Sạp thái ở tây bắc xưa và nay ( nghiên cứu địa bàn huyện điện biên, tỉnh điện biên)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- ĐÀO VIẾT PHÚC SẠP THÁI Ở TÂY BẮC XƯA VÀ NAY Nghiên cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên LUẬN VĂN THẠC S

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐÀO VIẾT PHÚC

SẠP THÁI Ở TÂY BẮC XƯA VÀ NAY

(Nghiên cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-* -

ĐÀO VIẾT PHÚC

SẠP THÁI Ở TÂY BẮC XƯA VÀ NAY

(Nghiên cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên)

Chuyên ngành: Nhân Học

Mã số : 60310302

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Sỹ Giáo

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong các công trình nào khác Những luận điểm mà luận văn kế thừa của những tác giả đi trước đều được trích dẫn đầy đủ và chính xác

Hà Nội, ngày… tháng… năm 2015

Học viên

Đào Viết Phúc

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội và được sự đồng ý của PGS.TS

Lê Sỹ Giáo Tôi đã thực hiện đề tài luận văn “Sạp Thái ở Tây Bắc xưa và nay” (Nghiên cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên)

Để hoàn thành cuốn luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS.TS Lê Sỹ Giáo người đã giảng dạy, hướng dẫn tôi tận tình, chu đáo trong suốt quá trình học tập và viết luận văn

Xin chân thành cảm ơn tới các thầy, các cô khoa Nhân học và các thầy,

cô đã và đang nghiên cứu, giảng dạy tại các viện nghiên cứu đã dạy dỗ tôi trong suốt khóa học vừa qua Cảm ơn các thành viên trong lớp cao học Nhân học khóa 2013 – 2015 đã luôn động viên, giúp đỡ, xây dựng ý tưởng đề tài trong suốt khóa học Được học tập dưới mái nhà Nhân học là niềm vui, hạnh phúc lớn của tôi

Xin chân thành cảm ơn tới Ban Giám đốc Bảo tàng Hà Nội và các anh chị đồng nghiệp đã tạo điều kiện cho tôi đi học nâng cao trình độ kiến thức và động viên tôi trong suốt khóa học

Xin chân thành cảm ơn tới gia đình tôi đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong suốt khóa học và hoàn thành cuốn luận văn này

Xin cảm ơn chân thành nhất tới Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên, phòng Văn hóa – Thông tin huyện Điện Biên, phòng Dân tộc huyện Điện Biên, phòng Thống kê huyện Điện Biên, phòng Du lịch huyện Điện Biên và nhân dân các dân tộc Thái ở các xã, các bản thuộc huyện Điện Biên đã giúp đỡ tôi hoàn thành cuốn luận văn này

Hà Nội ngày 16 tháng 11 năm 2015

Học viên

Đào Viết Phúc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5 Chương 1: MỘT SỐ NÉT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

1.1 Điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.2 Người Thái ở huyện Điện Biên Error! Bookmark not defined 1.3 Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội Error! Bookmark not defined 1.3.1 Đặc điểm kinh tế Error! Bookmark not defined 1.3.1.1 Sản xuất nông nghiệp Error! Bookmark not defined 1.3.1.2 Kinh tế khai thác tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.3.1.3 Các ngành nghề khác Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc điểm văn hóa người Thái ở huyện Điện Biên Error! Bookmark not defined

1.3.2.1 Văn hóa vật chất Error! Bookmark not defined 1.3.2.1.1 Nhà ở Error! Bookmark not defined 1.3.2.1.2 Trang phục Error! Bookmark not defined 1.3.2.1.3 Tập quán ăn, uống, hút Error! Bookmark not defined 1.3.2.1.4 Các phương tiện vận chuyển và đi lại Error! Bookmark not defined

1.3.2.2 Văn hóa tinh thần của người Thái huyện Điện Biên Error! Bookmark not defined

1.3.2.2.1 Tín ngưỡng, tôn giáo Error! Bookmark not defined 1.3.2.2.2 Ngôn ngữ, văn học và nghệ thuật Error! Bookmark not defined

