Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của hai tổ hợp ghép chính phụ cười + x và nói + x trong tiếng việt

Đặc điểm định dsanh và ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt.. Đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt.. Đặc điểm định danh và n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRỜNG ĐẠI HOC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Vũ Thị Thu Huyền

ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH VÀ NGỮ NGHĨA

CỦA HAI TỔ HỢP GHÉP CHÍNH PHỤ "CỜI + X" VÀ "NÓI + X"

TRONG TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ

Mã số: 5.04.08

Hà Nội - 2003

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành luận văn này, em đã nhận đợc sự giúp

đỡ tận tình của các thầy cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ học và các cán

bộ phòng Từ vựng, Viện Ngôn ngữ học, đặc biệt là thầy giáo hớng dẫn,

TS Hà Quang Năng

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp cùng toàn thể gia đình, bạn bè đã giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này

Học viên

Vũ Thị Thu Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các t liệu và kết quả trong luận văn là trung thực và cha từng đợc ai công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Vũ Thị Thu Huyền

MỤC LỤC

Mở đầu -5

Chơng I Cơ sở lí thuyết và các khái niệm trong luận văn -9

I Một số vấn đề về định danh -9

II Một số vấn đề về ngữ nghĩa - 13

III Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá - 18

IV Khái niệm tổ hợp ghép chính phụ đợc sử dụng trong luận văn - 22

Chơng II Đặc điểm định dsanh và ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt - 29

I Đặc điểm định danh của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt - 29

1 Đặc điểm cấu tạo của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" - 29

2 Những đặc trng đợc dùng để gọi tên tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" - 31

II Đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt - 35

1 Đặc điểm ngữ nghĩa của động từ "cời" - 35

2 Đặc điểm ngữ nghĩa của yếu tố phụ x - 36

3 Các nét nghĩa trong tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" - 39

4 Sự kết hợp các nét nghĩa trong tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" - 43

III Tiểu kết - 51

Chơng III Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" trong tiếng Việt - 53

I Đặc điểm định danh của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" trong tiếng Việt - 53

1 Đặc điểm cấu tạo của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" - 54

2 Những đặc trng đợc dùng để gọi tên tổ hợp

ghép chính phụ "nói + x" - 56

II Đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" trong tiếng Việt - 60

1 Đặc điểm ngữ nghĩa của động từ "nói" - 60

2 Đặc điểm ngữ nghĩa của yếu tố phụ x - 61

3 Các nét nghĩa trong tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" - 64

4 Sự kết hợp các nét nghĩa trong tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" - 68

III Tiểu kết - 77

Chơng IV So sánh phơng thức định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp: "cời + x" và "nói + x" - 78

I Đặc điểm định danh của hai tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" và "nói + x" - 78

1 Nét tơng đồng - 78

2 Nét khác biệt - 81

II Đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" và "nói + x" - 85

1 Nét tơng đồng - 85

2 Nét khác biệt - 92

III Nhận xét chung - 95

Kết luận -101

Các công trình khoa học đã công bố liên quan đến luận văn 105

Tài liệu trích dẫn -106

Tài liệu tham khảo -107

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cho đến nay, các động từ tiếng Việt thờng đợc nghiên cứu nhiều hơn ở phơng diện cú pháp Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của chúng đã đợc đề cập nhng còn rất ít Đây là vấn đề phức tạp, bị chi phối bởi nhiều yếu tố trong

và ngoài ngôn ngữ Với luận văn này, chúng tôi bớc đầu khảo sát phơng thức định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp ghép chính phụ "cời + x", "nói

+ x" trong tiếng Việt (nh cời khẩy, cời mỉa, cời đểu, nói kháy, nói móc, nói oang

oang ) Đây là hai tổ hợp ghép chính phụ có trung tâm là hai động từ chỉ hoạt

động của miệng: cời, nói, chắc chắn sẽ có những nét rất riêng vì chúng không

chỉ là hoạt động sinh học mà còn là hoạt động văn hoá: bộc lộ suy nghĩ, tâm t, tình cảm của con ngời

2 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là những tổ hợp ghép chính phụ có động từ "cời", "nói" làm trung tâm, với công thức khái quát là "cời + x", "nói + x"

Đối tợng mà luận văn đề cập đến đợc nghiên cứu ở các bình diện: chức năng (định danh), ngữ nghĩa và chủ yếu đợc xem xét trong hệ thống

