Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và vấn đề đặt ra trong việc bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay

Vì vậy, mối quan hệ g iữa con ng-ời với tự nhiên là một trong những vấn đề đ-ợc quan tâm nghiên cứu của hầu hết các triết gia trong mọi thời đại.. Một mặt, cách mạng khoa học và công ngh

đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

============ ***** ============

Phạm thị oanh

Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên và vấn đề đặt ra trong việc bảo vệ môi tr-ờng ở n-ớc ta hiện nay

Luận văn thạc sĩ khoa học triết học

Hà nội - 2003

mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thuở xa x-a, ngay từ buổi bình minh của lịch sử, con ng-ời đã luôn luôn

đặt ra những câu hỏi và đi tìm lời giải đáp về bản thân mình, về vũ trụ, về mối quan hệ giữa con ng-ời và thế giới xung quanh Vì vậy, mối quan hệ g iữa con ng-ời với tự nhiên là một trong những vấn đề đ-ợc quan tâm nghiên cứu của hầu hết các triết gia trong mọi thời đại Xuất phát từ cách giải quyết vấn đề này mà con ng-ời có thái độ khác nhau trong quan hệ với môi tr-ờng xung quanh Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên đ-ợc thể hiện qua những hành động trong cuộc sống hàng ngày, tr-ớc hết là trong hoạt động sản xuất vật chất

Sản xuất càng phát triển, mức độ tác động của con ng-ời vào tự nhiên càng gia tăng Thời đại ngày nay là thời đại cách mạng khoa học và công nghệ đang diễn ra nh- vũ bão trên phạm vi toàn cầu Một mặt, cách mạng khoa học và công nghệ đã mang lại cho con ng-ời những tiến bộ v-ợt bậc trong việc chinh phục tự nhiên, phát triển sản xuất, song mặt trái của nó cũng bộc lộ gay gắt hơn bao giờ hết: quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên ngày càng phức tạp, làm nảy sinh những vấn đề nóng bỏng về môi tr-ờng sinh thái đe doạ sự tồn vong của loài ng-ời Trái

Đất, ngôi nhà chung của chúng ta đang kêu cứu Bảo vệ môi tr-ờng là trách nhiệm và là lợi ích lâu dài của mỗi quốc gia cũng nh- cả loài ng-ời

Việt Nam đang b-ớc vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá Bên cạnh những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội mà chúng ta đã đạt đ-ợc thì tình trạng khai thác tự nhiên gia tăng và sự thiếu ý thức bảo vệ đã dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về môi tr-ờng Vấn đề sử dụng hợp lý, bảo vệ và tái tạo tài nguyên, môi tr-ờng đang đ-ợc đặt ra hết sức cấp thiết ở n-ớc ta hiện nay Đại hội

Đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam đã đề ra mục tiêu phát triển kinh tế - x± hội: “Kết hợp h¯i ho¯ giữa ph²t triển kinh tế - xã hội với bảo vệ và cải thiện môi tr-ờng theo h-ớng phát triển bền vững; tiến tới bảo đảm

cho mọi người dân đều được sống trong môi trường có chất lượng tốt ” [15; 302]

Làm thế nào để có thể giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa con ng-ời với

tự nhiên, giữa tăng tr-ởng kinh tế và bảo vệ môi tr-ờng, đó là bài toán cần có thêm lời giải về mặt lý luận cũng nh- thực tiễn

Vì vậy chúng tôi chọn đề t¯i: “Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên và vấn đề đặt ra trong việc b°o vệ môi trường ở nước ta hiện nay” nhằm đ²p ứng đòi hỏi trên Chúng tôi mong rằng đề tài này sẽ góp phần nhỏ bé cùng toàn Đảng, toàn dân thực hiện mục tiêu mà Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã đề ra

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên đã đ-ợc các nhà triết học nghiên cứu trong lịch sử Trong triết học Mác, vấn đề này cũng đã đ-ợc các nhà kinh

