0 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐẶNG MINH CHÂU THÍCH BẢO NGHIÊM MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM QUA NGHIÊN CỨU MỘT S
Trang 10
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐẶNG MINH CHÂU (THÍCH BẢO NGHIÊM)
MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO
VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM
(QUA NGHIÊN CỨU MỘT SỐ NGÔI CHÙA TIÊU BIỂU
CỦA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG)
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số: 62.22.80.05
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG
HÀ NỘI, 2016
Trang 21
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐẶNG MINH CHÂU (THÍCH BẢO NGHIÊM)
MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO
VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM
(QUA NGHIÊN CỨU MỘT SỐ NGÔI CHÙA TIÊU BIỂU
CỦA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG)
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số: 62.22.80.05
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS NGUYỄN THỊ THÚY VÂN
HÀ NỘI, 2016
Trang 32
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các tài liệu, số liệu trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác
Tác giả luận án
Đặng Minh Châu (Thích Bảo Nghiêm)
Trang 43
MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA
LUẬN ÁN
11
1.1 Những công trình nghiên cứu về Phật giáo và Phật giáo
Việt Nam
11
1.2 Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian
Việt Nam
17
1.3 Những công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa Phật
giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
23
1.4 Các công trình nghiên cứu về một số ngôi chùa 28
1.5 Những kết quả các công trình nghiên cứu đạt được và
những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
34
CHƯƠNG 2 MỘT SỐ KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHẬT GIÁO,
TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA
CHÚNG
40
2.1 Một số nét cơ bản của Phật giáo Việt Nam 40 2.1.1 Quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo ở Việt Nam 40
2.2 Vài nét về tín ngưỡng dân gian Việt Nam 52 2.2.1 Cơ sở hình thành tín ngưỡng dân gian Việt Nam 52
Trang 54
2.2.2 Khái niệm tín ngưỡng và tín ngưỡng dân gian 54 2.2.3 Một số đặc điểm của tín ngưỡng dân gian Việt Nam 57 2.2.4 Phân loại tín ngưỡng dân gian Việt Nam 62
2.3 Cơ sở và phương thức của mối quan hệ giữa Phật giáo
và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam
64
2.3.1 Cơ sở địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị của mối
quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
65
2.3.2 Phương thức thể hiện mối quan hệ giữa Phật giáo và tín
ngưỡng dân gian Việt Nam
74
CHƯƠNG 3 BIỂU HIỆN MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ
TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN QUA CÁC NGÔI CHÙA TIÊU BIỂU
CỦA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG
79
3.1 Khái quát về chùa của Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam 79
3.2 Ảnh hưởng của Phật giáo đến tín ngưỡng dân gian Việt
Nam trong các ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo Bắc tông
86
3.2.1 Sự “ Phật hóa” của các thánh/ thần trong dân gian vào chùa 87 3.2.2 Sự thay đổi các nghi lễ thờ cúng, lễ hội, không gian tâm
linh trong tín ngưỡng dân gian theo Phật giáo
93
3.3 Sự tác động của tín ngưỡng dân gian Việt Nam đến
Phật giáo trong các ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo
Bắc tông
99
3.3.1 Đối tượng thờ phụng được mở rộng, bổ sung 99 3.3.2 Một số nghi lễ thờ cúng trong chùa Phật chịu ảnh hưởng 107
Trang 65
đậm nét của tín ngưỡng dân gian
3.3.3 Ảnh hưởng của tín ngưỡng dân gian đến Phật giáo qua
truyền thuyết ra đời của một số ngôi chùa
112
3.3.4 Kiến trúc, điêu khắc chùa Phật giáo Bắc tông dưới ảnh
hưởng của tín ngưỡng dân gian
116
3.4 Những giá trị văn hóa của mối quan hệ giữa Phật giáo
và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
121
3.4.1 Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt
Nam thể hiện giá trị nhân bản sâu sắc, khuyến khích đời
sống tâm linh hướng thiện, lành mạnh
121
