Thi pháp tự sự trong truyện cổ tày – nùng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ TỐ NGÂN THI PHÁP TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỔ TÀY - NÙNG LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Văn học Hà N

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ TỐ NGÂN

THI PHÁP TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỔ TÀY - NÙNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lý luận Văn học

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ TỐ NGÂN

THI PHÁP TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỔ TÀY - NÙNG

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC

Mã số: 60220120

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS PHẠM THÀNH HƯNG

Hà Nội-2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của tôi Tài liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực Nếu sau này, có điều gì sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày 22 tháng 06 năm 2015

Tác giả luận văn Nguyễn Thị Tố Ngân

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến

Ban Lãnh đạo Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội cùng

các thầy cô giảo đã tận tình giảng dạy, chỉ bảo, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn nhiệt tình của PGS TS Phạm

Thành Hưng, những định hướng của thầy có tính quyết định tới thành công

của luận văn

Đề tài này, ngoài việc tôi hoàn thành trên cơ sở nỗ lực nghiên cứu của bản thân còn có sự kế thừa, tổng hợp tài liệu của các nhà nghiên cứu đi trước Nhưng do tính chất phức tạp của đề tài, trình độ bản thân còn hạn chế nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự giúp đỡ và góp ý của các nhà khoa học, các thầy cô và các bạn để luận văn hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 21 tháng 11 năm 2014

Nguyễn Thị Tố Ngân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 8

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích của luận văn Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp tiếp cận Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ THI PHÁP TỰ SỰ VÀ VĂN HÓA TÀY - NÙNG Error! Bookmark not defined

1.1 Một số khái niệm Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm Thi pháp Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tự sự và khái niệm trần thuật Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các khái niệm liên quan đến truyện cổ Tày - Nùng Error! Bookmark not

defined

1.2 Một vài nét về văn hóa, văn học dân gian Tày - Nùng Error! Bookmark not defined

1.2.1 Văn hóa và văn học dân gian Tày Error! Bookmark not defined 1.2.2 Văn hóa và văn học dân gian người Nùng Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ TÀY - NÙNG Error! Bookmark not defined 2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật chính diện Error! Bookmark not defined

2.1.1 Kiểu nhân vật người đội lốt Error! Bookmark not defined

2.1.1.1 Các dạng lốt tiêu biểu Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Đặc điểm nhân vật đội lốt Error! Bookmark not defined 2.1.1.3 Sự trút lốt của nhân vật Error! Bookmark not defined

2.1.2 Kiểu nhân vật mồ côi Error! Bookmark not defined

2.1.2.1 Sự xuất hiện của nhân vật mồ côi Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Đạo đức, phẩm chất và tài năng của nhân vật mồ côi Error! Bookmark not

defined

2.1.2.3 Cái kết cho nhân vật mồ côi Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nhân vật người phụ nữ Error! Bookmark not defined

2.1.3.1 Sự xuất hiện và dung mạo của nhân vật nữ Error! Bookmark not defined 2.13.2 Phẩm chất và tài năng Error! Bookmark not defined

2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật phản diện Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nhân vật người anh Error! Bookmark not defined 2.2.2 Nhân vật đại diện cho giai cấp thống trị Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined Chương 3 KỸ THUẬT KỂ TRONG TRUYỆN CỔ TÀY – NÙNG Error! Bookmark not defined

3.1 Công thức truyện kể Error! Bookmark not defined

3.1.1 Công thức mở đầu Error! Bookmark not defined 3.1.2 Công thức kết thúc Error! Bookmark not defined 3.1.3 Công thức trần thuật Error! Bookmark not defined

3.1.3.1 Công thức miêu tả nhân vật Error! Bookmark not defined 3.1.3.2 Công thức xung đột Error! Bookmark not defined

3.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giọng điệu đồng cảm, thương xót Error! Bookmark not defined 3.2.2 Giọng điệu ca ngợi, tự hào Error! Bookmark not defined 3.2.3 Giọng điệu chế giễu, khinh thường Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined MỤC LỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đầu thế kỷ XX, việc nghiên cứu những sáng tác văn học dân gian đặc biệt văn học dân gian dân tộc thiểu số còn rất mờ nhạt Song, đến thế kỷ XX, đặc biệt sau năm 1975, văn hóa dân tộc thiểu số trong đó có văn học dân gian