điển phân tích rất sâu sắc qua nhiều tác phẩm nh-: Bản thảo kinh tế – triết học 1844; T- bản; Chống Đuy Rinh và đặc biệt tập trung trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên Trong tác phẩm này Ph Ăngghen đã cảnh tỉnh chúng ta về những

nguy cơ mà con ng-ời có thể gây ra đồng thời nêu lên những luận điểm có tính nguyên tắc trong quan hệ ứng xử với môi tr-ờng tự nhiên

Từ những năm 60 của thế kỷ XX trở lại đây, tr-ớc sự xuống cấp nghiêm trọng của môi tr-ờng và sự cần thiết bảo vệ môi tr-ờng sống của con ng-ời, liên tiếp các cuộc hội thảo, các tài liêu, các công trình nghiên cứu của nhiều tổ chức, nhiều nhà khoa học thuộc các ngành khoa học khác nhau đã đ-ợc công bố

Trong nhiều năm nay, Đảng và Nhà n-ớc ta đã thực sự quan tâm đến vấn

đề môi tr-ờng Năm 1982, hàng loạt các hội thảo chuyên đề liên quan đến môi

tr-ờng và tài nguyên thiên nhiên đã đ-ợc tổ chức Năm 1990, Hội nghị quốc tế về môi tr-ờng và phát triển bền vững đ-ợc tổ chức thành công tại Hà Nội Hàng

trăm báo cáo tham luận của 80 đại biểu quốc tế của trên 30 n-ớc và tổ chức quốc

tế và của gần 300 đại biểu Việt Nam đ-ợc trình bày tại hội nghị Năm 1991 Việt

Nam công bố Kế hoạch Quốc gia về môi tr-ờng và phát triển bền vững giai đoạn

1991-2000 Năm 1993, Luật bảo vệ môi tr-ờng đ-ợc Quốc Hội thông qua Năm

1998, Hội nghị môi tr-ờng toàn quốc lần thứ nhất đ-ợc tổ chức

Năm 1995, Tuyển tập báo cáo của các nhà khoa học môi tr-ờng –B°o vệ môi trường v¯ phát triển bền vững– đ-ợc xuất bản Các báo cáo khoa học trong

tuyển tập đã tiến hành điều tra nghiên cứu cụ thể về môi tr-ờng và sự ô nhiễm môi tr-ờng ở từng địa ph-ơng cũng nh- trong toàn quốc đồng thời đ-a ra những kiến nghị, giải pháp khắc phục sự ô nhiễm và bảo vệ môi tr-ờng

Ch-ơng trình Khoa học - Công nghệ cấp Bộ –Triết lý về sự phát triển của Việt Nam– do Giáo s- Phạm Xuân Nam làm chủ nhiệm đ-ợc xuất bản năm

2000 Ch-ơng trình đã nghiên cứu một cách tổng quát những vấn đề khác nhau trong sự phát triển của xã hội Việt Nam, trong đó có phân tích trạng thái lý luận

và thực tiễn của vấn đề mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên nhằm từng b-ớc

đ-a ra một triết lý phù hợp cho sự phát triển bền vững

Đề án –Xây dựng năng lực qu°n lý môi trường ở Việt Nam– do các GS Lê

Văn Khoa, TS Nguyễn Ngọc Sinh, TS Nguyễn Tiến Dũng thực hiện đã cung cấp nguồn tài liệu hết sức phong phú đáp ứng đòi hỏi học tập nghiên cứu của sinh viên và những ng-ời nghiên cứu về môi tr-ờng

Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên và vấn đề môi tr-ờng cũng đã

