Truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 1975

Hòa cùng bước chuyển tiếp lịch sử vĩ đại ấy, văn học Việt Nam nói chung, văn xuôi trong đó có truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 nói riêng đã bước vào một th

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

NGUYỄN MINH TRƯỜNG

TRUYỆN VIẾT VỀ ĐỀ TÀI DÂN TỘC

VÀ MIỀN NÚI GIAI ĐOẠN 1945 - 1975

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

NGUYỄN MINH TRƯỜNG

TRUYỆN VIẾT VỀ ĐỀ TÀI DÂN TỘC

VÀ MIỀN NÚI GIAI ĐOẠN 1945 - 1975

Chuyên ngành: Lý luận văn học

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐOÀN ĐỨC PHƯƠNG

Hà Nội - 2016

MỤC LỤC

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài……… 4

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……… 6

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6 4 Phương pháp nghiên cứu ……… 7

5 Đóng góp của luận án ……… 7

6 Cấu trúc của luận án……… 8

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu ……… 10

1.1 Một số vấn đề liên quan đến truyện về đề tài dân tộc và miền núi 10

1.1.1 Vấn đề bản sắc dân tộc và gìn giữ bản sắc dân tộc …… 10

1.1.2 Tiếp cận văn hóa học và các tác phẩm văn học về đề tài dân tộc, miền núi 13 1.2 Tình hình nghiên cứu truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975………… 16

1.2.1 Tình hình nghiên cứu truyện viết về đề tài dân tộcvà miền núi giai đoạn 1945 - 1975 của các tác giả người Kinh ……… 16

1.2.2 Tình hình nghiên cứu truyện của các tác giả là người dân tộc thiểu số 24 Chương 2: Truyện về đề tài dân tộc và miền núi trong tiến trình văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 32

2.1 Vai trò của khu vực dân tộc, miền núi trong lịch sử ……… 32

2.2 Văn xuôi về đề tài dân tộc và miền núi phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn 1945 - 1975……… 35

2.2.1 Bước “tạo đà” từ các tác phẩm “truyện đường rừng” của giai đoạn trước năm 1945……… 35

2.2.2 Sự thay đổi về nội dung và khuynh hướng phản ánh của văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975……… 39 2.2.2.1 Văn xuôi phản ánh, cổ vũ cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc 40

2.2.2.2 Quần chúng cách mạng là nhân vật trung tâm 42

2.2.2.3 Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đóng vai trò chủ đạo ………

46 2.3 Truyện về đề tài dân tộc và miền núi trong bức tranh đa sắc của văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975……… 51

2.3.1 Vấn đề truyền thống, hiện đại trong các truyện về đề tài dân tộc, miền núi 52 2.3.2 Bức tranh về cuộc sống hiện thực của đồng bào các dân tộc vùng cao 58 Chương 3: Hình tượng cuộc sống và con người trong truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 63

3.1 Thế giới hình tượng nhân vật ……… 63

3.1.1 Hình tượng nhân dân vùng cao được đổi đời nhờ Cách mạng …… 64

3.1.1.1 Những số phận bất hạnh từ “bóng đêm nô lệ” đến với “ánh sáng Cách mạng”……… 64

3.1.1.2 Những nhân vật đồng bào vùng cao với sức sống tiềm tàng và người cán bộ cách mạng kiên trung ……… 73

3.1.2 Hình tượng nhân dân vùng cao trong công cuộc xây dựng cuộc sống mới 85 3.1.2.1 Cuộc đấu tranh với những lực cản lạc hậu ……… 85

3.1.2.2 Xã hội vùng cao mới với những con người mới ……… 90

3.2 Thế giới thiên nhiên vùng cao ……… 95

3.2.1 Thiên nhiên kỳ vĩ, sinh động, trữ tình ……… 95

3.2.2 Thiên nhiên hòa cảm cùng cuộc sống, sinh hoạt, chiến đấu của con người 102 3.3 Truyền thống văn hóa, phong tục vùng cao ……… 112

Chương 4: Một số phương thức biểu hiện trong truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 121

4.1 Nghệ thuật miêu tả……… 122

4.1.1 Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên vùng cao ……… 122

4.1.2 Nghệ thuật miêu tả con người vùng cao ……… 126

4.2 Tổ chức cốt truyện, kết cấu……… 133

4.2.1 Cốt truyện dung dị ……… 133

4.2.2 Kết cấu phong phú ……… 140

4.3 Ngôn ngữ và giọng điệu ……… 144

4.3.1 Ngôn ngữ trần thuật phong cách hóa……… 145

4.3.2 Giọng điệu trần thuật nhiều cung bậc ……… 150

Kết luận ……… 157

Danh mục công trình của tác giả liên quan đến đề tài luận án… 161 Danh mục tài liệu tham khảo ……… 162