3 Nhiệm vụ của luận văn

- Thu thập t liệu: tổ hợp "cời +x", "nói + x" trong Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) và trên sách báo cũng nh trong lời ăn tiếng nói hàng ngày

- Phân loại t liệu theo những tiêu chí về phơng diện định danh và đặc điểm ngữ nghĩa

- Phân tích, miêu tả, tổng hợp t liệu nhằm chỉ ra phơng thức định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của từng tổ hợp

- Qua kết quả trên nhận xét về những đặc trng văn hoá của Việt Nam từ mối liên hệ với đặc điểm của ngôn ngữ

4 Mục đích của luận văn

- Chỉ ra các phơng thức định danh của mỗi tổ hợp

- Chỉ ra đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp này

- So sánh về phơng thức định danh và đặc điểm ngữ nghĩa giữa hai tổ hợp,

từ đó thấy đợc phần nào đặc trng văn hoá của ngời Việt thể hiện qua tiếng Việt

5 Phơng pháp và t liệu nghiên cứu

Muốn chỉ ra đợc một cách đầy đủ và toàn diện đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp "cời +x" và "nói + x", luận văn phải sử dụng nhiều phơng pháp

và thủ pháp khác nhau:

- Phân tích để tìm ra đặc điểm đặc trng, những thuộc tính bản chất của các đơn vị ngôn ngữ đang là đối tợng nghiên cứu

- Miêu tả từ sự phân tích trên để đa ra toàn bộ bộ mặt của đối tợng nghiên cứu ở các bình diện khác nhau (định danh, ngữ nghĩa)

- Thống kê ngôn ngữ học

- Tổng hợp

Nguồn t liệu của luận văn trớc hết là các tổ hợp "cời + x", "nói + x" có trong Từ điển tiếng Việt, sau đó là các đơn vị này xuất hiện trong sách báo cũng

nh lời ăn tiếng nói hàng ngày với một số lợng tơng đối khoảng 150 tổ hợp "cời + x" và 270 tổ hợp "nói + x"

6 Đóng góp của luận văn

Các động từ tiếng Việt thờng đợc nghiên cứu nhiều hơn về phơng diện cú pháp, đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của chúng đã đợc đề cập nhng còn rất ít Với luận văn này, chúng tôi muốn góp phần thống kê và miêu tả phơng thức định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp "cời + x", "nói + x", từ đó phần nào thấy đợc đặc trng văn hoá của ngời Việt thể hiện qua cách nhìn nhận về

hoạt động nói, cời và hoạt động ngôn ngữ của ngời Việt nói chung

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án gồm 4 chơng Nội dung đợc tóm tắt nh sau:

Mở đầu: Giới thiệu những vấn đề mà luận văn quan tâm và có nhiệm vụ

thực hiện

Chơng I Cơ sở lí thuyết và các khái niệm trong luận văn

I Một số vấn đề về định danh

II Một số vấn đề về ngữ nghĩa

III Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá

IV Khái niệm tổ hợp ghép chính phụ đợc sử dụng trong luận văn

Chơng II Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ

"cời + x" trong tiếng Việt

I Đặc điểm định danh của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt

1 Đặc điểm cấu tạo của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x"

2 Những đặc trng đợc dùng để gọi tên tổ hợp ghép chính phụ "cời + x"

II Đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" trong tiếng Việt

1 Đặc điểm ngữ nghĩa của động từ cời

2 Đặc điểm ngữ nghĩa của yếu tố phụ x

3 Các nét nghĩa trong tổ hợp "cời + x"

4 Sự kết hợp của các nét nghĩa trong tổ hợp "cời + x"

III Tiểu kết

Chơng III Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ

"nói + x" trong tiếng Việt

I Đặc điểm định danh của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" trong tiếng Việt

1 Đặc điểm cấu tạo của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x"

2 Những đặc trng đợc dùng để gọi tên tổ hợp ghép chính phụ "nói + x"

II Đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp ghép chính phụ "nói + x" trong tiếng Việt

1 Đặc điểm ngữ nghĩa của động từ nói

2 Đặc điểm ngữ nghĩa của yếu tố phụ x

3 Các nét nghĩa trong tổ hợp "nói + x"

4 Sự kết hợp của các nét nghĩa trong tổ hợp "nói + x"

III Tiểu kết

Chơng IV Nhận xét bớc đầu về đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của hai

tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" và "nói + x"

