So sánh phương thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ anh việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con người (giới hạn ở khuôn mặt)

bộ giáo dục và đào tạo đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn Tôn vân trang So sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu

bộ giáo dục và đào tạo

đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Tôn vân trang

So sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt)

luận văn thạc sỹ ngôn ngữ

Hà Nội - 2003

Bộ giáo dục và đào tạo

đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

tôn vân trang

So sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới

hạn ở khuôn mặt) Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ

Mã số: 50408 Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học:

PGS.,TS Trần Trí Dõi Phản biện 1:

Phản biện 2:

Hà Nội - 2003

Lời cảm ơn Luận văn này đ-ợc hoàn thành d-ới sự h-ớng dẫn tận tình của PGS.TS Trần Trí Dõi Em xin đ-ợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thày, ng-ời đã dành cho em những khoảng thời gian rảnh rỗi hiếm hoi trong lịch công tác rất bận rộn cuả mình để chỉ bảo, h-ớng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu giúp cho em hoàn thành luận văn này Em cũng xin đ-ợc bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới các thày cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ học, Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo những điều kiện thuận lợi cho công việc học tập và nghiên cứu cuả em trong thời gian em theo học tại tr-ờng, Xin cám ơn tất cả bạn bè, đồng nghiệp, những ng-ời đã nhiệt tình giúp đõ tôi s-u tầm tài liệu và đóng góp những ý kiến hữu ích cho luận văn này

Lêi Cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i C¸c

sè liÖu vµ kÕt qu¶ ®-îc ®-a ra trong luËn v¨n lµ trung thùc vµ ch-a

®-îc c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo kh¸c

T¸c gi¶ luËn v¨n

T«n V©n Trang

Mục lục

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3 Đối t-ợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

5 ý nghĩa của luận văn

6 Cấu trúc của luận văn

7 Cái mới của luận văn

Ch-ơng 1: một số tiền đề lý thuyết phục vụ cho luận văn

1.1 Vài nét khái quát về ph-ơng pháp so sánh đối chiếu

1.2 Khái niệm về thuật ngữ so sánh đối chiếu

1.3 Ph-ơng pháp so sánh đối chiếu

1.4 So sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của thành ngữ

1.5 Tiểu kết ch-ơng 1

Ch-ơng 2: thành ngữ sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt) trong tiếng Anh và tiếng việt

2.1 Khái niệm cơ bản về thành ngữ

2.2 Vắn tắt vài nét về tình hình nghiên cứu thành ngữ trong Tiếng Anh

và Tiếng Việt

2.3 Xác định thành ngữ sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới

hạn ở khuôn mặt) (TNBPCTKM ) và tiêu chí phân loại TNBPCTKM 2.4 Phân loại TNBPCTKM

2.5 Tiểu kết ch-ơng 2

Ch-ơng 3: so sánh đối chiếu thành ngữ tiếng anh và tiếng việt

3.1 Những nhận xét về sự phân bố của TNBPCTKM

3.2 Những nhận xét về cấu trúc của TNBPCTKM

3.3 Những nhận xét về ngữ nghĩa của TNBPCTKM

3.3.1 Mối liên hệ giữa ý nghĩa và hình ảnh của các TNBPCTKM trong

Tiếng Anh và Tiếng Việt

3.3.2 Tích cực hay không tích cực khi sử dụng các TNBPCTKM

3.3.3 Sử dụng các TNBPCTKM theo nghĩa trực tiếp hay gián tiếp của các

thành ngữ này

3.4 Tiểu kết ch-ơng 3

Ch-ơng 4: một vài suy nghĩ trong việc sử dụng thành ngữ sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn

ở khuôn mặt) trong tiếng Anh và tiếng việt

4.1 ứng dụng trong khi chuyển dịch thành ngữ từ Tiếng Việt sang Tiếng

Anh

4.2 ứng dụng trong giảng dạy

4.3 Tiểu kết ch-ơng 3

Kết luận

Tài liệu tham khảo chính

Phần phụ lục

Quy -ớc trình bày và viết tắt

A Quy -ớc trình bày ví dụ bằng hai thứ tiếng:

