Chính sách quân điền năm 1839 ở bình định qua tư liệu địa bạ

Việc nghiên cứu s-u tập địa bạ Bình Định không chỉ cho biết cơ cấu các loại hình ruộng đất, biến đổi sở hữu các loại ruộng đất đó sau 24 năm từ 1815 đến 1839, mà quan trọng hơn là có đ-ợ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN PHƯƠNG THẢO

Chính sách quân điền năm 1839 ở Bình Định qua

tư liệu địa bạ

HÀ NỘI - 2003

1.1.3.1 Tăng c-ờng quyền quản lý ruộng đất thông qua việc đo đạc và lập địa bạ trong cả n-ớc

1.1.3.2 Chính sách ban cấp ruộng đất 1.1.3.3 Chính sách khai hoang

1.1.3.4 Chính sách đối với ruộng đất công làng xã

1.1.3.5 Chính sách đối với ruộng đất t-

1.2.1 Vị trí địa lý, diên cách của Bình Định

1.2.2 Chủ tr-ơng quân điền năm 1839

35

35

39

Ch-ơng 2: tình hình sở hữu ruộng đất ở Bình Định

tr-ớc quân điền năm 1839 qua địa bạ gia long 14 (1815)

60

2.1 Những số liệu tổng quát của địa bạ và đặc điểm

sở hữu ruộng đất

61

2.2 tình hình sở hữu ruộng đất t-

2.2.1 Phân bố sở hữu ruộng t-

2.2.2 Sở hữu ruộng của chủ nữ và phụ canh

2.2.3 Sở hữu ruộng của chức sắc

2.2.4 Sở hữu ruộng theo nhóm họ

2.3 Đặc điểm và nguyên nhân của tình trạng sở hữu

Ch-ơng 3: thực hiện chính sách quân điền năm 1839 ở Bình định

qua địa bạ Minh mệnh 20 (1839)

99

3.2 tình hình sở hữu ruộng đất ở bình định sau quân

điền qua địa bạ minh mệnh 20 (1839)

3.2.3 Sở hữu ruộng của chủ nữ, phụ canh

3.2.4 Sở hữu ruộng của chức sắc

3.2.5 Sở hữu ruộng theo nhóm họ

109

122

124

128 3.3 Cách sung công ruộng t- trong phép quân điền

Tiểu kết ch-ơng 3

134

137

Ch-ơng 4: kết quả quân điền năm 1839 ở bình định 140

4.1 Biến đổi sở hữu ruộng đất ở Bình Định qua so sánh

địa bạ tại hai thời điểm 1815 và 1839

140

4.1.3 Về sở hữu ruộng của chủ nữ, phụ canh

4.1.4 Về sở hữu ruộng của chức sắc

4.1.5 Về sở hữu ruộng theo nhóm họ

144

147

148 4.2 biến đổi sở hữu ruộng đất qua những chủ trùng tên

trong hai địa bạ 1815 và 1839

4.2.1 Số liệu tổng hợp chung về 210 chủ trùng tên

4.2.2 Đối với 92 chủ bị giảm sở hữu ruộng

4.2.3 Đối với 99 chủ tăng sở hữu ruộng

152

152

158

159 4.3 Cách chia ruộng công và hệ quả của nó

4.3.1 Cách chia ruộng công theo l-ơng điền, khẩu phần

4.3.2 Quyền lợi do quân điền mang lại và hệ quả của nó ở Bình Định

160

160

165 4.4 nhận xét và đánh giá tổng quát về phép quân điền

năm 1839 ở bình định

169

phụ lục (phần phụ lục đóng kèm sau luận án tách thành tập có số trang riêng)

điểm chung và riêng của Việt Nam trong bối cảnh chung của thế giới và khu vực

ở Việt Nam, d-ới thời phong kiến, chế độ ruộng đất là cơ sở, là nền tảng của nhà n-ớc trung -ơng tập quyền, là nguồn thu nhập chủ yếu của các v-ơng triều phong kiến, đồng thời cũng là nhân tố cơ bản chi phối mọi hoạt động của xã hội đ-ơng thời

Tìm hiểu chế độ ruộng đất ở Việt Nam nói chung, giai đoạn nửa đầu thế

kỷ XIX nói riêng, các nhà sử học rất quan tâm những nguồn sử liệu trực tiếp liên quan đến tình hình sở hữu ruộng đất và việc phân chia ruộng đất của làng xã qua các thời kỳ mà địa bạ chính là một trong những nguồn sử liệu đó Rất may, qua nhiều thăng trầm lịch sử, kho địa bạ đồ sộ vẫn còn đ-ợc l-u giữ đến nay Riêng kho địa bạ l-u giữ tại Cục L-u trữ Nhà n-ớc đã gồm 10.044 tập với 16.884 địa bạ của các thôn ấp đời Nguyễn, phần lớn mang các niên đại từ