đ-ợc nghiên cứu trong một số công trình, bài báo, tạp chí trong những năm gần

đây

Tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn với bài –Những tư tưởng của Ph Ăngghen

về mối quan hệ giữa con người v¯ tự nhiên trong Biện chứng của tự nhiên–; bài –Sự liên hệ lẫn nhau giữa các khoa học trong việc gi°i quyết vấn đề sinh thái–

và nhiều bài báo khác từ những năm 1980 đến nay đã phân tích sâu sắc mối quan

hệ giữa con ng-ời với tự nhiên d-ới góc độ triết học và ý nghĩa thực tiễn của nó

Tác giả Phạm Thị Ngọc Trầm với tác phẩm –Môi trường sinh thái: Vấn đề v¯ gi°i pháp– xuất bản năm 1997; tác phẩm –Văn hoá sinh thái nhân văn– xuất

bản năm 2001 cùng nhiều bài báo khác đã phân tích rất toàn diện về mối quan hệ

qua lại giữa các yếu tố trong hệ thống Tự nhiên - Con ng-ời - Xã hội, về thực trạng và giải pháp cho vấn đề môi tr-ờng ở Việt Nam, trong đó việc xây dựng ý thức đạo đức sinh thái và xây dựng nếp sống văn hoá sinh thái đ-ợc hết sức quan tâm

Một số tác giả khác nh- Chu Tuấn Nhạ với bài –B°o vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước– trên tạp chí Cộng sản số 8/1998; tác giả Nguyễn Duy Quý (chủ biên) với tác phẩm –Đô thị hóa trong quá trình công nghiệp hoá–; tác giả Trần Trọng Hựu với bài viết về chính sách sử

dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi tr-ờng trên tạp chí Hoạt động khoa

học số 2/1998; tác giả Bùi Văn Dũng với đề tài – Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế v¯ b°o vệ môi trường cho sự phát triển lâu bền– năm 1999; tác Giả Phạm Văn Boong với t²c phẩm “ý thức sinh thái v¯ vấn đề phát triển lâu bền– năm

2002 đã đề cập đến vấn đề mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên, môi tr-ờng ở những góc độ khác nhau Có thể thấy mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên, môi tr-ờng đã đ-ợc các tác giả trong n-ớc đề cập khá toàn diện Song do mục đích khác nhau mà mỗi tác giả có một h-ớng tiếp cận riêng, hầu hết các tác giả ch-a tiến hành khái quát những quan điểm triết học trong lịch sử về vấn đề này Mặt khác sự vận động phát triển của tự nhiên, con ng-ời, xã hội đang diễn

ra hết sức nhanh chóng d-ới tác động to lớn của Cách mạng khoa học, kỹ thuật

và công nghệ Mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên ở Việt Nam hiện nay cũng đang biến đổi sâu sắc từng ngày đòi hỏi phải có sự ngiên cứu bổ sung không ngừng về mặt lý luận Trong khuôn khổ của luận văn này chúng tôi cố gắng trình bày khái quát lại những quan điểm tiêu biểu về mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên trong t- t-ởng nhân loại đồng thời có bổ sung thêm những nghiên cứu mới về hiện trạng môi tr-ờng Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích của luận văn

Vận dụng quan điểm mácxít về mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên

để nghiên cứu thực trạng và đề ra một số giải pháp nhằm khai thác, bảo vệ có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, hạn chế tác động tiêu cực của con ng-ời

đến tự nhiên ở n-ớc ta trong giai đoạn hiện nay

Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt mục đích trên luận văn có nhiệm vụ sau:

1 Khái quát những quan điểm tiêu biểu về mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên trong lịch sử t- t-ởng tr-ớc Mác

2 Làm rõ quan điểm mácxít về cơ sở và đặc điểm của mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên

3 Phân tích thực trạng của mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên ở Việt Nam hiện nay và đề xuất một số giải pháp nhằm khai thác, bảo vệ có hiệu quả nguồn tài nguyên, hạn chế ảnh h-ởng tiêu cực của con ng-ời đến tự nhiên

4 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận:

Phép biện chứng duy vật, những t- t-ởng của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin, Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên Những quan

điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và các kết quả điều tra, nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam có liên quan đến nội dung đ-ợc đề cập trong luận văn