I Đặc điểm định danh của hai tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" và "nói + x"

1 Nét tơng đồng

2 Nét khác biệt

II Đặc điểm ngữ nghĩa của hai tổ hợp ghép chính phụ "cời + x" và "nói + x"

1 Nét tơng đồng

2 Nét khác biệt

III Nhận xét chung

Kết luận

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

1 Bớc đầu khảo sát đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp "c ời +

x", Tạp chí Ngôn ngữ, s 7, năm 2002 (đồng tác giả)

2 Bớc đầu khảo sát đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của tổ hợp "nói +

x", Ngữ học trẻ 2002, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, H 2003, tr 79 - 88 (đồng tác giả)

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1 Đỗ Vĩnh Bảo, Gió miền châu thổ/ Đất đang gieo, Nxb Tác phẩm mới,

H 1979

2 Việt Dung, Gái ngoại thành, Sở văn hoá Hà Nội, 1968

3 Bùi Hiển, Gió khu đồi cọ, Văn nghệ số 8, 1975

4 Khánh Hoài, Trận trung kết, Nxb Kim Đồng, H., 1975

5 Ma Văn Kháng, Xa Phủ, Nxb Văn học, H., 1969

6 Nguyễn Kiên, Vụ mùa cha gặt (tập truyện ngắn), Nxb Văn học, 1974

7 Hoàng Kiều, Sử dụng làn điệu chèo, Nxb Văn học, 1970

8 Lê Kim, Đế quốc Mỹ thế quẫn làm càn, Nxb Quân đội Nhân dân, H.,

1965

9 Nguyễn Đình Thi, Xung kích, Nxb Văn học, H., 1960

10 Xuân Thiều, Đôi vai, Nxb Văn học, H., 1961

11 Ngời chiến sĩ, Nxb Thanh niên, H., 1977

12 Không một phát súng, Nxb Quân đội Nhân dân, H., 1965

13 Báo Văn nghệ quân đội số ra ngày 1-10-1974

TÀI LIỆU THAM KHẢO

TIẾNG VIỆT

1 Nguyễn Trọng Báu, Từ điển học Việt Nam và văn hoá dân tộc / Việt Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hoá, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam - Trờng Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, H 1993

2 Nguyễn Tài Cẩn, Ngữ pháp tiếng Việt Tiếng - Từ ghép - Đoản ngữ, H.,

1975

3 Đỗ Hữu Châu, Các bình diện của từ và từ tiếng Việt, Nxb KHXH, H.,

1986

4 Đỗ Hữu Châu, Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb ĐH & THCN, 1987

5 Đỗ Hữu Châu, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb Giáo dục, H., 1993

6 Dơng Kì Đức, Các đơn vị định danh đa thành tố Một tiếp cận từ điển học tơng phản qua các cứ liệu, các phân ngôn ngữ quân sự, chính trị - xã hội, khoa học, Luận án PTS, Viện Ngôn ngữ học, H., 1993

7 Nguyễn Thiện Giáp, Từ và nhận diện từ tiếng Việt, Nxb Giáo dục H.,

1996

8 Nguyễn Thiện Giáp, Từ vựng học tiếng Việt, Nxb Giáo dục, H., 1998

9 Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết, Dẫn luận ngôn ngữ học, Nxb Giáo dục, H., 1994

10 Hoàng Văn Hành, Đặc trng của những đơn vị từ vựng kiểu nh au, ngắt

trong tiếng Việt, Ngôn ngữ s 2, 1975

11 Hoàng Văn Hành, Từ và cấu trúc từ tiếng Việt, H., 1997

12 Hoàng Văn Hành, Từ ngữ tiếng Việt trên đờng hiểu biết và khám phá, Nxb KHXH, H., 1991

13 Hoàng Văn Hành (chủ biên), Hà Quang Năng, Nguyễn Văn Khang, Từ tiếng Việt, Nxb KHXH, H 1998

14 Hoàng Văn Hành, Về nghĩa của các từ biểu thị sự nói năng trong tiếng Việt, Ngôn ngữ, s 1, 1992

15 Hoàng Văn Hành, Về tính có lí do của các đơn vị từ vựng phái sinh trong tiếng Việt // Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt về mặt từ ngữ, T 2, Nxb KHXH, H 1981

