Đảng lãnh đạo sự nghiệp giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp ở miền bắc giai đoạn 1965 1975

Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân vănNgô văn hà Đảng lãnh đạo sự nghiệp giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp ở miền bắc 1965 -1975 Chuyên ngành: lịch sử Đảng... Nền giáo dục

Đại học quốc gia hà n ội

Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Ngô văn hà

Đảng lãnh đạo sự nghiệp giáo dục đại học

và trung học chuyên nghiệp ở miền bắc

1965- 1975

Luận văn thạc sĩ lịgh sử

HÀ NỘI - 2003

đại học quốc gia hà nội

Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Ngô văn hà

Đảng lãnh đạo sự nghiệp giáo dục đại học

và trung học chuyên nghiệp ở miền bắc

1965 -1975

Chuyên ngành: lịch sử Đảng

Mã số : 05-03-16

Luận văn thạc sĩ lịch sử

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS L ê Mậu Hãn

Hà Nội - 2003

mở đầu

1.Tính cấp thiết của đề tài

Chúng ta đang tiếp tục thực hiện đ-ờng lối đổi mới, phát triển nền kinh tế thị tr-ờng theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc vì mục tiêu dân giàu, n-ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Giáo dục đ-ợc coi là nhân tố quyết định để thực hiện mục tiêu đó Đ°ng ta khẳng định“Cùng với khoa học công nghệ, giáo dục- đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi d-ỡng nhân tài[44, tr 107].

Nền giáo dục nói chung và giáo dục ĐH &THCN nói riêng từ khi hoà bình lập lại đến năm 1965, tuy đạt đ-ợc những thành tựu quan trọ ng, song so với yêu cầu của sự nghiệp xây dựng CNXH ở miền Bắc, và yêu cầu to lớn của nhiệm vụ cách mạng chung của cả n-ớc thì còn chậm trễ, vừa thiếu cán bộ, vừa mất cân đối, chất l-ợng cán bộ ch-a đ-ợc coi trọng t-ơng xứng với số l-ợng,"một

số ngành và một số loại cán bộ yêu cầu đào tạo ch-a rõ ràng, ph-ơng thức đào tạo ch-a thích hợp"[19, tr 54]

Việc nghiên cứu về giáo dục ĐH &THCN một thời kỳ lịch sử nhất định, gợi mở những bài học học bổ ích trong việc hoạch định đ-ờng lối phát triển giáo dục ĐH &THCN hiện nay

Vì những lý do trên khuyến khích chúng tôi chọn đề tài “Đảng lãnh

đạo sự nghiệp giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp ở miền bắc giai đoạn 1965- 1975”, làm luận văn tốt nghiệp

cao học chuyên ngành Lịch sử Đảng

Chúng tôi chọn giai đoạn này là vì giáo dục ĐH &THCN miền Bắc phát triển trong điều kiện đặc biệt Đất n-ớc bị chia cắt làm hai miền, với hai chế độ chính trị khác nhau Đảng ta lãnh đạo nhân dân tiến hành đồng thời hai chiến l-ợc cách mạng: xây dựng CNXH ở miền Bắc và đấu tranh th ống nhất n-ớc nhà, đặc biệt từ năm1965 trở đi, chống Mỹ cứu n-ớc là nhiệm vụ thiêng liêng

của mọi ng-ời Việt Nam yêu n-ớc Đây là giai đoạn đầy biến động của giáo dục ĐH &THCN Việt Nam Tr-ớc tình hình mới, Đảng ta thực hiện chủ tr-ơng chuyển h-ớng công tác giáo dục, đẩy mạnh qui mô đào tạo cán bộ chuyên môn, tăng c-ờng công tác giáo dục chính trị t- t-ởng trong tr-ờng học, thực hiện

nguyên lý, ph-ơng châm giáo dục trong hoàn cảnh chiến tranh, và sáng tạo ra

nhiều hình thức, ph-ơng pháp giáo dục, đào tạo, bồi dữơng con ng-ời để đ-a nền giáo dục ĐH &THCN phát triển mạnh mẽ, góp phần xứng đáng vào công cuộc xây dựng miền Bắc XHCN và sự nghiệp thống nhất đất n-ớc, tạo tiền đề quan trọng cho nền giáo dục ĐH &THCN giai đoạn sau

