Thực trạng nhận thức của học sinh trung học cơ sở ở hà nội về quyền và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn ********** thực trạng nhận thức của học sinh trung học cơ sở ở hà nội về quyền và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay... Tuy nhiên,

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

**********

thực trạng nhận thức của học sinh trung học

cơ sở ở hà nội về quyền và bổn phận của trẻ em

trong giai đoạn hiện nay

4

Lời cảm ơn Luận văn đ-ợc hoàn thành nhờ sự giúp đỡ và chỉ bảo tận tình của thầy giáo h-ớng dẫn - Tiến sĩ Vũ Hào Quang cùng các thầy cô giáo trong Khoa Xã hội học, Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Tr-ớc hết, tác giả muốn dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới các thầy cô

Trong quá trình thực hiện Luận văn, nhất là quá trình điều tra, khảo sát thực tiễn tại Hà Nội, tác giả còn nhận đ-ợc sự giúp đỡ quý báu và nhiệt tình của các thầy cô giáo và các em học sinh các tr-ờng THCS Cổ Nhuế, Xuân Đỉnh (huyện Từ Liêm), Thành Công (quận Đống Đa) Ch-ơng D-ơng Độ (quận Hoàn Kiếm), Thành phố Hà Nội Nhân dịp này, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với họ

Ngoài ra, tác giả còn nhận đ-ợc sự giúp đỡ quý báu của ông Vũ Hữu ích, ông Lê Xuân Hoàn và các anh chị cán bộ nghiên cứu thuộc Phòng nghiên cứu Thiếu nhi, Viện nghiên cứu Thanh niên và các đồng nghiệp khác Tác giả cũng xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với họ

Cuối cùng, tác giả xin dành lời cảm ơn của mình đến Bố , Mẹ, chị Ngô Mai H-ơng (vợ của tác giả) cùng những ng-ời thân trong gia đình vì những động viên, khích lệ của họ dành cho tác giả trong suốt thời gia n học tập và nghiên cứu

Lời cảm ơn chân thành và sâu sắc xin đ-ợc dành cho họ - những ng-ời đã trực tiếp hoặc gián tiếp đem lại thành công ngày hôm nay cho tác giả

Tác giả

Phí Công Minh

Phần thứ hai: Kết quả nghiên cứu

Ch-ơng I Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

6

2 Những chính sách của Nhà n-ớc về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục

3 Một số nét về quyền và bổn phận của trẻ em trong Công -ớc Quốc tế

về quyền trẻ em và Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em 37

Ch-ơng II Thực trạng nhận thức của học sinh THCS ở Hà nội về

quyền và bổn phận

I Sơ l-ợc một số nét về công tác BV, CS & GD quyền và bổn phận của trẻ em Hà Nội

43

1 Sơ l-ợc về vị trí kinh tế, chính trị, xã hội của Thủ đô 43

3 Mục tiêu ch-ơng trình hành động vì trẻ em Hà Nội giai đoạn 1991-2000 47

4 Kết quả thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em ở Hà Nội 48

II Thực trạng nhận thức của học sinh THCS ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em

56

1 Thực trạng nhận thức của học sinh về Công -ớc Quốc tế của LHQ về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em, CS & GD trẻ em

56

2 Nhận thức của học sinh THCS về quyền trẻ em 63

3 Nhận thức và thực hiện bổn phận trẻ em của học sinh THCS Hà Nội 84

1 Những nguyên nhân có tác động tích cực đến việc nâng cao nhận thức cho học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em

4 Vai trß cña h×nh thøc, biÖn ph¸p tuyªn truyÒn gi¸o dôc vÒ quyÒn vµ

Lời nói đầu

Kể từ năm 1989 là năm Liên hợp quốc cho ra đời Công -ớc Quốc tế về quyền trẻ em, đến nay đã có 192 quốc gia ký phê chuẩn Công -ớc và 150 n-ớc

có ch-ơng trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam tự hào là n-ớc thứ hai trên thế giới và là n-ớc đầu tiên ở Đông Nam á ký phê chuẩn Công -ớc và đến năm 1991 Nhà n-ớc Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em Vấn đề trẻ em vì thế đã trở thành một trong những lĩnh vực xã hội