1.3.3 Đặc điểm xã hội người Thái ở Điện Biên Error! Bookmark not defined

1.3.3.1 Cơ cấu xã hội truyền thống Bản-Mường Error! Bookmark not defined

1.3.3.2 Các tầng lớp trong xã hội người Thái ở Điện Biên Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1: Error! Bookmark not defined Chương 2: SẠP THÁI TRUYỀN THỐNG Error! Bookmark not defined 2.1 Vị trí và vai trò của sạp Thái trong văn hóa Thái Error! Bookmark not defined

2.2 Các ý kiến lý giải về nguồn gốc của sạp Error! Bookmark not defined

2.3 Nhảy sạp - hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng Error! Bookmark not defined

2.4 Nhạc cụ, đạo cụ trong nhảy sạp Error! Bookmark not defined 2.4.1 Trống Error! Bookmark not defined 2.4.2 Chiêng Error! Bookmark not defined 2.4.3 Chũm chọe Error! Bookmark not defined 2.4.4 Sạp tre Error! Bookmark not defined 2.5 Các làn điệu, hình thức nhảy sạp Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 : Error! Bookmark not defined Chương 3: SẠP THÁI HIỆN NAY: BIẾN ĐỔI VÀ BẢO TỒN Error! Bookmark not defined

3.1 Sự biến đổi của sạp đương đại Error! Bookmark not defined 3.2 Sự phát triển của sạp Thái hiện nay Error! Bookmark not defined 3.2.1 Sạp và hoạt động du lịch Error! Bookmark not defined 3.2.1.1 Huyện Điện Biên - tiềm năng phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

3.2.1.2 Các chính sách, nghị quyết về phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

3.2.1.3.Sạp - Một nguồn lực văn hóa cho phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

3.2.1.4 Những thành tựu đạt được Error! Bookmark not defined 3.2.2 Sạp trong các lễ hội đương đại Error! Bookmark not defined

3.2.2.1 Lễ hội Hoàng Công Chất Error! Bookmark not defined 3.2.2.2 Sạp trong lễ hội xên Error! Bookmark not defined 3.2.2.3 Lễ hội mừng chiến thắng Điện Biên Phủ Error! Bookmark not defined

3.3 Bảo tồn sạp Thái trong bối cảnh phát triển và hội nhập Error! Bookmark not defined

3.3.1 Xu hướng phát triển sạp Thái hiện nay Error! Bookmark not defined

3.3.2 Các giải pháp bảo tồn sạp Thái Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sạp là hình thức sinh hoạt văn hóa mang tính phổ biến ở Châu Á và đặc biệt

là các nước Đông Nam Á Tại các nước như Việt Nam, Lào, Campuchia, Indonesia, Philippin, Malaysia sạp được sử dụng rộng rãi tại nhiều cộng đồng dân tộc Điều đó chứng tỏ sự thống nhất đa dạng của nền văn hóa cổ khu vực Đông Nam Á Sạp ở mỗi quốc gia có tên gọi, hình thức và cách lý giải về sự ra đời khác nhau nhưng nó đều có vai trò, vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của các cư dân trong khu vực

Ở Việt Nam, sạp là hình thức sinh hoạt văn hóa, tinh thần phổ biến ở các dân tộc Thái, Mường và Khơ Mú Hiện nay, có nhiều quan điểm cho rằng nguồn gốc của sạp là của dân tộc này mà không phải của dân tộc khác Tuy nhiên, không thể phủ nhận được vị trí và vai trò của nó trong đời sống tinh thần của các dân tộc này Với dân tộc Khơ Mú thì sạp được sử dụng trong nghi lễ cầu mưa, với người Thái

và người Mường thì sạp không những được sử dụng trong các dịp lễ hội, vui chơi

mà còn là hình thức sinh hoạt văn hóa thu hút đông đảo khách du lịch tham quan tìm hiểu