16 Cao Xuân Hạo, Mấy vấn đề ngữ âm - ngữ pháp - ngữ nghĩa, Nxb Giáo dục, 1998

17 Nguyễn Trọng Hùng, Thành tố văn hoá dân tộc trong cấu trúc ý nghĩa của từ // Việt Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hoá, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam - Trờng Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, H 1993

18 Đỗ Huy, Trờng Lu, Bản sắc dân tộc của văn hoá, Viện Văn hoá, 1990

19 Kasevich V B, Những yếu tố cơ sở của ngôn ngữ học đại cơng, Nxb Giáo dục, H 1998

20 Nguyễn Thuý Khanh, Đặc điểm trờng từ vựng ngữ nghĩa tên gọi động vật (trên t liệu đối chiếu tiếng Việt với tiếng Nga), luận án PTS, H., 1996

21 Nguyễn Lai, Về những vấn đề giữa ngôn ngữ và văn hoá // Việt Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hoá, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam - Trờng Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, H 1993

22 Hồ Lê, Vấn đề cấu tạo từ trong tiếng Việt hiện đại, H., 1977

23 Wolfgang Motsch, Từ ghép là sự thể hiện về mặt ngôn ngữ cấu trúc của khái niệm, Ngôn ngữ, s 2, 1984

24 Bùi Đình Mỹ, Bớc đầu tìm hiểu về đặc trng nội dung của ngôn ngữ dân tộc, Ngôn ngữ, s 2, 1974

25 Phan Ngọc, Bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb Văn hoá thông tin, H

1998

26 Hoàng Phê, Logic ngôn ngữ học, Nxb KHXH, H., 1986

27 Hoàng Phê, Phân tích ngữ nghĩa, Ngôn ngữ, s 2, 1975, tr.10 - 26

28 Hoàng Phê, Từ điển tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng, H

- ĐN, 2001

29 Ferdinand de Saussure, Giáo trình ngôn ngữ học đại cơng, Nxb KHXH, H 1973

30 Nguyễn Kim Thản, Động từ trong tiếng Việt, H., 1977

31 Nguyễn Thị Trung Thành, Đặc điểm tổ hợp ghép song tiết đẳng lập tiếng Việt, Luận án Tiến sĩ, H 2003

32 Lý Toàn Thắng, Vấn đề ngôn ngữ và t duy, Ngôn ngữ s.2, 1983

33 Trần Ngọc Thêm, Đi tìm ngôn ngữ của văn hoá và đặc trng văn hoá của ngôn ngữ // Việt Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hoá, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam - Trờng Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, H 1993

34 Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb TP HCM,

2001

35 Lê Quang Thiêm, bài giảng chuyên đề "Một vài vấn đề về ngữ nghĩa",

ĐH KHXH & NV

36 Cao Thị Thu, Đặc điểm định danh và ngữ nghĩa trờng từ vựng tên gọi thực vật trong tiếng Việt, Luận văn tốt nghiệp Đại học, ĐHTH HN, 1995

37 Chu Bích Thu, Những đặc trng ngữ nghĩa của tính từ tiếng Việt hiện đại, Luận án PTS, 1996

38 Nguyễn Đức Tồn - Huỳnh Thanh Trà, Đặc điểm danh học và ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ chỉ "sự kết thúc cuộc đời của con ngời", Ngôn ngữ, s.3, 1994,

tr 53 - 60

39 Nguyễn Đức Tồn, Đặc trng dân tộc của t duy ngôn ngữ của hiện tợng đồng nghĩa, Ngôn ngữ, s 3, 1993

40 Nguyễn Đức Tồn, Ngữ nghĩa các từ chỉ bộ phận cơ thể ngời trong tiếng Việt và tiếng Nga, Ngôn ngữ, s 4, 1989

41 Nguyễn Đức Tồn, Tìm hiểu đặc trng văn hoá dân tộc của ngôn ngữ và t duy của ngời Việt, Viện Ngôn ngữ, H 1996

42 Nguyễn Văn Tu, Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại, Nxb ĐH & THCN,

H 1976

43 Nguyễn Văn Tu, Từ vựng học tiếng Việt hiện đại, Nxb Giáo dục, H

1968