1805 đến 1839 Địa bạ cung cấp nhiều t- liệu quý giá giúp các nhà nghiên cứu có thể tái tạo lại một phần lịch sử đất n-ớc nói chung, về chế độ sở hữu ruộng đất Việt Nam nói riêng, một cách khách quan với những số liệu thống

kê cụ thể

Chính vì vậy mà vài thập kỷ gần đây, nhiều nhà khoa học hết sức quan tâm khai thác kho t- liệu địa bạ đồ sộ đời Nguyễn còn l-u giữ lại

Từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, chúng tôi đ-ợc may mắn tham gia nhóm nghiên cứu địa bạ do giáo s- Phan Huy Lê chủ trì và có dịp tiếp xúc với nguồn t- liệu quí báu này Trong quá trình tiếp cận nguồn t- liệu

ấy, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến s-u tập địa bạ của Bình Định Bởi lẽ, Bình

Định là một trong những tỉnh có nhiều địa bạ nhất và là tỉnh duy nhất trong cả n-ớc có địa bạ lập vào hai thời điểm khác nhau trên qui mô toàn tỉnh Bình

Định có 1222 địa bạ theo danh mục, hiện còn l-u giữ 1207 địa bạ, mang hai niên đại Gia Long 14 (1815) với 559 địa bạ ấp và Minh Mệnh 20 (1839) với

648 địa bạ thôn Việc nghiên cứu s-u tập địa bạ Bình Định không chỉ cho biết cơ cấu các loại hình ruộng đất, biến đổi sở hữu các loại ruộng đất đó sau 24 năm (từ 1815 đến 1839), mà quan trọng hơn là có đ-ợc số liệu về ruộng đất của từng thôn/ấp thuộc Bình Định tr-ớc và sau khi nhà Nguyễn thực hiện chính sách quân điền năm 1839

Quân điền là từ chính thức đ-ợc ghi chép trong Đại Nam thực lục, Minh Mệnh chính yếu khi nói về chủ tr-ơng của Minh Mệnh năm 1839 áp

dụng ở Bình Định Đây không phải từ của các sử quan nhà Nguyễn mà là nguyên văn lời tâu của các đại thần và chỉ dụ của vua Minh Mệnh khi chuẩn y

cho thi hành phép chia ruộng ở Bình Định năm 1839 Trong Đại Nam thực lục dùng cụm từ "việc quân điền" hay "phép quân điền", còn trong Minh Mệnh chính yếu, b°n tiếng Việt dịch l¯ “phép chia ruộng”, nhưng nguyên b°n chử

H²n l¯ “quân điền ph²p” khi nõi về quân điền năm 1839 ở Bình Định

Trong lịch sử chế độ phong kiến n-ớc ta, tr-ớc và sau quân điền năm

1839, đã có nhiều lần nhà n-ớc thực hiện quân điền: quân điền thời Lê sơ (thế

kỷ XV), quân điền thời Vĩnh Thịnh (1711), quân điền thời Gia Long (1804), quân điền thời Minh Mệnh (1840) Tuy nhiên, tất cả các lần quân điền đó đều

có một tính chất chung là áp dụng trên phạm vi cả n-ớc trong việc quân cấp ruộng đất công làng xã cho quan lại, binh lính và xã dân theo khẩu phần, tuy

khẩu phần cụ thể của mỗi lần quân điền có khác nhau Quân điền năm 1839

là phép quân điền đầu tiên trong lịch sử chế độ phong kiến n-ớc ta, ngoài việc

quân cấp ruộng đất công làng xã nh- những lần quân điền khác, còn thể hiện

sự can thiệp sâu sắc nhất của nhà n-ớc đối với quyền t- hữu ruộng đất bằng

cách cắt một nửa ruộng t- ở tất cả các thôn/ấp của Bình Định, những nơi có t-

điền nhiều hơn công điền, sung làm công điền để quân cấp cho quan, binh, dân Cũng chính vì có quân điền năm 1839 nên ở Bình Định, ngoài s-u tập địa bạ lập năm Gia Long 14 (1815) nh- các địa ph-ơng khác trong cả n-ớc, nằm trong chủ tr-ơng chung của nhà Nguyễn nhằm tăng c-ờng quyền quản lý ruộng đất thông qua việc đo đạc ruộng đất và lập địa bạ, Bình Định có thêm một s-u tập địa bạ năm 1839, lập ngay sau khi thi hành quân điền năm 1839