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cách mạng tháng Tám (1945) thành công, mở ra một kỷ nguyên mới cho đất nước - kỷ nguyên độc lập, tự chủ Ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Ðình, Hồ

Chủ Tịch đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng

hòa Ách nô lệ bị đập tan, con người Việt Nam được giải phóng; bừng lên một niềm hạnh phúc lớn lao đến thiêng liêng, như kết quả tất yếu từ khát vọng tự do

và quyết tâm cứu nước của cả dân tộc Hòa cùng bước chuyển tiếp lịch sử vĩ đại

ấy, văn học Việt Nam nói chung, văn xuôi trong đó có truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 nói riêng đã bước vào một thời kì phát triển mới, bột phát và mạnh mẽ Khoảng thời gian hơn 30 năm, bằng khả năng phản ánh đặc trưng của mình, các tác phẩm truyện viết về mảng đề tài này đã tạo dựng được bức tranh hiện thực rộng lớn về thiên nhiên núi rừng và cuộc sống của đồng bào các dân tộc vùng cao gắn với những đổi thay cùng cách mạng, kháng chiến và quá trình xây dựng đất nước

Bằng việc thu hút được một đội ngũ đông đảo các tác giả thuộc nhiều thế hệ ở khắp các vùng miền (cả người Kinh và người dân tộc) với bút pháp của chủ nghĩa hiện thực mới, đứng trên lập trường tư tưởng yêu nước, tiến bộ, cách mạng, các truyện viết về mảng đề tài dân tộc, miền núi đã có những đóng góp không nhỏ cho “địa hạt” văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975 đồng thời để lại những giá trị tinh thần trường tồn cùng thời gian

Bên cạnh đó các tác phẩm truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi cũng là nơi ẩn chứa, lưu giữ những nét đặc trưng văn hóa truyền thống độc đáo của cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam và đó cũng chính là nguồn dữ liệu quý phục vụ cho các ngành nghiên cứu khác thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và

nhân văn trong tương lai Điều này càng có ý nghĩa hơn trong giai đoạn hiện nay khi nhiệm vụ gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc anh em đang được đặc biệt quan tâm Gắn chặt với định hướng dân tộc đi liền cùng hiện đại (dân tộc - hiện đại), truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 thông qua việc miêu tả hiện thực cuộc sống ở miền núi trong những năm tháng cả dân tộc gồng mình đánh giặc đã góp phần vào nhiệm

vụ củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc Việt Nam

Ngoài ra, việc nghiên cứu các truyện thuộc mảng đề tài này còn mang ý nghĩa thời sự và thực tiễn Hiện nay, Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã, đang dành rất nhiều chính sách quan tâm đến sự phát triển mọi mặt về kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục, quốc phòng, an ninh ở các khu vực miền núi, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc ít người nhằm hướng đến mục tiêu đưa miền núi tiến kịp vùng xuôi Tất cả những vấn đề phát hiện, đặt ra trong quá trình nghiên cứu, khai thác các tác phẩm truyện về đề tài dân tộc và miền núi đều có tác dụng nhất định đến những định hướng chỉ đạo của các cấp Do đó việc nghiên cứu truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 sẽ góp phần tạo ra một góc nhìn đầy đủ hơn về quá khứ trong việc đánh giá nền văn xuôi cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, tạo nền tảng để thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của văn xuôi trong đó

có thể loại truyện về mảng đề tài này trong thế kỷ XXI

Thực hiện luận án nghiên cứu về Truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi

giai đoạn 1945 - 1975, chúng tôi mong muốn đóng góp thêm một số kiến giải

mới liên quan đến sự vận động và phát triển của thể loại tự sự trong tiến trình phát triển nền văn học Việt Nam hiện đại; trên cơ sở đó cung cấp thêm những tư liệu mới cho quá trình nghiên cứu, học tập và giảng dạy giai đoạn văn học suốt

30 năm kháng chiến giải phóng dân tộc trong thế kỷ XX

2 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu mà luận án tập trung là các tác phẩm truyện (bao gồm truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, tiểu thuyết) về đề tài dân tộc và miền núi của văn học cách mạng Việt Nam được sáng tác trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975 của các nhà văn là người Kinh cũng như người dân tộc thiểu số

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Do hạn chế về mặt tư liệu cũng như một số yếu tố khách quan, chủ quan nên chúng tôi chưa khảo sát các truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi ở khu vực văn học miền Nam trong giai đoạn 1945 - 1975 và xin dành ở một công trình khác