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ lâu, giáo dục đào tạo nói chung và giáo dục ĐH &THCN nói riêng là

đề tài đ-ợc nhiều cán bộ khoa học, các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà n-ớc, nhiều nhà quản lý giáo dục quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau Có thể kể các tác phẩm tiêu biểu như, “Về vấn đề gi²o dục”-tập hợp những b¯i viết, b¯i nói chuyện cða Chð tịch Hồ Chí Minh; “Mấy vấn đề về văn ho² gi²o dục” -tập hợp những bài viết, bài nói chuyện của đồng chí Phạm Văn

Đồng; “Về văn ho² gi²o dục” cða Nguyễn Kh²nh To¯n; “Lịch sử ĐH & THCN Việt Nam” tập I, do Lê Văn Gi³ng chð biên; “Sơ th°o lịch sử ĐH &THCN Việt Nam giai đoạn 1955- 1975, do Nguyễn Đ-ợc biên soạn phần giáo dục đại học, Nguyễn Tuỳ biên soạn phần giáo dục THCN; "Chiến l-ợc phát triển giáo dục 2001-2010" của Thủ t-ớng Chính phủ(12 năm 2001).(chúng tôi sẽ đề cập những công trình nghiên cứu về giáo dục ở phần danh mục tài liệu tham khảo) Nhìn lại các công trình nghiên cứu về giáo dục ĐH &THCN b-ớc đầu chúng tôi có suy nghĩ sau:

- Các tác giả đã nêu bật đ-ợc tính chất, nội dung và nguyên lý của giáo dục ĐH & THCN

- Các công trình đã phân tích, đánh giá thực trạng, khẳng định những thành tựu to lớn của giáo dục ĐH & THCN, đồng thời vạch ra những tồn tại đã và

đang đặt ra

- Các tác giả đã tìm ra những nguyên nhân, đề ra những giải pháp cụ thể để giáo dục ĐH & THCN phát triển trong điều kiện mới

Phải nói rằng những kết quả nghiên cứu về nền giáo dục ĐH &THCN là khá toàn diện, đề cập đến nhiều khía cạnh, lĩnh vực khác nhau Điều đó không

có nghĩa là mọi việc xem nh- đã hoàn tất Bức tranh toàn cảnh về nền giáo dục

ĐH &THCN, nhất là ở góc độ tổng kết lịch sử ch-a đ-ợc phản ánh trọn vẹn và

đầy đủ Việc nghiên cứu về giáo dục ĐH & THCN vẫn cần phải tiếp tục

3 Đối t-ợng và phạm vi, mục đích và nhiệm vụ của đề tài

a Đối t-ợng và phạm vi:

* Đối t-ợng:

- Sự lãnh đạo của Đảng trong quá trình xây dựng nền giáo dục ĐH

&THCN XHCN

- Thực tiễn phong trào quần chúng xây dựng và phát triển giáo dục ĐH

&THCN

-Những bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn trên

* Phạm vi:

- Những điều kiện kinh tế, xã hội và truyền thống lịch sử ảnh h-ởng đến quá trình xây dựng và phát triển giáo dục ĐH &THCN

- Đ-ờng lối chủ tr-ơng của Đảng về xây dựng nền giáo dục ĐH &THCN, trọng tâm là giai đoạn chuyển h-ớng giáo dục 1965- 1975; sự lãnh đạo, chỉ đạo

của các cấp uỷ đảng và tinh thần v-ợt khó v-ơn lên của thầy trò các tr-ờng trong việc xây dựng nền giáo dục ĐH &THCN

- Những nội dung cụ thể trong việc đẩy mạnh qui mô, nâng cao chất l-ợng

đào tạo toàn diện, thực hiện ph-ơng châm giáo dục của Đảng

-Thàng tựu và hạn chế của ngành giáo dục ĐH &THCN trong quá trình xây dựng và tr-ởng thành

b Mục đích và nhiệm vụ: :

- Trình bày có hệ thống quá trình lãnh đạo của Đảng về giáo dục ĐH

&THCN từ năm 1965 đến năm 1975, nhất là về đ-ờng lối chủ tr-ơng, biện pháp trong việc thực hiện chuyển h-ớng giáo dục