Ph-ơng pháp nghiên cứu:

Ph-ơng pháp lôgích và lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hoá, trên tinh thần kết hợp lý luận với thực tiễn và ph-ơng pháp luận biện chứng duy vật

5 Đóng góp của luận văn

- Khái quát những quan điểm tiêu biểu về mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên trong lịch sử

- Làm rõ quan điểm Mác xít về cơ sở và đặc điểm của mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên

- B-ớc đầu xây dựng một số luận cứ khoa học và đề xuất một số giải pháp góp phần vào việc giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên ở Việt Nam hiện nay

6 ý nghĩa của luận văn

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu giảng dạy, học tập cũng nh- cho những ai quan tâm đến vấn đề mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên, môi tr-ờng

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm : hai ch-ơng, năm tiết

Danh mục tài liệu tham khảo

1 Báo cáo hiện trạng môi tr-ờng Việt Nam năm 2000 (2000), Bộ Khoa học

Công nghệ và Môi tr-ờng

2 Báo cáo hiện trạng môi tr-ờng thành phố Hải Phòng năm 2002 (2002),

UBND Thành phố Hải Phòng

3 Bảo vệ môi tr-ờng và phát triển bền vững, tập 1, Tuyển tập báo cáo khoa học

tại hội nghị khoa học về bảo vệ môi tr-ờng và phát triển bền vững, Hà Nội

1995

4 Trần Lê Bảo (chủ biên) (2001), Văn hoá sinh thái nhân văn, Nxb Văn hoá -

Thông tin, Hà Nội

5 Phạm Văn Boong (2002), ý thức sinh thái và vấn đề phát triển lâu bền, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

6 Các quy định pháp luật về môi tr-ờng, tập 1 (1995), Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

7 Các quy định pháp luật về môi tr-ờng, tập 2 (1997), Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

8 Chiến l-ợc bảo vệ môi tr-ờng Hải Phòng đến năm 2010 (2002), UBND

Thành phố Hải Phòng - Sở Khoa học Công nghệ & Môi tr-ờng

9 Cục Thống kê (2002), Niên giám thống kê 2001, Nxb Thống kê, Hà Nội

10 Hoàng Tăng C-ờng, Mối quan hệ giữa con ng-ời và tự nhiên trong quan niệm của Nho giáo, T/c Triết học số 6/1996

11 Cứu lấy trái đất - Chiến l-ợc cho cuộc sống bền vững (1996), Nxb Khoa học

và Kỹ thuật, Hà Nội

12 Bùi Văn Dũng, Bảo vệ môi tr-ờng trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá, T/c Triết học số 3/1997

13 Phạm Văn Duyệt (1996), Bảo vệ môi sinh cho một sự phát triển bền vững ở n-ớc ta, T/c Hoạt động Khoa học số 10/1996

14 Đánh giá nhanh môi tr-ờng Hải Phòng (2000), UBND Thành phố Hải Phòng

- Ngân hàng Thế giới

15 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

16 Đổi mới quản lý kinh tế và môi tr-ờng sinh thái (1997), Viện nghiên cứu

quản lý kinh tế TW, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

17 L-ơng Việt Hải (2001), Hiện đại hoá xã hội - một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

18 L-u Đức Hải - Nguyễn Ngọc Sinh (2001), Quản lý môi tr-ờng cho sự phát triển bền vững, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

19 Hoàng Hoè - Nguyễn Xuân Quát - Tô Đình Mai, (1994), Làm gì để bảo vệ môi tr-ờng, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội

20 Phan Nguyên Hồng (2000), Hỏi đáp về môi tr-ờng sinh thái, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

21 Đặng Huy Huỳnh - Lê Trọng Cúc - Nguyễn Hà (1994), Tài nguyên thiên nhiên môi tr-ờng và cuộc sống con ng-ời, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội

22 L Iglesiaskuntz, Bảo vệ môi tr-ờng ven biển, T/C Ng-ời đ-a tin UNESCO,

số 11/2001

23 Lê Văn Khoa (2000), Chiến l-ợc và chính sách môi tr-ờng, Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội

24 Lão Tử (2001), Đạo đức kinh, Nxb Văn học

25 V.I Lênin (1980), Toàn tập, tập 18, (1980), Nxb Tiến bộ Matxcơva

26 Nguyễn Hiến Lê (1996), Khổng Tử, Nxb Văn hoá

27 Lịch sử phép biện chứng mácxít - giai đoạn Mác-Ăngghen (1986), Nxb Tiến

bộ Matxcơva

28 C.Mác - Ph Ăngghen (1994), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

29 C.Mác - Ph Ăngghen (1994), Toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

30 C.Mác - Ph Ăngghen (1994), Toàn tập, tập 21, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

31 C.Mác - Ph Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

32 C.Mác - Ph Ăngghen (2000), Toàn tập, tập 42, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

33 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

34 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

35 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 11, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

36 Bùi Thanh Quất - Vũ Tình (đồng chủ biên) (1999), Lịch sử triết học, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

37 Hồ Sỹ Quý (2000), Mối quan hệ giữa con ng-ời và tự nhiên trong sự phát triển xã hội, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

38 Nguyễn Ngọc Sinh (1994), Môi tr-ờng trong lành và phát triển bền vững,

Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội

39 Sidnva S, Bảo vệ môi tr-ờng: hình thức mới của chủ nghĩa đế quốc chăng?

T/C Ng-ời đ-a tin UNESCO, số 4/2001

40 Spirkin A.G (1989), Triết học xã hội, Tập 1, Nxb Tuyên huấn, Hà Nội

41 Spirkin A.G (1989), Triết học xã hội, Tập 2, Nxb Tuyên huấn, Hà Nội

42 Đào Viết Tác, Khu công nghiệp sinh thái và lợi ích kép, T/C Khoa học –

Công nghệ- Môi tr-ờng, số 3/2000

43 Nguyễn Kim Thái - Lê Hiền Thảo (1999), Sinh thái học và bảo vệ môi tr-ờng, Nxb Xây dựng, Hà Nội

44 Lê Thi, Khái niệm môi tr-ờng nhân văn và vấn đề giáo dục môi tr-ờng nhân văn ở n-ớc ta hiện nay, T/c triết học số 6/1999

45 Toffler A (1996), Đợt sóng thứ ba, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

46 Toffler A (2002), Thăng trầm quyền lực, phần 2, Nxb Thanh niên, Hà Nội

47 Phạm Thị Ngọc Trầm (1997), Môi tr-ờng sinh thái vấn đề và giải pháp, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

48 Phạm Thị Ngọc Trầm, Khía cạnh triết học - xã hội của vấn đề môi tr-ờng sinh thái ở Việt Nam, T/c triết học số 6/1998

49 Phạm Thị Ngọc Trầm, Đạo đức sinh thái - Từ lý luận đến thực tiễn, T/c triết

học số 2/1999

50 Phạm Thị Ngọc Trầm, Đô thị hoá ở Việt Nam và vấn đề xây dựng nếp sống văn hoá sinh thái, T/c triết học số 4/2001

51 Tr-ờng Đại học kinh tế quốc dân (2001), Kết hợp phát triển kinh tế với bảo vệ môi tr-ờng sinh thái ở Việt Nam hiện nay, Đề tài cấp bộ

52 Nguyễn Văn Tuyên (1997), Sinh thái và môi tr-ờng, Nxb Giáo dục, Hà Nội

53 Từ điển tiếng Việt (2000), Viện ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng

54 Nguyễn Hữu Vui (1998), Lịch sử triết học, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

55 Vũ Thiện V-ơng Con ng-ời với t- cách là một thực thể sinh học - xã hội, T/c

Triết học số 5/ 1998

56 Mai Đình Yên (chủ biên) (1997), Môi tr-ờng và con ng-ời, Nxb, Hà Nội.