Bắc có thói quen gọi tất cả các loại xe máy là Honda Hoặc hãng Sony đã rất thành công với loại máy nghe