1 Các thành ngữ dẫn chứng đều đ-ợc sắp xếp theo trật tự: tiếng Anh – tiếng Việt Phần trực dịch từng từ đ-ợc để trong ngoặc kép sau dấu ngoặc đơn của các thành ngữ tiếng Anh Nghĩa của thành ngữ đ-ợc để d-ới dạng in nghiêng sau dấu gạch nối

Ví dụ: Get somebody’s nose out of joint (“cho mũi của ai ra khỏi khớp nối”) – khinh ng-ời nh- mẻ, khinh khỉnh nh- chĩnh mắm thối, khinh ng-ời nh- rác

2 Các ví dụ đ-ợc trích dẫn trong luận văn đ-ợc trình bày theo trật tự nh- sau: Tiếng Anh - Tiếng Việt

Các thành ngữ trong ngữ cảnh đ-ợc gạch d-ới

Ví dụ:

At last, Mr Smith came upon the rare stamp he had been seeking at an auction Since many other stamp collection would also be bidding for it, he realized that he would have to pay through the nose in order to have it

Cuối cùng thì ông Smith cũng nhìn thấy con tem hiếm ở cuộc bán đấu giá mà ông tốn bao công tìm kiếm Nh-ng cũng có nhiều ng-ời s-u tầm muốn mua nên ông nhận thấy chắc mình sẽ phải mất tiền đống mới hi vọng mua

đ-ợc nó

B Quy -ớc viết tắt

Trong luận văn, chúng tôi viết tắt một số theo cách dùng lần đầu là đầy

đủ, từ lần dùng thứ hai trở đi là từ viết tắt Ví dụ: ngôn ngữ (NN), tiếng Anh (TA) Chúng tôi có viết tắt một số từ nh- sau:

TNBPCTKM: Thành ngữ bộ phận cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt)

TNBPCTCN: Thành ngữ bộ phận cơ thể con ng-ời

BPCTCN: Bộ phận cơ thể con ng-ời

TA: TiÕng Anh

danh mục các bảng, hình vẽ và đồ thị

Sơ đồ 2.1 Các đơn vị chỉ bộ phận cơ thể con ng-ời (giới hạn

ở khuôn mặt) tiếng Anh và tiếng Việt Sơ đồ 2.2 Sơ đồ TNBPCTKM

Bảng 2.1 Bảng thống kê TNBPCTKM

Sơ đồ 3.1 Sự phân bố TNBPCTKM

Sơ đồ 3.2 Sụ phân bố TNBPCTKM theo từng tiểu nhóm

Bảng 3.1 Cấu trúc của TNBPCTKM trong tiếng Anh và

tiếng Việt Bảng 3.2 Cấu trúc của TNBPCTKM trong tiếng Anh và

tiếng Việt (tiếp theo) Sơ đồ 3.3 Cấu trúc TNBPCTKM ở tiếng Anh và tiếng Việt

Bảng 3.3 Phân loại TNBPCTKM trên mối liên hệ giữa ngữ

nghĩa và hình ảnh trong tiếng Anh và tiếng Việt

Bảng 3.4 Thống kê các tr-ờng hợp về mối liên hệ giữa hình

ảnh và ý nghĩa thành ngữ

Bảng 3.5 Bảng thống kê ý nghĩa của các thành ngữ có sử

dụng các bộ phận trên khuôn mặt con ng-ời Bảng 3.6 Bảng thống kê cách dùng TN trong tiếng Anh và

tiếng Việt Bảng 4.1 Cách chuyển dịch từ TV sang TA

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Hiện nay, nhu cầu kiến thức ngôn ngữ (NN) nói chung và ngoại ngữ nói riêng trong xã hội hiện đại ngày càng cao do mở rộng giao l-u văn hoá, kinh

tế, xã hội của Việt Nam với n-ớc ngoài, nhất là với các n-ớc nói tiến g Anh (TA)