Đề tài quân điền năm 1839 của Minh Mệnh ở Bình Định không phải là một vấn đề mới đối với giới sử học Quân điền năm 1839 đã đ-ợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu trong mấy thập kỷ qua Nguồn t- liệu chính

đ-ợc các nhà nghiên cứu sử dụng là những ghi chép trong các bộ sử của Quốc

sử quán triều Nguyễn nh- Đại Nam thực lục, Quốc triều chính biên toát yếu, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và quan điểm của họ nói chung đều cho

rằng quân điền năm 1839 của Minh Mệnh nhằm mục đích tăng c-ờng và củng

cố ruộng đất công làng xã, đảm bảo nguồn tô thuế cho nhà n-ớc Nhiều nhà nghiên cứu coi quân điền năm 1839 nh- một cuộc "thử nghiệm" ở Bình Định nh-ng vì không thu đ-ợc kết quả khả quan nh- mong muốn nên sau đó không

áp dụng rộng rãi trong cả n-ớc

Tuy vậy, đi sâu nghiên cứu, phân tích địa bạ Bình Định vào hai thời

điểm 1815 và 1839 đã đem lại nhiều thông tin rất lý thú về biến đổi sở hữu ruộng đất ở Bình Định tr-ớc và sau khi thực hiện quân điền năm 1839, về những tác động trực tiếp của quân điền trong việc phân chia lại các loại ruộng

đất công và t- ở Bình Định dẫn đến một số vấn đề cần nghiên cứu, làm sáng tỏ về chính sách quân điền năm 1839 Chủ tr-ơng này cần đ-ợc đánh giá nh- thế nào, có thực sự tiến bộ không trong bối cảnh cụ thể của tình hình ruộng đất Bình Định nửa đầu thế kỷ XIX? Hơn nữa, thực chất quân điền có phải chỉ nhằm mục đích tăng c-ờng quyền quản lý ruộng đất của nhà n-ớc thông qua việc bổ sung, củng cố ruộng đất công làng xã, quân bình lại ruộng

đất giữa ng-ời giàu và kẻ nghèo nh- Minh Mệnh đã nói ? Hay quân điền năm

t- liệu trong các th- tịch cổ mà các nhà nghiên cứu đi tr-ớc đã sử dụng, địa bạ Bình Định tại hai thời điểm 1815 và 1839 là nguồn t- liệu chính của luận án

Tuy nhiên, việc nghiên cứu tất cả địa bạ tỉnh Bình Định đòi hỏi phải đầu t- rất nhiều thời gian, công sức và không thể giải quyết trong phạm vi của một luận án Vì vậy, trong luận án này, áp dụng ph-ơng pháp thống kê chọn mẫu, chúng tôi chọn lựa xấp xỉ 5% tổng số địa bạ, tức là 24/535 cặp địa bạ đầy đủ của Bình Định đ-ợc lập vào hai thời điểm khác nhau nửa đầu thế kỷ XIX nêu trên, khai thác triệt để mọi thông tin, đồng thời so sánh với những số liệu thống kê chung của địa bạ toàn Bình Định đã đ-ợc công bố Trên cơ sở đó, có thể đ-a ra một số nhận xét về những biến đổi ruộng đất của Bình Định, nhất là biến đổi qui mô sở hữu ruộng đất t- tại hai thời điểm có địa bạ, đồng thời kết hợp với kết quả khảo sát điền dã, luận án muốn tìm hiểu nguyên nhân sâu xa dẫn tới việc Minh Mệnh lựa chọn Bình Định chứ không phải nơi nào khác để

áp dụng quân điền năm 1839, và cụ thể hóa việc thực hiện chính sách quân

điền này so với chủ tr-ơng chung của Minh Mệnh Hơn nữa, đối chiếu giữa chủ tr-ơng quân điền và kết quả thực hiện, luận án đ-a ra một số nhận định và

đánh giá mới

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Chính sách quân điền năm 1839 của Minh Mệnh đ-ợc đề cập đầu tiên trong bài báo của R.P Souvignet đăng trên tạp chí Đông D-ơng năm

1900 [134, 596-598] Tác giả thu thập một số số liệu về ruộng đất của Bình

Định năm 1839 và 1900, trên cơ sở đó so sánh và đ-a ra một vài nhận định về chính sách quân điền năm 1839