đ-ợc -u tiên hàng đầu Cũng chính từ đó đã diễn ra nhiều cuộc Hội thảo, nhiều nghiên cứu khoa học quốc gia và quốc tế tập trung vào vấn đề trẻ em Tuy nhiên, cho đến nay, sau gần m-ời lăm năm Công -ớc quốc tế về quyền trẻ em

và Luật BV, CS & GD trẻ em đi vào cuộc sống, thực tế vẫn cho thấy rằng việc nhận thức của các nhóm xã hội nói chung, đặc biệt là chính nhóm trẻ em về quyền và bổn phận của mình, để bảo vệ và làm theo vẫn đang là một vấn đề lớn cần đ-ợc quan tâm Bởi vì, trong thực tế, những vi phạm về quyền và bổn phận của trẻ em đang ngày càng có xu h-ớng gia tăng Điều đó chứng tỏ rằng,

ở đối t-ợng này, việc nhận thức về quyền và bổn phận của mình đang còn nhiều hạn chế

Do đó đề tài đ-ợc lựa chọn bởi Luận văn xã hội học này tập trung vào việc tìm hiểu thực trạng nhận thức của trẻ em học sinh trung học cơ sở ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em qua một cuộc khảo sát 4 tr-ờng trung học cơ sở ở Quận Đống Đa, Hoàn Kiếm và Huyện Từ Liêm, Thành phố Hà Nội Một số câu hỏi thuộc về nội dung nghiên cứu mà luận văn đã đặt ra và giải quyết là:

* Công -ớc quốc tế về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em đã đi vào cuộc sống gần m-ời lăm năm nay, vậy trẻ em học sinh THCS nhận thức nh- thế nào về quyền và bổn phận của mình?

* Nhà tr-ờng, gia đình, Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên TP Hồ chí Minh và các tổ chức xã hội khác đã nhìn nhận vấn đề này nh- thế nào và đã có

Thông tin l-ợng giá những nội dung trên đã đ-ợc phối hợp thu thập thông qua ph-ơng pháp thu thập thông tin bằng bảng hỏi, s-u tầm - phân tích tài liệu và các phỏng vấn sâu định tính tự do và nửa tự do với các em học sinh, các cán bộ Đoàn Đội, các cán bộ quản lý, giáo viên và phụ huynh học sinh (tổng cộng 12 cuộc)

Cuối cùng, tuy nhiên do những hạn chế về thời gian và các nguồn lực, chắc chắn nghiên cứu mà luận văn thực hiện sẽ không tránh khỏi thiếu sót

Rất mong nhận đ-ợc sự đóng góp ý kiến của các nhà chuyên môn, các

thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Phần thứ nhất: Mở đầu

I Tính cấp thiết của đề tài

Chỉ trong khoảng thời gian gần m-ời lăm năm tính từ năm 1989 là năm cho ra đời Công -ớc quốc tế về Quyền trẻ em, (sau đây gọi tắt là Công -ớc)

đến tháng 5 năm 2002 LHQ đã tổ chức đ-ợc hai Hội nghị Th-ợng đỉnh thế giới về Quyền trẻ em (năm 1990 tại Oslo - NaUy và năm 2002 tại NewYork - Mỹ) Theo báo cáo của Tổng th- ký LHQ - Ông Cofi Annal - đến nay đã có

192 quốc gia ký phê chuẩn Công -ớc và có 150 n-ớc có ch-ơng trình hành

động quốc gia vì trẻ em, đ-a vấn đề quyền trẻ em trở thành lĩnh vực -u tiên trong ch-ơng trình nghị sự quốc gia và là một trong những lĩnh vực xã hội

đ-ợc -u tiên hàng đầu

Vấn đề trẻ em cũng luôn là mối quan tâm hàng đầu của Đảng, Nhà n-ớc

và nhân dân ta Chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em chính là tạo dựng cho đất n-ớc và dân tộc một t-ơng lai tốt đẹp hơn