Để đáp ứng nhu cầu học, sử dụng và giảng dạy TA chuyên sâu, bên cạnh việc giảng dạy TA theo các trình độ khác nhau, việc hiểu và sử dụng các thành ngữ TA cũng rất là quan trọng Một ng-ời có trình độ ngoại ngữ tốt không chỉ

có kiến thức về ngôn ngữ mình học, mà còn phải nắm vững cả NN của dân tộc mình, kiến thức về đất n-ớc, phong tục tập quán sinh hoạt, kiến thức về văn hoá xã hội Thành ngữ (TN), tục ngữ của các thứ tiếng là nguồn tài liệu vô tận giúp ta tìm hiểu sâu sắc về đất n-ớc, con ng-ời của NN mình nghiên cứu, học tập Do đó, luận văn này cố gắng tập trung nghiên cứu so sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt) (TNBPCTKM), nhằm giúp cho ng-ời sử dụng ngoại ngữ hiệu quả hơn

Hiện nay đã có những nghiên cứu so sánh đối chiếu TN, nh-ng những nghiên cứu về so sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt) thì ch-a

có Có thể nói đây là một luận văn đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này một cách t-ơng đối có hệ thống trên nền của hai ngôn ngữ Anh và Việt Việc chọn

đề tài nghiên cứu so sánh ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các thành ngữ Anh – Việt sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở khuôn mặt) xuất phát từ nhu cầu thực tiễn học tập và giảng dạy ở các tr-ờng đại học chuyên ngữ

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích của luận văn là mô tả sự giống nhau và khác biệt của TNBPCTKM trong các thứ tiếng Anh và tiếng Việt trên các bình diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách

Từ đó, luận văn phải thực hiện một số nhiệm vụ cơ bản nh- sau:

- Khảo sát và đối chiếu TNBPCTKM Anh, Việt trong ngữ cảnh

- Đ-a ra các tiêu chí phân loại, các nhận xét khách quan về ph-ơng thức sử dụng TNBPCTKM trong Tiếng Anh và Tiếng Việt để có thể làm rõ đặc tr-ng dân tộc về t- duy của ng-ời Anh và ng-ời Việt trong phạm vi sử dụng TNBPCTKM

- Đ-a ra các chỉ dẫn trong sử dụng TN các thứ tiếng

3 Đối t-ợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận vă n

Đối t-ợng nghiên cứu của luận văn là TNBPCTKM của tiếng Anh và tiếng Việt và ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của các TNBPCTKM của Tiếng Anh và tiếng Việt Đây là những TN thông dụng trong cuộc sống hàng ngày của Anh hoặc Bắc Mỹ, đ-ợc dùng phổ biến trong các sách học TA viết cho ng-ời n-ớc ngoài, trong từ điển TN tiếng Anh và tiếng Việt

Phạm vi nghiên cứu của luận văn tập trung vào TNBPCTKM trong các thứ tiếng Anh và tiếng Việt Về t- liệu khảo sát luận văn chỉ giới hạn tài liệu nghiên cứu trong phạm vi những TN đ-ợc coi là thông dụng (theo COBUILD CORPUS và theo khảo sát kiến thức TN của ng-ời bản ngữ), hoặc những thành ngữ có thể gây hiểu sai nghĩa đối với ng-ời Việt học tiếng Anh Tất cả những TN có chú gi°i “cổ” (trong từ điển), hoặc chưa gặp (trong kh°o sát) đều không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn này, mặc dù có thể đ-ợc đề cập khi cần thiết

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Ph-ơng pháp chính đ-ợc áp dụng trong luận văn này là ph-ơng pháp

đối chiếu và ph-ơng pháp miêu tả

Ph-ơng pháp so sánh đối chiếu:

TN TA là những đơn vị TN của ngôn ngữ nguồn (NNN) Tiếng Việt là

TN của ngôn ngữ đích (NNĐ)

Đối chiếu là ph-ơng pháp nghiên cứu dựa trên sự so sánh hai hay nhiều ngôn ngữ để “phát hiện ra những nét giống nhau về cấu trúc, chức năng v¯ hoạt động của các phương tiện ngôn ngữ được nghiên cứu” [26;48], đồng thời cũng chú ý cả cái khác nhau, xác định, nhận diện chúng