- Làm rõ nội dung các giai đoạn lịch sử hình thành và phát triển của giáo dục ĐH & THCN miền Bắc

- Xác định đặc điểm phát triển của giáo dục ĐH &THCN miền Bắc thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu n-ớc

- B-ớc đầu rút ra những nhận xét và bài học kinh nghiệm lịch sử và đề xuất một số kiến nghị, phục vụ cho việc xây dựng nền giáo dục ĐH & THCN trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá

4 Nguồn tài liệu tham khảo

Nguồn tài liệu tham khảo chủ yếu là các văn kiện của Đảng và bài viết của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà n-ớc, các công trình sử học của các tác giả Việt Nam, các bài báo khoa học đăng trên tạp chí TW và địa ph-ơng có liên quan

đến đề tài v.v

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Ph-ơng pháp cơ bản để tiếp cận đề tài là ph-ơng pháp lịch sử và ph-ơng pháp lo gích Mức độ sử dụng hai ph-ơng pháp này sẽ tuỳ thuộc vào yêu cầu đặt

ra trong nội dung các ch-ơng Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng ph-ơng pháp thống kê,phân tích tổng hợp, đối chiếu so sánh

6 Những đóng góp mới về mặt khoa học

- Luận văn tập hợp các nguồn t- liệu và kết quả nghiên cứu về quá trình phát triển nền giáo dục ĐH &THCN miền Bắc từ năm 1965 đến năm 1975,

đồng thời góp phần bổ sung một số t- liệu trong quá trình nghiên cứu này -Từ góc độ sử học, luận văn sẽ trình bày một cách có hệ thống đ-ờng lối chủ tr-ơng, biện pháp và sự chỉ đạo của Đảng về giáo dục ĐH & THCN, nêu bật sự phát triển mạnh mẽ, những thành tựu và hạn chế của ngành ĐH &THCN Việt Nam từ năm 1965 đến năm 1975

- Nêu rõ mối tác động qua lại giữa các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hoá với giáo dục trong hoàn cảnh cụ thể, làm rõ tính đặc thù của giáo dục ĐH & THCN Việt Nam giai đoạn 1965- 1975

- Rút ra bài học kinh nghiệm lịch sử đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay

7 Kết cấu của luận văn Luận văn đ-ợc chia làm ba ch-ơng

Ch-ơng 1 : Đảng lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ giáo dục Đại học & Trung học Chuyên nghiệp (1965-1969)

Ch-ơng 2 : Đảng lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ giáo dục Đại học & Trung học Chuyên nghiệp (1969- 1975)

Ch-ơng 3 : Một số nhận xét và bài học kinh nghiệm

ch-ơng 1

đảng lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ giáo dục đại học &

trung học chuyên nghiệp(1965-1969)

1.1.Vài nét về giáo dục Đại học & Trung học chuyên nghiệp miền bắc tr-ớc năm 1965

1.1.1 Giáo dục Đại học & Trung học Chuyên nghiệp n-ớc Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trong thời kỳ 1945-1954

Quốc tử giám mở năm 1075, có thể coi là tr-ờng đại học đầu tiên của Việt Nam Trong gần một trăm năm đô hộ, thực dân Pháp chỉ xây dựng cho cả Đông D-ơng một tr-ờng đại học gồm hai khoa( khoa luật và khoa y) và vài tr-ờng cao đẳng nh- Canh nông, Th-ơng mại, Công chính, Mỹ thuật, S- phạm, Thú y, Khoa học và chín tr-ờng trung cấp[3, tr13-14] Qui mô đào tạo nhỏ bé và không đều giữa các ngành Số l-ợng học sinh đại học năm cao nhất (1942) là 1085 ng-ời, trong đó số học sinh luật khoa và y khoa chiếm số đông Thực dân Pháp coi tr-ờng học là công cụ quan trọng để chinh phục thuộc địa, đào tạo công chức cho bộ máy cai trị, các cơ sở kinh doanh, th-ơng nhân và đồn điền

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, mở ra kỷ nguyên : độc lập,

tự do cho dân tộc Ngay từ khi mới ra đời, chính quyền cách mạng non trẻ rất quan tâm đến việc phát triển nền giáo dục n-ớc nhà Trong tình thế vận mệnh