Việt Nam tự hào là n-ớc thứ hai trên thế giới và là quốc gia đầu tiên ở

Đông Nam á ký phê chuẩn Công -ớc (năm 1989) Đến năm 1991 Nhà n-ớc Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em (BV, CS & GD) nhằm thể chế hoá các quyền và bổn phận cơ bản của trẻ em Việt Nam, đồng thời xác lập các cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác BV, CS & GD trẻ em

Công -ớc về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em với những quy

định cụ thể về quyền và bổn phận của trẻ em đã có những tác động tích cực vào thực tế cuộc sống gần m-ời lăm năm nay và đã có những đóng góp tích cực trong việc nâng cao nhận thức của các tầng lớp nhân dân Việt Nam, trong đó có trẻ em là học sinh các tr-ờng trung học cơ sở (THCS) ở các tỉnh, thành phố trong cả n-ớc Đối với học sinh các tr-ờng THCS, việc nhận thức đầy đủ về các quyền và bổn phận của mình sẽ góp phần quan trọng làm thay đổi hành vi và cách xử sự theo đúng những quy định của Công -ớc và Luật Đây cũng là cơ sở thuận lợi cho việc giáo dục quyền và nghĩa vụ công dân của các em sau này

Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc nhận thức đầy đủ các điều khoản quy

định về quyền và bổn phận của trẻ em nói chung và học sinh trong các tr-ờng

ở Việt nam, tr-ớc vấn đề này đã có một số hoạt động nghiên cứu về nhận thức của các tầng lớp nhân dân và d- luận xã hội qua 10 năm thực hiện ch-ơng trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam do Uỷ ban BV, CS & GD trẻ em (nay là Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em) tổ chức năm 2001 Đề tài nghiên cứu d- luận trẻ em trên một số điểm đại diện cho ba vùng Bắc - Trung - Nam Việt Nam về một số lĩnh vực, nh-: học tập, văn hoá; về kỳ nghỉ hè của học sinh tiểu học và THCS của Viện nghiên cứu thanh niên (năm 1999) Mới đây đáng chú ý có đề t¯i cấp Viện năm 2002 của Viện Nghiên cứu thanh niên về “Vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong việc tham gia giáo dục quyền và bổn phận cho trẻ em” C²c kết qu° nghiên cứu nêu trên mới chỉ đ²nh gi² nhận thức chung chung của trẻ em về Luật BV, CS & GD trẻ em của Việt Nam hoặc thể hiện nhận thức trên một số mặt đời sống cụ thể Thảng hoặc có một số đề tài có nghiên cứu về nhận thức của trẻ em về một số quyền và bổn phận cụ thể song lại chỉ đi vào tìm hiểu vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong việc giáo dục quyền và bổn phận cho trẻ em

Đặc biệt, cho đến nay ch-a có nghiên cứu chuyên biệt nào về nhận thức của nhóm trẻ em học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em trong Luật

BV, CS & GD cũng nh- Công -ớc quốc tế về Quyền trẻ em

Để góp phần vào việc nghiên cứu thực trạng tình hình nhận thức của trẻ

em về quyền và bổn phận của trẻ em, tác giả luận văn chọn đề tài “Thực

trạng nhận thức của học sinh trung học cơ sở ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay“ Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ

góp phần vào việc nghiên cứu lý luận, và đánh giá thực trạng nhận thức của chính trẻ em về quyền và bổn phận của mình Trên cơ sở đó đề tài khuyến nghị

và đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao nhận thức của học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em

II Lịch sử vấn đề nghiên cứu

1 Trên thế giới việc nghiên cứu soạn thảo Công -ớc của LHQ về quyền trẻ em đ-ợc tiến hành trong 10 năm (từ năm 1979 là năm Quốc tế thiếu nhi