R.P Souvignet cho biết, năm 1839 “ tỉnh Bình Định chỉ cõ 5 200 mẫu ruộng công mà có tới 71 400 mẫu ruộng t- Đó là sở hữu của ng-ời giàu, còn kẻ nghèo thì không có đất cắm dùi Trong số binh lính chỉ có 5 500 ng-ời

có l-ơng điền, còn 9 500 người không cõ” Đến năm 1900 “Bình Định cõ

81 690 mẫu ruộng nộp thuế hàng năm là 24 449 quan 3 tiền bằng bạc và

67 225 hộc 7 thăng thõc” Như vậy, sau 61 năm (1839 - 1900) ruộng ở Bình

Định chỉ tăng có 5 090 mẫu

Theo R.P Souvignet, nguyên nhân dẫn tới tỷ lệ ruộng công ở Bình Định quá ít mà ruộng t- lại quá nhiều là do ảnh h-ởng của phong trào Tây Sơn Trong luận văn cða mình, ông cõ trích dẫn lời cða Minh Mệnh “Số ruộng tư ở

Bình Định đã tăng lên trong cuộc chiến tranh do anh em Tây Sơn gây ra Trong cuộc chiến tranh này, họ đã cả gan lấy tất cả đất đai và ruộng n-ơng tuỳ thích, huỷ c²c sồ điền thồ để biến ruộng công th¯nh ruộng tư” Rất tiếc t²c giả không ghi xuất xứ của câu trích dẫn trên

Đến năm 1951, Nguyễn Thiệu Lâu đăng trong tập san của Viện Viễn

Đông b²c cồ Ph²p (BEFEO) một chuyên kh°o với tiêu đề “Cải cách ruộng

đất năm 1839 tại Bình Định” 3132, 119-129] Đây là một công trình nghiên

cứu quan trọng về chính sách quân điền năm 1839 của Minh Mệnh Chỉ tiếc rằng tác giả ch-a khai thác nhiều các t- liệu Hán – Nôm của triều đình Huế

có liên quan đến đề tài Nguồn t- liệu chủ yếu của tác giả là Quốc triều chính biên toát yếu đ-ợc dịch ra chữ quốc ngữ và xuất bản năm 1923 Nguyễn

Thiệu Lâu đã dẫn một loạt những lời tâu, trình của các quan lại trong triều về

tỷ lệ giửa ruộng đất công v¯ tư ở Bình Định để đi đến kết luận “c²i diện tích quá hẹp về ruộng đất công ở Bình Định là nguyên nhân của cuộc cải cách ruộng đất v¯o năm 1839” Nhưng Nguyễn Thiệu Lâu cho r´ng “đõ chỉ l¯ nguyên cớ đ-ợc nhà nước viện dẫn”, v¯ “nguyên cớ đõ không l¯m chũng tôi thàa m±n” Theo ông, cõ hai gi° thiết cõ thể dẫn tới sứ chênh lệch giửa ruộng

đất công và t- ở Bình Định, mà giả thiết nọ loại trừ giả thiết kia: thứ nhất là do Tây Sơn, và thứ hai là do nguồn gốc xa x-a của ng-ời Chăm Nguyễn Thiệu Lâu nghiêng về giả thiết thứ nhất nh-ng ông không có đủ cứ liệu chứng minh cho nhận định của mình Vì vậy, ông mong rằng "ngày nào đó, sẽ có một sử gia trở lại đề tài này và dành cho nó một công trình triển khai xứng đáng hơn"

Hai chuyên luận trên đ-ợc coi là những nghiên cứu đầu tiên về chính sách quân điền năm 1839 ở Bình Định

Ngoài ra, trong những bộ lịch sử Việt Nam nh- Lịch sử Việt Nam, Lịch

sử chế độ phong kiến Việt Nam, Đại c-ơng lịch sử Việt Nam, hay trong

nhiều chuyên khảo khác, khi nghiên cứu về chế độ ruộng đất thời Nguyễn, không ai không đề cập tới quân điền năm 1839 của Minh Mệnh Có thể kể ra vài tác phẩm, tác giả quan tâm khá nhiều về chính sách quân điền năm 1839

nh- Tìm hiểu chế độ ruộng đất Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX [97] của Vũ Huy Phúc, Sự khủng hoảng của chế độ phong kiến nhà Nguyễn tr-ớc 1858 của Trần Văn Giàu [51], Việt Nam thế kỷ XIX của Nguyễn Phan Quang [98], hay Chế độ ruộng đất “ Kinh tế nông nghiệp Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX [100]

của Vũ Văn Quân Trong những tác phẩm trên, các tác giả khai thác khá kỹ

các thông tin về quân điền năm 1839 trong Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu Tuy nhiên, do hạn chế của những

t- liệu th- tịch này nên khó giải quyết thấu đáo vấn đề nguyên nhân và kết quả của chính sách quân điền năm 1839 ở Bình Định Hầu hết các tác giả trên