đã được chú ý sưu tầm và nghiên cứu Nhiều công trình có giá trị được xuất

bản như: Truyện thơ Tày-Nùng (1964) của Nông Quốc Chấn; Truyện thơ Tày (1994-1995) của Triều Ân; Truyện thơ Tày - Nguồn gốc, quá trình phát triển

và thi pháp thể loại (2004) của Vũ Anh Tuấn; Đẻ đất đẻ nước - sử thi Mường (1988) của Đặng Văn Lung, Vương Anh, Hoàng Anh Nhân; Sử thi thần thoại M’ Nông (1996) của Đỗ Hồng Kỳ; Sử thi Ê đê (1991) của Phan Đăng Nhật; Vùng sử thi Tây Nguyên (1999) của Viện Nghiên cứu Văn hoá dân gian và

nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả Đặng Thanh Lê, Đinh Gia Khánh, Đặng Văn Lung, Đỗ Bình Trị Những chuyển biến rõ ràng đó đã góp phần lưu giữ và mang tác phẩm văn học dân gian các dân tộc thiểu số ra cộng đồng Tuy nhiên, đa phần các công trình trên chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, giới thiệu Việc nghiên cứu những phạm trù cấu thành nên thế giới nghệ thuật của văn học dân gian các dân tộc thiểu số vẫn chưa thật sự được chú trọng so với văn học người Việt Trong xu hướng nghiên cứu văn học dân gian các dân tộc thiểu số ngày càng phát triển, mong muốn góp phần làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu văn học dân gian các dân tộc thiểu số, chúng tôi lựa chọn đề tài:

Thi pháp tự sự trong truyện cổ Tày - Nùng

Là cư dân bản địa sinh tụ trên mảnh đất phía Bắc Tổ quốc, hai tộc người Tày - Nùng đã có những đóng góp lớn trong việc hình thành văn hóa Việt Nam Trải qua hàng nghìn năm, văn học dân gian Tày - Nùng đã đóng góp vào

kho tàng văn học dân gian Việt Nam nguồn tài nguyên vô cùng quý giá bao gồm hệ thống truyện cổ, truyện thơ, vè, câu đố, ca dao, hát sli, lượn Nguồn tài nguyên đó vừa mang những nét riêng biệt của tính cách Tày - Nùng vừa có những nét giao thoa với các dân tộc cộng cư trên vùng lãnh thổ phía Bắc Tổ quốc Như vậy nghiên cứu văn học dân gian Tày - Nùng không chỉ là khám phá phần nào những giá trị quý báu của kho tàng văn học dân gian ấy mà cũng

là một cách để hiểu về văn hóa Tày - Nùng trong 54 nền văn hóa các dân tộc Việt Nam hơn

Với mong muốn ứng dụng phương pháp tiếp cận thi pháp học và tự sự học - vốn từ trước đến nay chỉ quen ứng dụng cho văn học hiện đại - vào nghiên cứu văn học thiểu số, chúng tôi hi vọng công trình nghiên cứu của mình sẽ có những đóng góp nho nhỏ trong tìm hiểu văn học dân gian Tày - Nùng trong đó có truyện kể dân gian

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ giữa Thế kỷ XX, công việc nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học dân gian theo phương pháp tiếp cận Thi pháp học là xu hướng chung trên phạm vi toàn thế giới Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian đã được chú trọng ở nước ngoài từ rất sớm và đã đặt nền móng cho phát triển thi pháp văn

học hiện đại sau này Đó là những cuốn sách quý báu như cuốn Thi pháp và

nguồn gốc tráng sĩ ca (1924) của A.P Xca-phtư-mốp; Hình thái học của truyện cổ tích (1928), Những căn rễ lịch sử của truyện cổ tích thần kỳ (1946), Văn học dân gian và thực tại (1976) của V Prốp

Ở Việt Nam, lịch sử nghiên cứu thi pháp văn học dân gian sau năm

1975 đến nay đã có những thành tựu đáng kể Khởi đầu là những công trình

nghiên cứu như: Qua việc nghiên cứu các danh từ riêng trong một số truyện

cổ tích (1962) của Đặng Thanh Lê; Nhận xét về đặc điểm của câu mở đầu

trong thơ ca dân gian (1966) của Đinh Gia Khánh; Những yếu tố trùng lặp trong ca dao trữ tình (1968) của Đặng Văn Lung đến các công trình nghiên

cứu có chất lượng sau này như: Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ

tích qua truyện Tấm Cám (1968) của Đinh Gia Khánh; Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam (1971) của nhiều tác giả; Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học (1987) của Chu Xuân Diên; Thi pháp ca dao (1992, tái bản 2004) của Nguyễn Xuân Kính; Truyện Nôm, bản chất và thể loại (1993) của Kiều Thu Hoạch; Cổ tích thần kỳ người Việt - đặc điểm cấu tạo cốt truyện (1994) của Tăng Kim Ngân; Truyện ngụ ngôn Việt Nam và thế giới (thể loại và triển vọng) (1993) của Phạm Minh Hạnh; Những thế giới nghệ thuật ca dao (1998) của Phạm Thu Yến; Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian Việt Nam (1999) của Đỗ Bình Trị; Thi pháp văn học dân gian (2000) của Lê Trường Phát; Truyện kể dân gian đọc bằng type và motif (2001) của Nguyễn Tấn Đắc v.v

Bên cạnh đó còn có nhiều bài viết xuất sắc trong bộ Lịch sử văn học

Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, 1980) và được xuất bản thành các chuyên

khảo như: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (trước Cách mạng tháng

Tám 1945) của Phan Đăng Nhật (1981); Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam của Võ Quang Nhơn (1983); Nghiên cứu sử thi Việt Nam

(2001) của Phan Đăng Nhật v.v Và một số tham luận tại Đại hội lần II của

Đại học Sư phạm Hà Nội về Tự sự học như Phương pháp tự sự bằng khuôn

hình sử thi của Phan Đăng Nhật; Một số phạm trù Tự sự học qua khảo sát thế giới nghệ thuật sử thi Raglai của Vũ Anh Tuấn, Truyền thuyết với "tục hèm" trong một số lễ hội dân gian đồng bằng Bắc Bộ của Phạm Thu Yến, Tính chức năng của nhân vật trong thần thoại Việt Nam của Phạm Đặng Xuân Hương

Theo trên, chúng tôi nhận thấy rằng, nguồn tài nguyên văn học dân gian khổng

lồ đặc biệt là văn học dân gian dân tộc thiểu số vẫn còn là một mảnh đất vô cùng màu mỡ đang đợi được cày xới, vun trồng

Viết về truyện cổ Tày - Nùng, chúng tôi tìm thấy trong tổng số 360 danh mục tài liệu tham khảo với từ khóa "Tày - Nùng" của Thư viện Quốc gia

Hà Nội có một số công trình nổi bật như sau :

+ Trước hết phải nói đến những công trình nghiên cứu quý báu của

Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn như: Thử tìm hiểu sắc thái dân tộc qua một bản

truyện cổ dân gian Tày dạng Tấm Cám, Sưu tập Dân tộc học, Viện Dân tộc

học, Ủy ban Khoa học Xã hội, 1983; Một số biểu tượng chủ đạo trong truyện

cổ miền núi, Tạp chí văn học dân gian, Viện Văn học dân gian, Số 2, 1984; Khảo sát cấu trúc và ý nghĩa một số motip truyện kể dân gian Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam, Luận án Phó Tiến sĩ, Hà Nội, 1991; Truyện thơ Tày - Nguồn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội, 1992

+ Bên cạnh đó còn có nhiều công trình giá trị khác như : Truyện dân

gian Tày - Nùng Cao Bằng, Nxb Thanh Niên, Hà Nội của Nguyễn Thị Thiên

Tứ, (2011); Văn hóa Tày - Nùng, Nxb Văn hóa của Lã Văn Pô, (1984); Ngữ

pháp tiếng Tày - Nùng, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội của Hoàng Văn Ma

(Cb) (1971); Khảo sát những đặc điểm ngữ âm Nùng trên tư liệu Nùng Cháo của Mông Ký Slay, Luận án Phó tiến sĩ ngành Ngôn ngữ; Các cách xưng hô

trong tiếng Nùng của Phạm Ngọc Thưởng , Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, (1999)

Ngoài ra, chúng tôi cũng tìm được một số luận văn, khóa luận tại các trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Thái Nguyên, Đại học Vinh có nghiên cứu về văn học dân gian Tày - Nùng

Những công trình nghiên cứu trên có thể đánh giá là những công trình

nghiên cứu dày công, nhiều giá trị Đáng chú ý nhất là hai công trình nghiên

MỤC LỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Triều Ân, (1994-1995), Truyện thơ Tày, Nxb Văn hoá Dân tộc