Giới hạn nghiên cứu của luận án tập trung vào những vấn đề cơ bản sau:

- Nội dung cơ bản của truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945

- 1975 thể hiện qua các bình diện con người xã hội, con người văn hóa, con người trong mối quan hệ với tự nhiên, con người cá nhân

- Nghệ thuật của truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 -

1975 thể hiện thông qua hình tượng nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ

thể hiện thông qua các phương diện hình thức nghệ thuật: truyền thống - hiện đại, bản sắc dân tộc

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

luận án cũng nhằm chỉ ra con đường khám phá nghệ thuật, xây dựng cốt truyện, kết cấu, cách xây dựng nhân vật, ngôn ngữ nghệ thuật của từng nhà văn tiêu biểu trong giai đoạn 1945 - 1975

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích đã đặt ra, trong bản luận án này, chúng tôi sẽ thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:

- Khảo cứu tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

- Nghiên cứu, đánh giá truyện về đề tài dân tộc và miền núi đặt trong tiến trình văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975

- Khảo sát, phân tích hình tượng cuộc sống và con người trong truyện viết

về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975

- Nghiên cứu một số phương thức biểu hiện trong truyện về đề tài dân tộc

và miền núi giai đoạn 1945 - 1975

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận văn hóa học, phương pháp xã hội học văn học để chỉ ra sự chi phối, tác động của bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh xã hội đối với sự phát triển và đặc điểm, tính chất của một khu vực, bộ phận văn học

Luận án sử dụng phương pháp hệ thống để tập hợp và phân chia các tác giả, tác phẩm vào từng bình diện hoặc vấn đề khảo sát

Lý thuyết tự sự học, phương pháp tiểu sử, phương pháp lịch sử - xã hội cũng được tác giả luận án sử dụng khi nghiên cứu sâu vào một số tác phẩm tiêu biểu của một số nhà văn

Ngoài các phương pháp như so sánh, phân tích, tổng hợp thì phương pháp nghiên cứu liên ngành cũng được chúng tôi sử dụng xuyên suốt trong luận án

5 Đóng góp của luận án

5.1 Về mặt lý luận: Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện và hệ

thống về mảng truyện đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975, tạo ra hướng nhìn bao quát, toàn cảnh đối với một mảng nội dung quan trọng, có vị trí đặc biệt trong nền văn xuôi nước nhà Thông qua việc khảo sát, đánh giá các tác phẩm truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 trên cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật gắn với sự phát triển của thể loại này, trong sự giao thoa, tiếp biến với các thể loại khác của văn học Việt Nam hiện đại, luận án đưa ra những đánh giá khoa học bước đầu về những thành tựu, hạn chế của truyện về mảng đề tài dân tộc và miền núi trong một thời kỳ văn học

phát triển rực rỡ gắn liền với những trang sử oanh liệt của dân tộc

đề tài dân tộc và miền núi hiện nay

Tác giả luận án mong muốn đây sẽ là một tài liệu hữu ích phục vụ cho việc tiếp cận (tìm hiểu, nghiên cứu, dạy và học) các tác phẩm văn học về đề tài dân tộc và miền núi trong đó có thể loại truyện Nói một cách khác, luận án hướng đến mục tiêu góp phần thiết thực vào việc khẳng định vai trò, vị thế và giá trị của các tác phẩm truyện về đề tài dân tộc và miền núi, một bộ phận quan trọng của