đều coi chính sách quân điền này là nhằm khôi phục và tăng c-ờng ruộng đất công làng xã, đối phó với tình hình ruộng đất đầu thế kỷ XIX, nh-ng sau thử nghiệm thất bại ở Bình Định thì không thể mở rộng ra các tỉnh khác Riêng

GS Trần Văn Giàu đ-a ra nhiều phân tích sâu sắc và phê phán chính sách quân điền năm 1839 ở Bình Định của Minh Mệnh

Từ năm 1992, nhà sử học Nguyễn Đình Đầu bắt đầu khai thác nguồn t- liệu địa bạ và tiến hành nghiên cứu toàn bộ số địa bạ hiện còn của Bình Định [44], [45], [46] Ông tập trung khai thác những số liệu ở phần đầu của mỗi địa bạ bao gồm đơn vị hành chính, giáp giới bốn ph-ơng của mỗi thôn/ấp, tổng diện tích công t- điền thổ các hạng, từng loại công, t-, điền, thổ , thổ trạch viên trì, cùng một số loại đất đặc biệt khác nh- tha ma mộ địa, khe, ngòi …, Nhờ vậy, ông đã làm nổi bật những nét chính yếu của chế độ sở hữu ruộng đất nói riêng và của nền hành chính đ-ơng thời nói chung trên cơ sở sử dụng những số liệu tổng quát của địa bạ từng ấp/thôn cũng nh- thống kê ruộng đất của toàn tỉnh Bình Định Tuy nhiên, Nguyễn Đình Đầu ch-a khai thác hết các thông tin trong địa bạ, đặc biệt là các t- liệu về phần t- hữu của từng chủ sở hữu mà phần này th-ờng chiếm khoảng hơn 80% số trang của địa bạ Quan

điểm của Nguyễn Đình Đầu là rất ca ngợi khi đánh giá về quân điền năm

1839

Năm 1997, chúng tôi có khảo sát cụ thể địa bạ Kiên Mỹ (huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định) lập vào hai thời điểm 1815 và 1839 Trên cơ sở khai thác hầu hết các thông tin của cặp địa bạ đó, so sánh, đối chiếu những số liệu về các loại ruộng đất công và t- qua hai thời điểm đã cho phép đ-a ra một vài nhận xét b-ớc đầu về biến đổi cơ cấu kinh tế – xã hội và ruộng đất của Kiên

Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX, cũng nh- về chính sách quân điền năm 1839 nói chung Tuy nhiên, chỉ thông qua một cặp địa bạ của một thôn/ấp ở Bình Định thì ch-a thể có đ-ợc những đánh giá xác đáng và đầy đủ về chính sách quân

điền của Minh Mệnh

Trong luận án, chúng tôi tiếp cận đối t-ợng nghiên cứu theo một h-ớng mới, trên cơ sở khảo cứu kỹ 24 cặp địa bạ của 24 thôn /ấp Bình Định lập vào hai thời điểm 1815 và 1839, kết hợp với các nguồn th- tịch cổ khác và kết quả

điều tra điền dã, rồi tổng hợp, so sánh những đổi thay trong chế độ sở hữu ruộng đất tại hai thời điểm tr-ớc và sau khi thực hiện chính sách quân điền Qua đó, có thể hình dung cụ thể hơn về việc đề xuất và thực hiện chính sách quân điền của Minh Mệnh năm 1839 trên thực tế, đ-a ra một số nhận định và

đánh giá mới

3 Cơ sở t- liệu, ph-ơng pháp nghiên cứu

Nội dung chính của luận án dựa trên các nguồn t- liệu chủ yếu sau đây: Tr-ớc hết là 24 cặp địa bạ của 24 thôn/ấp của Bình Định lập năm 1815

và 1839 Đối với 48 địa bạ này, mọi thông tin về tổng diện tích công t- điền thổ, cũng nh- diện tích từng loại ruộng đất đó, cho tới diện tích từng thửa ruộng của từng chủ ruộng t- đều đ-ợc khai thác, sử dụng Khi phân tích tính chất sở hữu của các chủ t- điền, luận án còn phân loại các chủ sở hữu đó theo giới tính (nam, nữ) và theo quê quán của họ (chính canh hay phụ canh) Bên cạnh đó, luận án kết hợp so sánh, đối chiếu với những thông tin tổng quát về

địa bạ Bình Định đã đ-ợc nhà sử học Nguyễn Đình Đầu công bố

Những t- liệu th- tịch cổ đã đ-ợc dịch ra tiếng Việt, chủ yếu là các bộ

Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Quốc triều chính biên toát yếu, Minh Mệnh chính yếu là nguồn t- liệu th- tịch đ-ợc tham khảo, sử

dụng rất nhiều trong luận án Ngoài ra, tác giả tham khảo thêm các thông tin

có liên quan trực tiếp tới tỉnh Bình Định trong Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Đồng Khánh địa d- chí l-ợc