Ph-ơng pháp miêu tả

Miêu tả trong ngôn ngữ học là ph-ơng pháp nghiên cứu một hay nhiều ngôn ngữ ở một giai đoạn phát triển nhất định, chủ yếu tập trung vào phân tích ngữ pháp “Phương pháp miêu t° nhìn nhận ngôn ngữ như một hệ thống cấu trúc” [5;68] Nhiệm vụ nghiên cứu của chúng tôi trong luận văn n¯y l¯ đối chiếu ph-ơng thức thể hiện ý nghĩa của hai ngôn ngữ Để đối chiếu đ-ợc, tr-ớc hết chúng tôi tiến hành miêu tả một cách đầy đủ và phân tích một cách chi tiết các TNBPCTKM trong tiếng Anh và tiếng Việt Những miêu tả và phân tích này dựa trên cơ sở lý thuyết của ngữ pháp hiện đại Chúng sẽ làm cơ

sở cho chúng tôi so sánh tìm ra những sự giống nhau và khác nhau về nhóm từ này trong hai ngôn ngữ, sau đó tiến hành khảo sát một số TN cụ thể

Mục đích cuối cùng của luận văn là tìm ra những đặc điểm t-ơng đồng và

dị biệt của TN Tiếng Anh và tiếng Việt và đ-a ra những chỉ dẫn ngôn ngữ học,

đất n-ớc và văn hoá đối với những ng-ời sử dụng các thứ tiếng trên

5 ý nghĩa của luận văn

Luận văn sẽ đóng góp một phần cho việc giảng dạy và học tập ngoại ngữ ở các tr-ờng đại học chuyên ngữ

Mặc dù nghiên cứu so sánh đối chiếu về thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt gần đây đã đ-ợc quan tâm, và đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về TN, song cho đến nay ch-a có nghiên cứu so sánh ph-ơng thức thể hiện

ý nghĩa của TNBPCTKM trong tiếng Anh và tiếng Việt

Thông qua việc xác định nét t-ơng đồng và dị biệt giữa hai TNBPCTKM ở tiếng Anh và tiếng Việt, luận văn này có thể đóng góp một

phần cho việc giảng dạy và học tập ở các tr-ờng đại học chuyên ngữ có hiệu quả hơn, và đóng góp một phần không nhỏ trong việc tìm hiểu văn hoá, đất n-ớc, con ng-ời của hai ngôn ngữ là tiếng Việt và tiếng Anh thông qua việc nghiên cứu TNBPCTKM

Nh- vậy, luận văn có ý nghĩa thực tế thực sự Kết quả nghiên cứu cũng nh- ngữ liệu của luận văn có thể đ-ợc áp dụng cho quá trình giảng dạy trong các tr-ờng chuyên ngữ hoặc đ-ợc sử dụng nh- tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy và dịch thuật TN

6 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 100 trang chính Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn bao gồm 4 ch-ơng:

Ch-ơng 1 Một số tiền đề lý thuyết phục vụ cho luận văn;

Ch-ơng 2 Thành ngữ sử dụng các yếu tố chỉ cơ thể con ng-ời (giới hạn ở

khuôn mặt) trong tiếng Anh và tiếng Việt;

Ch-ơng 3 So sánh đối chiếu TNBPCTKM của tiếng Anh và tiếng Việt Ch-ơng 4 Một vài suy nghĩ trong việc sử dụng TNBPCTKM trong tiếng Anh

và tiếng Việt

7 Cái mới của luận văn

Luận văn có nhiệm vụ nghiên cứu mảng TNBPCTKM từ góc độ ngữ nghĩa và ph-ơng thức thể hiện, qua đó tìm cách nhận dạng TN trên cơ sở đặc