3.4.2 Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt
Nam tạo nên những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể tiêu
biểu, làm nên nét đặc sắc của bản sắc văn hóa Việt Nam
126
CHƯƠNG 4 XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM
PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG MỐI QUAN HỆ
GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM
131
4.1 Xu hướng biến đổi trong mối quan hệ giữa Phật giáo và
tín ngưỡng dân gian Việt Nam hiện nay
132
4.1.1 Xu hướng hỗn dung Phật giáo và tín ngưỡng dân gian 132 4.1.2 Xu hướng đưa Phật giáo trở về Phật giáo nguyên thủy 139
4.2 Một số vấn đề đặt ra từ mối quan hệ giữa Phật giáo và
tín ngưỡng dân gian Việt Nam
143
4.2.1 Sự biến tướng của các nghi lễ Phật giáo kết hợp tín
ngưỡng dân gian Việt Nam
143
Trang 76
4.2.2 Cảnh quan kiến trúc của một số ngôi chùa Việt đang dần
bị phá vỡ, hiện tượng lợi dụng sinh hoạt tín ngưỡng để
hành nghề mê tín dị đoan gia tăng
145
4.3 Một số kiến nghị nhằm phát huy giá trị văn hóa từ mối
quan hệ giữa Phật giáo và tín ngƣỡng dân gian Việt Nam
147
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
159
Trang 87
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Phật giáo là một tôn giáo lớn ở Việt Nam, có vai trò quan trọng trong công cuộc dựng nước và giữ nước suốt chiều dài lịch sử dân tộc và là học thuyết có tính triết học sâu sắc và giá trị nhân văn Trước khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, người Việt Nam đã có tín ngưỡng của riêng mình; khi Phật giáo vào Việt Nam, người Việt đã tiếp nhận tôn giáo này trong xu hướng hòa quyện với tín ngưỡng bản địa và tạo nên một bản sắc văn hoá tôn giáo độc đáo
Hơn 2000 năm có mặt trên đất Việt, Phật giáo đã để lại nhiều dấu ấn vật chất, mà tiêu biểu hơn cả là những ngôi chùa với nhiều loại hình/dạng khác nhau Sự ra đời và phát triển của những dạng chùa này không chỉ đánh dấu sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc thể hiện ở dạng văn hóa vật thể,
mà còn phản ánh những chuyển biến về mặt tư tưởng của người dân cùng đời sống tôn giáo, tín ngưỡng của họ trong những giai đoạn lịch sử nhất định Kết hợp với nhau, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian đã thẩm thấu vào nhau để
Phật giáo ở Việt Nam trở thành Phật giáo Việt Nam - với tư tưởng nhập thế
rõ ràng nên đã tạo nên sự gắn bó giữa Phật giáo với dân tộc và đồng hành cùng dân tộc, góp phần tạo nên những thành quả dựng nước và giữ nước của dân tộc
Phật giáo Bắc tông là một trong hai hệ phái tiêu biểu của Phật giáo Đây là hệ phái Phật giáo phát triển chủ trương linh động trong thực hiện giới luật, không câu nệ vào câu chữ trong kinh mà lựa chọn sự phù hợp, hữu ích
có hiệu quả cho tu hành và đời sống xã hội Chính đặc điểm này của Phật giáo Bắc tông đã làm cho hệ phái này nhanh chóng đi sâu vào đời sống cộng đồng
Trang 98
người Việt, dung hợp với tín ngưỡng dân gian, là biểu trưng tiêu biểu cho sự kết hợp của Phật giáo và tín ngưỡng dân gian
Việc nghiên mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam được thể hiện qua những ngôi chùa của Phật giáo Bắc tông nói riêng, chùa Việt Nam nói chung đem lại cho ta hiểu rõ các lớp văn hóa bồi tụ, lắng đọng trong thần tích và lễ hội trong cùng một không gian kiến trúc, làm rõ những nét riêng có của Phật giáo Việt Nam
Hơn nữa, nghiên cứu sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam còn nhằm khẳng định căn tính đặc thù của Phật giáo Việt Nam, khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của những ngôi chùa Việt, giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập và phát triển
Vì các lý do trên, tôi chọn đề tài: “Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam (qua nghiên cứu một số ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo Bắc tông)” làm công trình nghiên cứu của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích
Trên cơ sở hệ thống hóa một số nội dung lý luận về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, luận án tập trung làm rõ cơ sở hình thành, cơ chế tác động, phương thức thể hiện cũng như những biểu hiện cụ thể của mối quan hệ này qua một số ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo Bắc tông; trên cơ sở đó chỉ ra xu hướng và đề xuất một số kiến nghị nhằm phát huy những giá trị văn hoá của mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở nước ta hiện nay, đặc biệt là trong công tác bảo tồn và phát huy những giá trị của di sản văn hóa Phật giáo
Trang 109
2.2 Nhiệm vụ
- Hệ thống hoá một số nội dung lý luận cơ bản về Phật giáo, tín ngưỡng dân gian Việt Nam và mối quan hệ giữa chúng
- Phân tích biểu hiện mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua một số ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam
- Phân tích xu hướng biến đổi và đề xuất một số kiến nghị, giải pháp nhằm phát huy những giá trị văn hoá của mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở nước ta hiện nay
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận án nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam thể hiện qua một số ngôi chùa tiêu biểu của Phật giáo Bắc tông Những ngôi chùa được tác giả luận án khảo sát để thu thập tài liệu và trích dẫn trong luận án, gồm:
+ Ở miền Bắc:
Chùa Thầy, chùa Trăm Gian, chùa Bối Khê, chùa Dâu, chùa Một Cột, chùa
Bà Đá, chùa Bằng, chùa Lý Triều Quốc Sư, chùa Trấn Quốc, chùa Hoàng Mai, chùa Kim Liên; chùa Láng, chùa Duệ Tú, chùa Yên Phú, chùa Quảng Bá, chùa Thành, chùa Tam Thanh, chùa Tiên, chùa Giám, chùa Keo (Nam Định), chùa
Cổ Lễ, chùa Trông, chùa Đại Bi, chùa Lương, chùa Keo (Thái Bình)
+ Ở miền Trung:
Trang 1110
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (2005), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Giáo dục
2 Toan Ánh (2005), Nếp cũ - Tín ngưỡng Việt Nam (quyển Thượng), Nxb
Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh
3 Đặng Văn Bài (2008), "Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hoá Phật
giáo Việt Nam", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (5), tr.19-26
4 Ban Quản lý di tích và danh thắng Hà Nội (2000), Di tích lịch sử - văn hóa
Hà Nội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
5 Ban Tu thư đại học Vạn Hạnh (Thích Quảng Độ dịch) (1969), Đại thừa
Phật giáo tư tưởng luận
6 Thích Đồng Bổn (2001), Những tập tục dân gian chịu ảnh hưởng của Phật
giáo Đại thừa, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
7 Trần Lâm Biền (1996), Chùa Việt, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội
8 Trần Lâm Biền (2000), Một con đường tiếp cận lịch sử, Nxb Văn hóa dân
tộc, Hà Nội
9 Trần Lâm Biền (chủ biên) (2008), Diễn biến kiến trúc truyền thống Việt
vùng Châu thổ sông Hồng, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội
10 C Mác- Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
11 C Mác- Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
12 Thích Minh Châu dịch (2000), Kinh Trường A Hàm, Tập 2, Nxb Tôn
giáo, Hà Nội
13 Minh Chi (2003), Truyền thống văn hóa và Phật giáo Việt nam, Nxb Tôn
giáo, Hà Nội
14 Nguyễn Mạnh Cường (2000), Chùa Dâu - Tứ Pháp và hệ thống các chùa
Tứ Pháp, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
15 Nguyễn Đăng Duy (1996), Văn hoá tâm linh, Nxb Hà Nội
16 Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hóa Việt Nam, Nxb Hà Nội
Trang 1211
17 Trần Khánh Dư (2012), Lược sử Phật giáo Bắc tông ở các nước trên thế
giới, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
18 Nguyễn Dữ (1971), Truyền kì mạn lục, Nxb Văn học, Hà Nội
19 Phạm Hữu Dung (biên dịch và chú giải) (2011), Cõi ta bà - thế giới quan
Phật giáo- nguồn gốc và triết lý, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
20 Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và
phát triển, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
21 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
22 Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV, Tứ Diệu Đế, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
23 Lê Tâm Đắc (2007), Phật giáo thời Trần qua thư tịch và dấu tích liên
quan đến các ngôi chùa tháp
24 Lê Tâm Đắc, Nguyễn Đức Sự (2010), Mấy vấn đề về Phật giáo trong lịch
sử Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội
25 Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Ngô Đức Thọ dịch) (1990), Thiền uyển tập