2 Nông Quốc Chấn, (1974), Nghiên cứu văn học dân gian trong mối

quan hệ giữa các dân tộc, Tạp chí Văn học, tháng 1-1974

3 Nông Quốc Chấn, (1964), Truyện thơ Tày-Nùng, Nxb Văn hóa Dân

tộc

4 Đỗ Hữu Châu (1981), Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

5 Hoàng Thị Châu (1989), Tiếng Việt trên các miền đất nước, Nxb Khoa

học Xã hội, Hà Nội

6 Hà Minh Đức, (CB), (2012), Lý luận Văn học, Nxb Giáo dục Việt

Nam

7 Nguyễn Tấn Đắc, (2001), Truyện kể dân gian đọc bằng type và motif, Nxb Khoa học Xã hội

8 Nguyễn Thiện Giáp (1985), Từ vựng học tiếng Việt, Nxb Đại học và

Trung học chuyên nghiệp

9 Vũ Bá Hùng (2000), Tiếng Việt và một số ngôn ngữ dân tộc trên bình

diện ngữ âm, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

10 Nguyễn Thị Huế (2012), Từ điển type truyện dân gian Việt Nam, Nxb

Lao động, Hà Nội

11 Hà Thị Thu Hương, (2007), Mối quan hệ văn hóa Tày - Việt dưới góc

độ thẩm mỹ qua một số kiểu truyện kể dân gian cơ bản, Luận án Tiến sĩ Văn

học, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội

12 Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên, (1974) Văn học dân gian, Nxb

Đại học và Trung học chuyên nghiệp

13 Nguyễn Xuân Kính, (2006), Thi pháp ca dao, Nxb Khoa học Xã hội

14 Đinh Trọng Lạc (1988), 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt,

Nxb Giáo dục

16 Hoàng Văn Ma (Cb) (1971), Ngữ pháp tiếng Tày - Nùng, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

17 Hoàng Văn Ma, Lục Văn Pảo, (2005), Từ điển Việt - Tày - Nùng, Nxb

Từ điển Bách khoa, Hà Nội

18 Đặng Thái Nghiêm, (1983), Đề tài hôn nhân trong truyện cổ tích thần

kỳ Mường, Tạp chí Văn học, tháng 5-1983

19 Phan Đăng Nhật (1981), Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam

(trước Cách mạng tháng Tám (1945), Nxb Khoa học Xã hội

20 Võ Quang Nhơn (1983), Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt

Nam, Nxb Khoa học Xã hội

21 Lê Trường Phát, (2000), Thi pháp văn học dân gian, Nxb Giáo dục

22 Hoàng Phê (1997), Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học, Nxb Đà

Nẵng

23 Lã Văn Pô, (1984), Văn hóa Tày - Nùng, Nxb Văn hóa

24 Lê Chí Quế (1990), Văn học dân gian Việt Nam, NXB Đại học và

Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội

25 Trần Hữu Sơn, (1997), Văn hóa dân gian Lào Cai, Nxb Văn hóa dân

gian, Hà Nội

26 Trần Đình Sử (CB), (2007), Tự sự học - Một số vấn đề lí luận và lịch

sử, Nxb Đại học Sư phạm

27 Vũ Anh Tuấn, (1983), Thử tìm hiểu sắc thái dân tộc qua một bản

truyện cổ dân gian Tày dạng Tấm Cám, Sưu tập Dân tộc học, Viện Dân tộc

học, Ủy ban Khoa học Xã hội

28 Vũ Anh Tuấn, (1984), Một số biểu tượng chủ đạo trong truyện cổ

miền núi, Tạp chí văn học dân gian, Viện Văn học dân gian, Số 2

29 Vũ Anh Tuấn (1991), Khảo sát cấu trúc và ý nghĩa một số motip

truyện kể dân gian Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam, Luận án Phó Tiến sĩ, Hà

Nội

30 Vũ Anh Tuấn,(2004), Truyện thơ Tày - Nguồn gốc, quá trình phát

triển và thi pháp thể loại, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

31 Nguyễn Thị Thiên Tứ, (2011), Truyện dân gian Tày - Nùng Cao Bằng,

Nxb Thanh Niên, Hà Nội

32 Đỗ Bình Trị, (2006), Truyện cổ tích thần kỳ Việt đọc theo hình thái

học của truyện cổ tích của V.Ja.Propp, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ

Chí Minh

33 Đỗ Bình Trị, (1999), Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn

học dân gian, Nxb Giáo dục

34 Lê Trung Vũ (1991), Khảo sát về dạng truyện người mồ côi trong

truyện cổ tích H'mông, luận văn Đại học Tổng hợp Hà Nội

35 Nguyễn Như Ý (1997), Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học,

Nxb Giáo dục