điểm văn hoá và t- duy dân tộc của mỗi cộng đồng ng-ời bản ngữ

Tài liệu tham khảo

Tiếng Việt

1 Phạm Văn Bình, (1999) Tục ngữ n-ớc Anh và TN TA giàu hình ảnh NXB

Hải Phòng

2 Lê Ngọc Canh, (1999) Văn hoá dân gian NXB Văn hoá thông tin, Tr-ờng

Cao đẳng Văn hoá thành phố Hồ Chí Minh

3 Nguyễn Tài Cẩn, (1981) Một số vấn đề về ngôn ngữ học Việt Nam Hà

Nội: NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp

4 Đỗ Hữu Châu, (1996) Từ vựng ngữ nghĩa Tiếng Việt NXB ĐHQG HN

5 Nguyễn Văn Chiến, (1992) NN học đối chiếu và đối chiếu các NN Đông

Nam á Tr-ờng ĐHSPNN Hà Nội

6 Nguyễn Đức Dân, (1996) Ngữ nghĩa TN và tục ngữ, sự vận dụng NN(3)

7 Nguyễn Đức Dân, (1998) Lôgic và TV NXB Giáo dục Hà nội

8 Chu Xuân Diên, (1977) Tục ngữ Việt Nam Hà nội

9 Vũ Dung, Vũ Thuý Anh và Vũ Quang Hào, (1995) Từ điển thành ngữ và

tục ngữ Việt Nam NXB Văn hoá

10 Nguyễn Thiện Giáp, (1979) Về khái niệm thành ngữ Tiếng Việt NN (3)

11 Nguyễn Thiện Giáp (1996) Từ và nhận diện từ TV NXB Giáo dục Hà nội

12 Bùi Thị Hải, (2001) Khảo sát sự biến đổi ý nghĩa của các từ ngừ Hán –

Việt từ Từ điển Việt Bồ La (1651) đến từ điển tiếng Việt (2000) Tr-ờng

ĐH KHXH & NV, Hà nội Luận văn Thạc sỹ

13 Hoàng Văn Hành, (1999) Kể chuyện TN, tục ngữ NXB KHXH Hà nội

14 Nguyễn Văn Hằng, (1999) TN bốn yếu tố trong TV hiện đại NXB KHXH

Hà nội

15 Nguyễn Xuân Hoà, (1992) Đối chiếu NN trong cách nhìn của ngữ dụng

học t-ơng phản (thử nghiệm trên ngữ liệu các đơn vị thành ngữ) NN ,(1),

Tr 43-48

16 Nguyễn Xuân Hoà, (1993) Vai trò của tri thức nền trong việc nghiên cứu

đối chiếu thành ngữ Văn hoá dân gian, (4) Tr 52-56

17 Nguyễn Xuân Hoà, (2000) Nhân tố văn hoá xã hội trong đối chiếu NN

Ngoại ngữ (12) Tr-ờng ĐHNN HN

18 Hoàng Thọ Huyền, (1999) So sánh liên t-ởng của ng-ời Anh và ng-ời Việt

trên cơ sở chuyển nghĩa bằng ph-ơng pháp ẩn dụ của một số danh từ thuộc tr-ờng từ vựng chỉ bộ phận con ng-ời Ngoại ngữ Hà nội: Tr-ờng

ĐHNNHN, số đặc biệt kỉ niệm 40 năm thành lập tr-ờng Tr 48-52

19 Nguyễn Bá Kim, (1999) Cẩm nang TN TA (3000 đơn vị) NXB Hà nội

20 Trần Thị Lan, (2002) So sánh đối chiếu ph-ơng thức dịch thành ngữ nhận

xét đánh giá con ng-ời trong tiếng Anh, Nga và Việt Luận án TS ĐHQG

HN

21 Nguyễn Lân, (1989) Từ điển TN và tục ngữ Việt Nam NXBVH HN

22 Nguyễn Văn Mệnh, (1972) Về ranh giới giữa TN và tục ngữ NN, (3)

23 Nguyễn Văn M-ời, (1996) NN tục ngữ với việc phản ánh các yếu tố văn

hoá và nhân sinh quan (Trên cứ liệu tục ngữ Việt - Anh) Luận án PTS

ĐHQG HN

24 L.V Sð cha, (1947) Dạy ngoại ngữ ở trong tr-ờng trung học Vấn đề

chung về ph-ơng pháp luận

25 Lã Thành, (1995) Dictionary of current English – Vietnamese idioms Từ

điển Thành ngữ Anh – Việt thông dụng (25,000 thuật ngữ) NXB Khoa

học và kỹ thuật Hà nội

26 Lê Quang Thiêm Nghiên cứu đốc chiếu các NN NXB Đại học và giáo

dục chuyên nghiệp Hà nội

27 Bùi Khẵc Viện Về tính biểu tr-ng của thành ngữ trong tiếng Việt Ngôn

ngữ số 1 – 1978

28 Trần Ngọc Thêm, (1999) Cơ sở văn hoá Việt Nam NXB Giáo dục