anh, Nxb Văn học, Hà Nội
26 Mai Thanh Hải (2002), Từ điển Tôn giáo, Nxb, Từ điển Bách Khoa, Hà Nội
27 Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam, từ
khởi nguyên đến thế kỷ XIV, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
28 Nguyễn Duy Hinh (2007), Một số bài viết về tôn giáo học, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội
29 Nguyễn Duy Hinh (1996), Tín ngưỡng Thành hoàng Việt Nam, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội
30 Nguyễn Duy Hinh (1999), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội
31 Bùi Biên Hoà (1994), Đạo Phật và thế gian, Nxb Hà Nội
32 Phạm Đình Hổ (1989), Vũ trung tùy bút, Nxb Trẻ Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 1312
33 Đỗ Quang Hưng (2010), "Những giá trị văn hóa trong đời sống tôn giáo
tín ngưỡng", trong "Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam",
Ngô Đức Thịnh (chủ biên), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội
34 Đỗ Quang Hưng (2005), Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt nam: Lý
luận và thực tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội
35 Vũ Ngọc Khánh (2001), Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa
dân tộc, Hà Nội
36 Nguyễn Quang Khái (2012), "Một số đặc điểm chùa Việt", Tạp chí
Nghiên cứu tôn giáo (3), tr.28-33
37 Kimura Taiken (người dịch: Thích Quảng Độ) (2012), Đại thừa Phật giáo
tư tưởng luận, Nxb Tôn giáo, Hà nội
38 Kimura Taiken (người dịch: Thích Quảng Độ) (2012), Tiểu thừa Phật
giáo tư tưởng luận, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
39 Trần Trọng Kim (2002), Phật lục, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
40 Trần Trọng Kim (2007), Phật học, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
41 Trần Trọng Kim (2010), Phật giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
42 K Sri Dhammananda (Thích Tâm Quang dịch) (2006), Đạo Phật và đời
sống hiện đại, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
43 Nguyễn Lang (2008), Việt Nam Phật giáo sử luận, 3 tập, Nxb Văn học,
Hà Nội
44 Hà Xuân Liêm (2008), Những chùa tháp Phật giáo ở Huế, Nxb Văn hoá
Thông tin, Hà Nội
45 Nguyễn Quang Lê (2011), Nhận diện bản sắc văn hoá qua lễ hội truyền
thống người Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
46 Nguyễn Thế Long (1997), Chùa Hà Nội, Nxb Hà Nội
47 Trần Lâm, Hồng Kiên (2005), Một con đường tiếp cận di sản văn hóa,
Nxb Cục di sản văn hóa, Hà Nội
Trang 1413
48 Vũ Tự Lập (1991), Văn hóa và cư dân vùng đồng bằng sông Hồng, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội
49 Nguyễn Đức Lữ (2007), Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt
Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
50 Nguyễn Đức Lữ (2007), Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn
ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
51 Lê Hồng Lý (2008), Sự tác động của kinh tế thị trường vào lễ hội tín
ngưỡng, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội
52 Lâm Thế Mẫn (Thích Chân Tính dịch) (2006), Những điểm đặc sắc của
Phật giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội
53 Diane Monrgan (2006), Triết học và tôn giáo Phương Đông, Nxb Tôn
giáo, Hà Nội
54 Phan Ngọc (2001), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội
55 Phan Ngọc (2005), Một nhận thức mới về văn hóa Việt Nam, Nxb Văn
hóa Thông tin, Hà Nội
56 Chân Nguyên, Nguyễn Tường Bách (1999), Từ điển Phật học, Nxb
Thuận Hoá, Huế
57 Nguyễn Thị Minh Ngọc (2008), “Phật giáo dân gian: Con đường nhập thế của
Phật giáo Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (8), tr 25 – 32
58 Thích Bảo Nghiêm, Võ Văn Tường (2003) Hà Nội Danh Lam cổ tự, Nxb
Văn hóa Thông tin, Hà Nội
59 Vũ Quỳnh (1993), Lĩnh Nam chích quái, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
60 Nhiều tác giả (1999), Di tích Hà Tây, Nxb Sở Văn hóa Thông tin, Hà Tây
61 Sở Văn hóa thông tin Hà Nội (1994), Hà Nội di tích và văn vật, Nxb Hà Nội
62 Nguyễn Minh San (1994), Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam, Nxb
Văn hoá dân tộc, Hà Nội
63 Lê Văn Siêu (2006), Việt Nam văn minh sử, Nxb Văn hóa, Hà Nội