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I- TÁC PHẨM VĂN HỌC

1 Ngọc An (2007), Suối đàn Tơ-rưng, Ba bức thư, NXB Quân đội Nhân dân, Hà

Nội

2 Hà Thị Cẩm Anh (2004), Bài xường ru từ núi, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

3 Triều Ân (1980), Tiếng khèn A Pá, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

4 Triều Ân (1988), Đường qua đèo mây, Hội Văn học Nghệ thuật Cao Bằng

chịu trách nhiệm xuất bản, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

5 Sa Phong Ba (1980), Những bông ban tím, NXB Lao động, Hà Nội

6 Sa Phong Ba (2005), Chuyện ở chân núi Hồng Ngài, NXB Văn hóa dân tộc,

Hà Nội

7 Vi Thị Kim Bình (1979), Niềm vui, NXB Văn hóa, Hà Nội

8 Nông Minh Châu (1979), Tiếng chim gô, NXB Văn hóa, Hà Nội

9 Y Điêng (1978), Hơ Giang, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, TP.HCM

10 Y Điêng (1986), Đrai Hơling đi về phía sáng, NXB Văn hóa, Hà Nội

11 Y Điêng (2005), Lửa trong tay chúng tôi, Hội Văn học Nghệ thuật Đắc Lắc

chịu trách nhiệm xuất bản, NXB Văn hóa, Hà Nội

12 Trung Trung Đỉnh (1996), Mười một truyện ngắn, NXB Hội Nhà văn, Hà

Nội

13 Trung Trung Đỉnh (2006), Lạc rừng, NXB Văn học, Hà Nội

14 Hoàng Hạc (1983), Hạt giống mới, NXB Văn hóa, Hà Nội

15 Hoàng Hạc (1986), Sông gọi, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

16 Hoàng Hạc (1989), Xứ lạ mường trên, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

17 Vũ Hạnh (2007), Tiểu thuyết đường rừng, NXB Văn học, Hà Nội

18 Vũ Hạnh (1995), Mùa xuân trên đỉnh non cao, NXB Trẻ, TP.HCM

19 Vũ Hạnh (1987), Cô gái Xà Niêng, NXB Trẻ, TP.HCM

20 Thu Loan (2008), Sương chưa tan làng trăng, NXB Văn hóa Dân tộc, Hà

23 H’Linh Niê (2005), Gió đỏ, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội

24 Linh Nga NiêKđăm (2007), Già làng Tây Nguyên, NXB Văn hóa dân tộc, Hà

Nội

25 Linh Nga NiêKđăm (1999), Trăng Xí thoại, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

26 Tô Hoài (1977), Sổ tay viết văn, Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội

27 Tô Hoài (1969), Truyện Tây Bắc, tập truyện ngắn, NXB Văn học, Hà Nội

28 Tô Hoài (1955), Tào Lường, tập truyện ngắn, NXB Văn nghệ, Hà Nội

29 Tô Hoài (1999), Truyện Tây Bắc, tuyển tập sáng tác về đề tài miền núi, NXB

Văn hóa dân tộc, Hà Nội

30 Vi Hồng (1980), Đất bằng, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

31 Vi Hồng (1984), Núi cỏ yêu thương, NXB Thanh niên, Hà Nội

32 Lan Khai (2004), Truyện đường rừng, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội

33 Ma Văn Kháng (1984), Trăng non, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

34 Ma Văn Kháng (2003), Đồng bạc trắng hoa xòe, NXB Công an nhân dân,

Hà Nội

35 Ma Văn Kháng (2003), Vùng biên ải và Gặp gỡ ở La Pan Tẩn, NXB Công

an nhân dân, Hà Nội

36 Bùi Nguyên Khiết (1977), Dáng núi, NXB Phụ nữ, Hà Nội

37 Bùi Nguyên Khiết (1979), Mùa hoa ban nở, NXB Phụ nữ, Hà Nội

38 Bùi Nguyên Khiết (1980), Mưa tuyết, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

39 Hà Lâm Kỳ (1995), Gió Mù Căng, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

40 Địch Ngọc Lân (2001), Hoa mí rừng, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội

41 Mã A Lềnh (1984), Cột mốc giữa lòng sông, NXB Văn hóa, Hà Nội

42 Nguyễn Thành Long (1995), Tuyển tập Nguyễn Thành Long, NXB Văn học,

Hà Nội

43 La Quán Miên (1996), Hai người trở về bản, NXB Văn học, Hà Nội

44 Hà Trung Nghĩa (1996), Lửa trong rừng sa mu, NXB Lao động, Hà Nội

45 Phạm Duy Nghĩa (2006), Cơn mưa hoa mận trắng, NXB Thanh niên, Hà

Nội

46 Nguyên Ngọc (1975), Đất nước đứng lên, NXB Giáo dục, Hà Nội

47 Nguyên Ngọc (2006), Nguyên Ngọc - Tác phẩm chọn lọc, NXB Văn học, Hà

Nội

48 Nguyên Ngọc (2005), Tản mạn nhớ và quên, NXB Văn nghệ TP Hồ Chí

Minh, TP.HCM

49 Nguyên Ngọc (2006), Tác phẩm chọn lọc, NXB Văn học, Hà Nội

50 Kim Nhất (2002), Hồn ma núi, NXB Quân đội Nhân dân, Hà Nội

51 Hlinh Niê (1999), Trăng Xí Thoại, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

52 Mạc Phi (1983), Rừng động, NXB Văn học, Hà Nội

53 Hoàng Thế Sinh (2008), Lên Phan Si Păng, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội

54 Cao Duy Sơn (1995), Cực lạc, NXB Hà Nội, Hà Nội

55 Cao Duy Sơn (2007), Ngôi nhà xưa bên suối, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

56 Nguyễn Huy Thiệp (2003), Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, NXB Văn học,

Hà Nội