Người Thái ở Việt Nam là một trong 54 thành viên của đại gia đình các dân tộc Việt Nam có vị trí và vai trò quan trọng đóng góp vào quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Trong quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Thái ở Tây Bắc nói chung và Thái ở huyện Điện Biên nói riêng đã có những bản sắc riêng của dân tộc mình Người Thái ở Điện Biên gắn liền với chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954 đã chứng tỏ được tài năng và bản lĩnh của mình Sau chiến thắng lịch sử của thế kỷ XX, đóng góp lớn nhất của người Thái vào văn hóa dân gian chung của cả nước đó là điệu múa sạp, múa xòe Nếu như không có chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ thì nhân dân cả nước sẽ không biết về một di sản văn hóa lâu đời của dân tộc Thái được cha ông để lại và nó có sức ảnh hưởng rất lớn

đối với nhân dân cả nước Điệu múa sạp không còn là điệu múa của một dân tộc nữa mà nó trở thành điệu múa của cả dân tộc và là chủ đề khai thác cho những nghệ sỹ đưa lên sân khấu chuyên nghiệp

Huyện Điện Biên là một huyện ở biên giới phía bắc thuộc tỉnh Điện Biên Lịch sử phát triển của huyện gắn liền với lịch sử phát triển của Mường Thanh Mường Thanh là tên cũ của Mường Then, một mường gắn liền với thần thoại, truyền thuyết về sự phát sinh dân tộc Thái Huyện Điện Biên là huyện có 8 dân tộc cùng sinh sống trong đó người Thái chiếm đa số Người Thái sinh sống tại đây trải qua hàng mấy thế kỷ, họ có kinh nghiệm trong hoạt động sản xuất kinh tế và có một nền văn hóa lịch sử lâu đời Khi nhắc đến Tây Bắc ta thường bắt gặp các cô gái, chàng trai trong trang phục dân tộc nổi bật trong các điệu múa sạp, múa xòe đã

đi vào lòng người

Sạp là một di sản văn hóa cổ truyền của dân tộc Thái được cha ông để lại Nguồn gốc của điệu múa sạp chính là điệu múa “cạm bẫy” là điệu múa do hai người

hỗ trợ một người biểu diễn với chiếc chày giã gạo xếp hàng đôi Lịch sử phát triển của sạp Thái gắn liền với lịch sử chiến thắng Điện Biên Phủ Các làn điệu, hình thức nhảy sạp đã có sự phát triển và biến đổi rất lớn Các chàng trai bộ đội và các cô gái Thái nhảy sạp là hình ảnh về sự đoàn kết giữa bộ đội và dân bản Từ điệu múa của một dân tộc thì sạp đã lan tỏa và phát triển mạnh xuống vùng xuôi và trở thành một điệu múa của nhiều dân tộc

Để tìm hiểu về một loại hình sinh hoạt văn hóa độc đáo của dân tộc Thái, tìm hiểu về sự phát triển của nó trong lịch sử, vị trí và vai trò của nó trong đời sống

hiện nay Tôi chọn đề tài nghiên cứu “Sạp Thái ở Tây Bắc xưa và nay” (nghiên

cứu địa bàn huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên) làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu về người Thái

Người Thái và văn hóa của họ đã thu hút đông đảo các học giả quan tâm

nghiên cứu Trong đó có các cuốn sách mang tính sử thi dân gian như “Quán tố

mương” (Truyện kể bản mường); “Táy pú xước” (Theo đường chinh chiến của cha

ông) là các công trình nghiên cứu viết bằng tiếng Thái cổ

Trong những giai đoạn gần đây, người Thái đã được nhiều học giả quan tâm

nghiên cứu ở nhiều khía cạnh Tác giả Đặng Nghiêm Vạn (1965) trong bài viết “Sơ

lược về sự thiên di của các bộ tộc Thái vào Tây Bắc Việt Nam”, bài viết “Quá trình hình thành các nhóm Tày Thái Việt Nam” năm 1967 Cuốn sách “Tư liệu về lịch sử

và xã hội dân tộc Thái” của nhà xuất bản khoa học xã hội năm 1977 do Đặng

Nghiêm Vạn làm chủ biên

Nhà dân tộc học Cầm Trọng (1978) viết cuốn “Người Thái ở Tây Bắc Việt

Nam” là công trình tổng kết tư liệu và ý kiến nhận xét về nhiều lĩnh vực của người