Thứ hai là các t- liệu khảo sát điền dã Luận án kế thừa kết quả nghiên cứu của những ng-ời đi tr-ớc, kết hợp với hai đợt điều tra điền dã do chính tác giả thực hiện vào mùa hè năm 1997 và tháng 4 năm 2002 Những biến đổi về hành chính qua các thời kỳ của Bình Định nói chung và 24 thôn/ấp nghiên cứu nói riêng, cũng nh- đặc điểm về địa hình, cảnh quan, đời sống kinh tế, xã hội, văn hoá của nhân dân Bình Định, những t- liệu do chính quyền địa ph-ơng,

Sở Văn hóa - Thông tin Bình Định, Bảo tàng Quang Trung và các cụ già địa ph-ơng cung cấp đã đ-ợc khai thác, sử dụng nhiều trong luận án

Quân điền năm 1839 của Minh Mệnh ở Bình Định là sự kiện xảy ra cách chúng ta mới hơn 150 năm nên vẫn còn l-u lại những dấu ấn khá đậm nét trong trí nhớ của các cụ già địa ph-ơng Phép quân điền đ-ợc ông, cha các

cụ kể lại, truyền từ đời này sang đời khác với những nét cơ bản nhất, nổi bật nhất đ-ợc ghi nhớ v¯ lưu truyền l¯ “sung công chiết cấp” hay “nhất b²n vi công, nhất b²n vi tư” Nhiều cú gi¯ 70 - 80 tuổi còn kể lại những chuyện cụ thể về cách "sung công" ruộng t-, "chiết cấp" ruộng công, cách bốc thăm

"tối", những tranh chấp xảy ra sau quân điền cùng dấu tích, ranh giới những thửa ruộng t- của tổ tiên trong gia đình, dòng họ bị "sung công" Qua t- liệu truyền khẩu có thể nhận thấy việc quân điền năm 1839 còn để lại những dấu

ấn rất đậm trong ký ức dân gian Đặc biệt, nguồn t- liệu gia phả, phân th-, giấy tờ bán ruộng, văn khế chia gia tài ruộng đất …còn l-u giữ đ-ợc có nhiều tài liệu liên quan tới quân điền T- liệu văn tự này cùng những lời kể của các

cụ già địa ph-ơng đã giúp chúng tôi giải đáp một số v-ớng mắc nh- cách phân chia cụ thể ruộng công và t- trong từng thôn/ấp sau quân điền, hoặc nh- hiện t-ợng tồn tại hai, ba đẳng hạng trên cùng một thửa ruộng… đ-ợc ghi chép trong địa bạ

Hiện nay, ở Bình Định vẫn còn lữu giữ khá nhiều di tích, dấu ấn vật chất về quân điền năm 1839 nh- : một số thửa ruộng t- tuy bị sung làm công

điền năm 1839 song vẫn giữ nguyên tên của chủ sở hữu cũ và vẫn còn đến nay, hay m-ơng n-ớc đ-ợc dùng làm đ-ờng ranh giới phân chia ruộng công

và t- trong quân điền đến nay có nơi vẫn còn… Đây là những nguồn t- liệu rất phong phú, đa dạng về quân điền mà trong địa bạ không ghi chép

Trong quá trình thực hiện đề tài luận án này, ph-ơng pháp tiếp cận của khoa học lịch sử kết hợp với ph-ơng pháp điều tra điền dã của địa lý học lịch

sử và dân tộc học, xã hội học đã đ-ợc áp dụng Đặc biệt, ph-ơng pháp phân tích định l-ợng đ-ợc ứng dụng rất hiệu quả trong việc xử lý nguồn t- liệu đám

đông của địa bạ Ph-ơng pháp thống kê chọn mẫu đ-ợc áp dụng trong việc lựa chọn và xử lý 24 cặp địa bạ Các số liệu đ-ợc thống kê và xử lý trên máy vi tính, kết hợp với một số đồ thị, bản đồ minh họa, trên cơ sở đó đối chứng, so sánh với các nguồn t- liệu khác nhau liên quan đến đề tài

4 Nội dung, bố cục chính của luận án

Luận văn dài 200 trang đánh máy với 189 tài liệu tham khảo Ngoài các phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn gồm 4 ch-ơng Ngoài phần chính văn, luận án có 152 trang Phụ lục với 24 bản đồ minh họa