đất nước như “ng¯n cân treo sợi tóc”, biết bao việc quan trọng phải giải quyết, song Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn khẳng định vai trò của giáo dục, và chủ tr-ơng chống nạn thất học, khôi phục nền giáo dục ĐH &THCN đã bị hoang tàn do các giáo s- ng-ời Pháp bỏ đi, sinh viên tản mạn mỗi ng -ời một nơi từ ngày Nhật đảo chính Pháp(9.3.1945) Chỉ thị "Kháng chiến kiến quốc" của BCHTƯ Đảng ra ngày 25 11 1945 nêu ra nhiệm vụ về văn hóa không chỉ

tổ chức bình dân học vụ, tích cực b¯i trừ n³n mù chữ m¯ còn nêu rõ ph°i “mở

ĐH &THCN, cải cách việc học theo tinh thần mới, bài trừ cách dạy học nhồi sọ,

cổ động văn hóa cứu quốc, kiến thiết nền văn hóa mới theo ba nguyên tắc; khoa học hoá, đại chúng hoá, dân tộc hoá[46, tr 28] Để có ng-ời hiền tài kiến thiết đất n-ớc, xây dựng nền giáo dục mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết "chiếu cầu hiền" với lời lẽ chân thành, thiết tha "Kiến thiết thì cần phải có nhân tài Trong

số 20 triệu đồng bào, chắc không thiếu ng-ời tài có đức E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi bậc hiền tài không thể xuất thân."[15, tr 451],

và Ng-ời yêu cầu các địa ph-ơng lập danh sách ng-ời hiền tài cho Chính phủ để trọng dụng Nhờ chủ tr-ơng đúng đắn và sự nhiệt tình của những trí thức yêu n-ớc đ-ợc đào tạo d-ới thời thuộc Pháp nh- ông Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng,

Đặng Vũ Hỷ, Nguyễn Xuân Nguyên, Nguyễn Thúc Hào, Tạ Quang Bửu, Ngụy Nh- Kon Tum, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn , các tr-ờng ĐH & THCN lần l-ợt

được khôi phục v¯ ho³t động trở l³i theo tinh thần cða nền gi²o dục mới, “một nền gi²o dục ho¯n to¯n Việt Nam” Nền gi²o dục dân tộc, dân chủ của chế độ mới, tuy mới phôi thai, trên cơ sở tiếp quản và cải tổ nền giáo dục thời thuộc Pháp, đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao nhận thức của ng-ời dân, để bảo vệ và củng cố chính quyền cách mạng non trẻ

Thực hiện dã tâm xâm l-ợc n-ớc ta một lần nữa, thực dân Pháp quay trở lại xâm l-ợc Đông D-ơng Kháng chiến bùng nổ trong phạm vi cả n-ớc, thầy trò các tr-ờng ĐH & THCN cùng nhân dân cả n-ớc, b-ớc vào cuộc kháng chiến tr-ờng kỳ, gian khổ để bảo vệ thành quả của cách mạng tháng Tám Các tr-ờng rời Hà Nội về vùng nông thôn, lên Việt Bắc, chuyển h-ớng đào tạo, phục vụ kháng chiến, kiến quốc Hội nghị cán bộ TƯ mở rộng tháng 4 1947 đã chỉ ra ph-ơng h-ớng chính cho toàn ngành giáo dục Công việc giáo dục phải thích hợp với thời kỳ kháng chiến, nghĩa là" ch-ơng trình học phải thiết thực, nhằm mục đích đào tạo nhân tài, cần dùng cho kháng chiến tr-ớc hết, về tất cả các ngành y tế, canh nông, quân giới cũng nh- th-ơng mại, ngoại giao Học sinh phải vừa học, vừa tham gia sản xuất để tiếp tục tự túc tự cấp một phần nào"[46, tr 188]