đến năm 1989) và căn bản dựa vào Tuyên ngôn của LHQ về quyền trẻ em năm

1989 Nhóm công tác của LHQ đặc trách công việc nghiên cứu soạn thảo gồm

đại diện của 43 n-ớc thành viên và 50 tổ chức phi chính phủ Công -ớc đ-ợc

Đại Hội đồng LHQ thông qua ngày 20-11-1989 và mở cho các n-ớc ký ngày 26-1-1990 Công -ớc có hiệu lực và là luật quốc tế kể từ ngày 2-9-1990 Tính

đến ngày 10- 5-2002, Công -ớc đã có 192 quốc gia là thành viên Đây là Công -ớc quốc tế có số n-ớc tham gia lớn hơn bất cứ Công -ớc nào về quyền con ng-ời trong lịch sử Tính ra đã có tới 96% số trẻ em trên thế giới đang ở những n-ớc đã phê chuẩn hoặc tham gia Công -ớc Việt Nam là n-ớc thứ hai trên thế giới và là n-ớc đầu tiên ở Đông Nam á ký phê chuẩn Công -ớc

Về nội dung, Công -ớc đ-ợc chia làm 3 phần chính:

Phần mở đầu nêu bật những nguyên tắc cơ bản cơ bản của LHQ thể hiện trong các tuyên ngôn, tuyên bố về quyền con ng-ời Công -ớc khẳng định thực

tế trẻ em do dễ bị tổn th-ơng nên cần đ-ợc chăm sóc và bảo vệ đặc biệt

Phần 1 (gồm 41 điều) quy định các quyền trẻ em và trách nhiệm của các quốc gia thành viên trong việc thực hiện các quyền này

Phần 2 (từ điều 41 đến điều 45) và phần 3 (từ điều 46 đến 54) là các

điều khoản nhằm thực hiện Công -ớc

Với 54 điều khoản, Công -ớc về quyền trẻ em ra đời đã bổ sung một văn kiện vào tập hợp các văn bản của LHQ về quyền con ng-ời Công -ớc là văn bản quốc tế đầu tiên đề cập toàn diện và xác định về mặt pháp lý các quyền trẻ

em theo h-ớng tiến bộ Công -ớc đã đ-a ra một định nghĩa về quyền trẻ em cho tất cả các n-ớc trên thế giới, trong dó không phân biệt hệ thống chính trị, truyền thống văn hoá, tín ng-ỡng và tập tục xã hội Công -ớc đ-a một tập hợp chuẩn mực đ-ợc tất cả mọi ng-ời, mọi quốc gia chấp nhận về phúc lợi cho trẻ

em và tạo một khung pháp lý mà qua đó các quốc gia có thể đánh giá đ-ợc sự

14

tiến bộ của mình trong việc bảo đảm đến mức tối đa sự sống còn, sự phát triển

về thể chất, tinh thần, đạo đức và xã hội cho trẻ em

2 ở Việt Nam, vấn đề trẻ em luôn là mối quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà n-ớc và nhân dân ta Chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em chính là ý thức cách mạng th-ờng trực của Đảng và Nhà n-ớc ta Vì thế năm 1979 Nhà n-ớc Việt Nam đ± ban h¯nh “Ph²p lệnh BV, CS & GD trẻ em Đến năm 1991 Luật

BV, CS & GD trẻ em ra đời trên cơ sở kế thừa và phát huy những thành quả 10 năm thực hiện Pháp lệnh BV, CS & GD trẻ em (1979 -1989), quán triệt quan

điểm chăm lo, phát triển con ng-ời từ tuổi ấu thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và Nhà n-ớc, phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc

tế về quyền trẻ em Luật BV, CS & GD trẻ em có 5 ch-ơng thì đã dành trọn vẹn ch-ơng III để nêu bật các quyền cơ bản và bổn phận của trẻ em Việt Nam, trong đó từ điều 5 đến điều 12 dành nói về quyền, và từ điều 13 đến điều 15 nói về bổn phận và trách nhiệm của trẻ em

Trên thực tế, trẻ em còn là đối t-ợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau ở trong n-ớc và trên thế giới nh- xã hội học, tâm

lý học, tội phạm học

Trên cơ sở này, nhiều đề tài khoa học, nhiều cuộc hội thảo các cấp đã

đ-ợc triển khai Trong đó, đáng chú ý là:

- Đề t¯i “Lứa tuổi vị th¯nh niên thực trạng tình hình, các vấn đề xã hội v¯ gi°i ph²p” do tiến sĩ Chu Xuân Việt l¯m chủ nhiệm (th²ng 4 năm 1996) Đề tài đã đánh giá đúng thực trạng tình hình lứa tuổi vị thành niên đồng thời kiến nghị các giải pháp đồng bộ với Đảng, Nhà n-ớc và xã hội nhằm tăng c-ờng giáo dục, bồi d-ỡng lứa tuổi vị thành niên thành lớp ng-ời mới theo mục tiêu của Đảng, đáp ứng yêu cầu của đất n-ớc trong giai đoạn mới Đề tài cũng có

đề cập tới tình hình tệ nạn xã hội trong thanh thiếu niên và vấn đề tội phạm vị thành niên Tuy nhiên vấn đề nhận thức quyền và bổn phận của trẻ em ch-a đ-ợc tác giả đề cập tới

- Trong thời gian qua cũng có nhiều cuộc hội thảo đ-ợc tiến hành nh- Hội th°o “Phòng chống buôn b²n phụ nữ v¯ trẻ em ở c²c tỉnh phía Bắc Việt Nam” do Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam tổ chức (Hà Nội ngày 30/01/1997)

Hội th°o “Phòng chống kinh doanh tình dục trẻ em” do Trung ương Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam chủ trì (TP Hồ Chí Minh ngày 14/4/1998)

- Hội nghị bàn tròn về lao động trẻ em do Chính phủ Hà Lan và ILO (tổ chức lao động quốc tế) tổ chức tại Amxtecdam trong hai ngày 26 và 27 tháng

2 năm 1997 nhằm thảo luận tập trung vào những hình thức lao động độc hại và bóc lột nhất với trẻ em là c-ỡng bức lao động nh- nô lệ, sử dụng trẻ em trong mại dâm, buôn bán ma tuý hay bất kỳ hình thức nào khác ảnh h-ởng đến việc học tập của trẻ em

- Hội nghị quốc tế về lao động trẻ em do UNICEF (Quỹ nhi đồng LHQ)

và ILO tổ chức tại Na Uy ngày 27/10/1997

Đây là hội nghị thế giới đầu tiên thảo luận về vấn đề lao động trẻ em và

đồng thời thông qua ch-ơng trình hành động toàn diện về lao động trẻ em để phấn đấu không còn tồn tại vấn đề lao động trẻ em vào thiên niên kỷ tới Các Hội nghị và Hội thảo trên tuy đề cập rất nhiều đến vấn đề xâm hại quyền trẻ

em về lao động và tình dục, song ch-a đề cập đến vấn đề nhận thức về quyền

và bổn phận của trẻ em, nhất là ch-a đề cập đến nhận thức của đối t-ợng trẻ

em là học sinh tr-ờng THCS

- Đáng chú ý là ngày 12 tháng 11 năm 2001, Hội thảo khoa học “Mối

quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em - Thực trạng và giải pháp“ đã

đ-ợc tổ chức tại Hà Nội do Uỷ ban BV, CS & GD trẻ em cùng với Viện nghiên cứu thanh niên chủ trì Mục đích của Hội thảo khoa học này là nhằm đánh giá việc thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em và làm rõ mối quan hệ giữa quyền và bổn phận trong quá trình thực hiện Luật Đồng thời, phân tích rõ thực trạng và đề ra những giải pháp cụ thể về vấn đề này

Với 22 báo cáo tham luận tại Hội thảo, các nhà khoa học đã đề cập tới những khía cạnh lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa quy ền và bổn phận của trẻ em, những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, điều kiện để thực hiện quyền

và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay

Trong b²o c²o tham luận “Một số suy nghĩ về những điều cần sửa đổi

bổ sung để thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em (qua Ch-ơng trình hành