Phần Mở đầu đ-ợc dành để phân tích ý nghĩa khoa học và thực tiễn của

đề tài, lý do chọn đề tài, cũng nh- nêu những nét chính về bố cục và kết quả chủ yếu của luận văn

Ch-ơng 1: “Tình hình sở hữu ruộng đất nửa đầu thế kỷ XIX và chủ tr-ơng quân điền năm 1839 ở Bình Định” Trên cơ sở khái quát chung tình

hình ruộng đất và những chính sách của nhà Nguyễn đối với các loại hình sở hữu ruộng đất trong cả n-ớc nửa đầu thế kỷ XIX, chúng tôi muốn làm nổi bật

đặc điểm riêng về ruộng đất của Bình Định, những bức xúc ruộng đất đã dẫn tới quyết định quân điền năm 1839 của Minh Mệnh đ-ợc tiến hành duy nhất tại Bình Định Sau đó giới thiệu nội dung chủ yếu của chủ tr-ơng quân điền năm 1839 ở Bình Định theo những ghi chép trong chính sử của triều Nguyễn

Ch-ơng 1 còn dành một phần miêu tả chung về s-u tập địa bạ của Bình

Định, cũng nh- đ-a ra nguyên tắc chọn mẫu 24 trong tổng số 535 cặp địa bạ của toàn Bình Định ( 5 %) để đi sâu thống kê, phân tích

Ch-ơng 2 và 3 của luận án chủ yếu dựa vào nguồn t- liệu mới đ-ợc khai thác là 24 cặp địa bạ Bình Định lập vào hai thời điểm 1815 và 1839 Hai ch-ơng này tập trung phân tích triệt để các thông tin có trong địa bạ, so sánh với số liệu tổng hợp của địa bạ toàn Bình Định cùng thời điểm đã đ-ợc Nguyễn Đình Đầu công bố, cố gắng phục dựng lại chế độ sở hữu ruộng đất của các thôn/ấp Bình Định nửa đầu thế kỷ XIX, từ đó làm nổi bật tình hình ruộng đất ở đây tr-ớc và sau quân điền năm 1839

Ch-ơng 2: “Tình hình sở hữu ruộng đất ở Bình Định tr-ớc quân điền năm 1839 qua địa bạ Gia Long 14 (1815)” Chương n¯y tập trung khai th²c

thông tin trong 24 địa bạ của 24 ấp thuộc Bình Định lập năm Gia Long thứ 14 (1815) Qua các số liệu thống kê, nêu lên đặc điểm nổi bật của chế độ sở hữu ruộng đất ở Bình Định là tuyệt đại đa số diện tích ruộng đất đều là t- điền, t- thổ, nh-ng qui mô sở hữu lại nhỏ, manh mún và dàn trải Cả 24 ấp lựa chọn nghiên cứu, phân tích vào thời điểm 1815 đều không có công điền thổ, hay chính xác hơn là không có công điền thổ sở tại, chỉ có một ít quan điền thổ và công điền thổ của thôn /ấp khác nằm trong địa phận bảtn ấp Đó là đặc điểm

không bình th-ờng của tình trạng sở hữu ruộng đất ở Bình Định đầu thế kỷ XIX Tìm hiểu và giải thích nguyên nhân của hiện t-ợng này là một nội dung quan trọng của ch-ơng 2

Ch-ơng 3 : “Thực hiện chính sách quân điền năm 1839 ở Bình Định qua địa bạ Minh Mệnh 20 (1839) ” Nội dung chính cða chương 3 d¯nh cho

việc khảo cứu, phân tích địa bạ 24 thôn của Bình Định lập năm Minh Mệnh 20 (1839) Kết quả thống kê cho thấy, sau quân điền, diện tích ruộng t- giảm đi xấp xỉ một nửa, trong khi đó, sở hữu công điền sở tại tr-ớc đây không có thì nay lại gia tăng đáng kể, chiếm xấp xỉ 50% tổng diện tích công t- điền thổ

Điều đó chứng tỏ chính sách quân điền năm 1839 mà một số ng-ời coi là

“c°i c²ch điền địa” đ± được thức thi triệt để tới tụng ấp/ thôn trong việc phân chia lại tỷ lệ giữa ruộng công và t- Tuy nhiên, đi sâu phân tích mức sở hữu của từng chủ t- hữu cũng nh- cách sung công một nửa ruộng t- ở các thôn/ấp cho phép hình dung rõ hơn một số điểm về chính sách quân điền năm 1839 mà tr-ớc đây ch-a đ-ợc làm sáng tỏ

Sự có mặt một số không nhỏ các chủ sở hữu là nữ trong địa bạ ở cả hai thời điểm 1815 và 1839 cũng ít nhiều gợi ra bức tranh về vai trò ng-ời phụ nữ