Từ sau chiến thắng Việt Bắc thu đông năm 1947, đặc biệt là sau chiến thắng Biên Giới(1950), sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc đ-ợc đẩy mạnh, nhu cầu về cán bộ chuyên môn trở nên bức thiết Trong điều kiện còn nhiều khó khăn, nh-ng Đảng ta vẫn quyết tâm mở thêm một số tr-ờng ĐH & THCN Ba Trung tâm Đại học đ-ợc mở trong thời gian này Đó là, Trung tâm ở Việt Bắc

có Tr-ờng Đại học Y và Ban quân d-ợc; Trung tâm khu IV có Tr-ờng Dự bị

Đại học và S- phạm Cao cấp; Trung tâm ở Khu học Xá TƯ có Tr-ờng Khoa học Cơ bản và S- phạm Cao cấp Về khối trung học có mở thêm các tr-ờng sau: Giao thông Công chính(1948), Y sĩ(1949), S- phạm(1950), D-ợc sỹ(1952), Nông lâm(1952), Ngoại ngữ(1952), B-u điện(1954) Tính đến tháng 7 1954,

tài liệu tham khảo

1 Ban Bí th- Trung -ơng Đảng(1969), Chỉ thị số 169-CT/TƯ về công tác giáo

dục trong 3 năm 1968- 1970, ngày 14.2.1969

2 Báo cáo sơ kết ph-ơng pháp cải tiến thực tập giảng dạy THCN(1975),

(49/VTĐ), L-u trữ tại Trung tâm t- liệu Bộ giáo dục

3 Bộ ĐH &THCN(1975), Ba m-ơi năm nền giáo dục ĐH &THCN

ViệtNam(1945-1975), Nxb ĐH &THCN, H

4 Bộ giáo dục và Đào tạo(1995), Năm m-ơi năm phát triển sự nghiệp Giáodục

và Đào tạo(1945-1995), Nxb Giáo dục, H

5 Tạ Quang Bửu (1968), "Toàn ngành ĐH & THCN làm theo lời Hồ Chủ

Tịch", Tạp chí ĐH &THCN (số5)

6 Tạ Quang Bửu (1969), "Ra sức thực hiện tốt nhiệm vụ năm 1969", Tạp chí

ĐH &THCN, (số 1)

7 Tạ Quang Bửu (1972), "Chuyển h-ớng công tác đại học", Tạp chí ĐH

&THCN (số5)

8 Lê Thạc Cán (1972), "Phấn đấu nâng cao chất l-ợng nghiên cứu khoa học

của các tr-ờng đại học", Tạp chí ĐH &THCN, (số1)

9 Phạm Văn Đồng(1969), Đào tạo thế hệ trẻ của dân tộc thành những ng-ời

chiến sĩ cách mạng dũng cảm thông minh sáng tạo, Nxb Giáo dục, H

10 Nguyễn Đ-ợc(1993), Sơ thảo lịch sử giáo dục ĐH &THCN Việt Nam giai

đoạn 1955 - 1975, Viện nghiên cứu Đại học & Giáo dục Chuyên

nghiệp, H

11 Lê Văn Giạng(chủ biên)(1985), Lịch sử ĐH &THCN Việt Nam từ cách

mạng tháng Tám năm 1945 đến chiến thắng Điện Biên Phủ,Viện nghiên

cứu ĐH &THCN, H

12 Lê Mậu Hãn(chủ biên)(1997), Đại c-ơng Lịch sử Việt Nam, tập

3(1945-1975), Nxb Giáo dục, H

13 Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, ch-ơng trình cao cấp(1995), Tập I, Nxb

Chính trị Quốc gia, H

14 Hồ Chí Minh(1990), Về giáo dục, Nxb Giáo dục, H

15 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 4, Nxb Chính trị Quốc gia, H

16 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 5, Nxb Chính trị Quốc gia, H

17 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb Chính trị Quốc gia, H

18 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 12, Nxb Chính trị Quốc gia, H

19 Một số văn kiện của Đảng và Chính phủ về công tác ĐH &THCN(9.1960

-3.1979), Tài liệu l-u hành nội bộ

20 Một số văn kiện của Đảng về chống Mỹ, cứu n-ớc(1985), tập 1(1954-1965),

Nxb Sự thật, H

21 Ngành ĐH &THCN n-ớc ta ngày nay(1975), Tạp chí ĐH &THCN(số5)

22 Niên giám thống kê(1955-1975), 20 năm phát triển giáo dục ĐH &THCN,

Bộ ĐH &THCN

23 Quyết định của Thủ t-ớng Chính phủ(2001), Chiến l-ợc phát triển giáo dục

2001-2010

24 Tạp chí ĐH &THCN(1968),(số 1,2,3)