ở Bình Định nói riêng và ở nông thôn Việt Nam thời phong kiến nói chung

Đặc biệt, hiện t-ợng chia đều ruộng đất cho con cái không phân biệt nam hay nữ, dẫn tới có những chủ sở hữu ruộng t- tuy là nữ nh-ng lại có mức sở hữu khá cao là một đặc điểm đáng l-u ý của Bình Định Bên cạnh đó, tỷ lệ chủ phụ canh cũng nh- mức sở hữu trung bình của họ bằng và cao hơn chính canh trong các thôn/ấp Bình Định là vấn đề đáng quan tâm đ-ợc phản ánh trong địa bạ Bình Định

Ch-ơng 4: Kết quả quân điền năm 1839 ở Bình Định Trong ch-ơng 4,

thông qua so sánh các số liệu của địa bạ 24 thôn/ấp vào hai thời điểm 1815 và

1839, luận án muốn làm rõ hơn những biến đổi ruộng đất ở Bình Định sau quân điền năm 1839, đặc biệt là những khác biệt cơ bản giữa phân bố ruộng

đất công và t- tr-ớc và sau quân điền Bên cạnh đó, ch-ơng 4 còn trình bày cách chia ruộng công theo khẩu phần cho quan lại, binh lính và xã dân cùng những hệ quả của nó tại Bình Định

Danh sách các chủ trùng tên trong hai địa bạ cùng mức sở hữu ruộng

đất của họ là kết quả có đ-ợc sau những phân tích, đối chiếu 24 cặp địa bạ tại

hai thời điểm So sánh qui mô sở hữu cũng nh- biến đổi ruộng đất của 210 chủ trùng tên cho phép lý giải thêm một số vấn đề về quân điền năm 1839 trong ch-ơng 4

Từ chủ tr-ơng chung về quân điền của Minh Mệnh đ-ợc ghi chép trong các t- tịch cổ, kết hợp kết quả so sánh địa bạ hai thời điểm 1815 và 1839, cùng các nguồn t- liệu khác, ch-ơng 4 trình bày một số nhận xét về nguyên nhân trực tiếp cũng nh- sâu xa dẫn đến quyết định quân điền năm 1839 ở Bình

Định của Minh Mệnh

Phần Kết luận dành để khái quát những đặc điểm chung của tình hình

sở hữu ruộng đất Bình Định nửa đầu thế kỷ XIX qua t- liệu địa bạ 1815 và

1839, từ đó nêu một số nhận định tổng quát và đánh giá mới về chính sách quân điền năm 1839

Phần Phụ lục nêu kết quả thống kê địa bạ của 24 thôn/ấp lập vào các năm 1815 và 1839 Bên cạnh đó, với mỗi cặp địa bạ kèm theo bản đồ hiện nay của thôn/ấp đó Trong Phụ lục còn có danh sách 210 chủ trùng tên và bản dịch toàn bộ địa bạ Kiên Mỹ qua hai thời điểm

5 Đóng góp của luận án

Các kết quả chính của luận văn là:

 Xử lý triệt để 24 cặp địa bạ của 24 thôn/ấp Bình Định lập vào các năm 1815 và 1839, so sánh với các số liệu thống kê chung toàn tỉnh Bình

Định cũng vào hai thời điểm trên, đồng thời đi sâu phân tích phần t- hữu ruộng đất cho phép rút ra một số kết luận về tình trạng sở hữu ruộng đất cũng nh- những biến đổi của các loại hình sở hữu ruộng đất ở Bình Định nửa đầu thế kỷ XIX

 Kết quả phân tích 24 địa bạ của 24 ấp thuộc trấn Bình Định lập năm Gia Long 14 (1815) kết hợp với các t- liệu điền dã cho phép đ-a ra bức tranh

cụ thể về tình hình ruộng đất ở Bình Định - cái nôi của phong trào Tây Sơn, sau khi v-ơng triều cuối cùng của Tây Sơn thất bại 13 năm Kết quả phân tích

địa bạ 1815 cho thấy, sở hữu t- chiếm tuyệt đại đa số, sở hữu công không

đáng kể, nh-ng trong sở hữu t- lại không có tích tụ ruộng đất mà dàn trải ra với những chủ sở hữu nhỏ, mức sở hữu trung bình xấp xỉ 1 mẫu ruộng, ng-ời

sở hữu lớn nhất chỉ có hơn 20 mẫu ruộng Đó là những đặc điểm nổi bật trong phân bố ruộng ở Bình Định đầu thế kỷ XIX .Nêu lên và phân tích nguyên