Thái ở Tây Bắc Việt Nam Đặng Nghiêm Vạn và Đinh Xuân Lâm (1979) cùng viết

cuốn sách “Điện Biên trong lịch sử” nhà xuất bản khoa học xã hội là sự tổng kết và

hệ thống về lịch sử các dân tộc Điện Biên trong đó có người Thái từ thời cổ đại đến

nay Cầm Trọng (1987) trong tác phẩm “Mấy vấn đề về lịch sử kinh tế xã hội cổ

đại của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam” nhà xuất bản khoa học xã hội

Tác giả Lê Sỹ Giáo công bố một số công trình làm rõ nhiều vấn đề về người

Thái như “Vị trí của các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày Thái trong bản đồ dân

tộc học Việt Bắc” Tập san dân tộc học 1981; “Về bản chất và ý nghĩa của tên gọi Thái trắng Thái đen ở Việt Nam” Tạp chí dân tộc học số 3 năm 1988; “Các đặc điểm của nông nghiệp truyền thống của người Thái Việt Nam” Tạp chí dân tộc học số 1

năm 1992; “Đóp góp của đồng bào các dân tộc miền núi vào chiến thắng Điện Biên

Phủ” Tạp chí lịch sử quân sự số 1 năm 1994 và một số tác phẩm nghiên cứu về

người Thái ở Tây Bắc và Thanh Hóa

Một số nhà khoa học bàn sâu về một số lĩnh vực khác như tác giả Hoàng Nam

và Lê Ngọc Thắng (1985) “Nhà sàn Thái”, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc Cầm Trọng (1987) trong tác phẩm “Mấy vấn đề về lịch sử kinh tế xã hội cổ đại của người

Thái ở Tây Bắc Việt Nam”, Nhà xuất bản khoa học xã hội Hoàng Lương (1988) “Hoa văn Thái”, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc Hoàng Lương (1990) “Nghệ thuật trang phục Thái”, Nhà xuất bản văn hóa dân tộc

Trong nhiều công trình nghiên cứu thì cuốn sách “Văn hóa Thái ở Việt Nam”

của tác giả Phan Hữu Dật và Cầm Trọng năm 1995 là tác phẩm nghiên cứu công

phu về người Thái ở Tây Bắc Việt Nam Tiếp theo đó, năm 1999 cuốn “Luật tục

của Người Thái ở Việt Nam”, Nhà xuất bản văn hóa dân tộc do hai tác giả Ngô

Đức Thịnh và Cầm Trọng nghiên cứu làm rõ hơn về lịch sử và xã hội truyền thống của người Thái ở khu vực Tây Bắc

Ngoài ra, Năm 2001 cuốn sách “Nghề dệt của người Thái ở Tây Bắc trong

cuộc sống hiện đại” của Nguyễn Thị Thanh Nga, Nhà xuất bản khoa học xã hội

công bố hay “Thiết chế bản mường truyền thống của người Thái ở vùng tây Nghệ

An” của tác giả Vi Văn An, “Tri thức bản địa của người Thái ở miền núi Thanh Hóa” của tác giả Vũ Trường Giang, “Sự biến đổi kinh tế - xã hội của người Thái ở Điện Biên từ cách mạng tháng 8 -1945 đến nay” của tác giả Pichet Saiphan, đặc

biệt là 7 hội thảo được tổ chức vào các năm 1991, 1998, 2002, 2006, 2009, 2012,

2015 đã góp phần làm sâu sắc hơn nữa hiểu biết của chúng ta về nhiều khía cạnh của văn hóa Thải ở Việt Nam nói chung và một số địa bàn cụ thể nói riêng

2.2 Lịch sử nghiên cứu về sạp

Sự hình thành và phát triển của sạp gắn liền với sự phát triển của ba dân tộc Thái, Mường và Khơ Mú Chủ đề nghiên cứu về sạp thu hút nhiều sự quan tâm và

nghiên cứu của nhiều học giả Theo tác giả Tạ Đức trong tác phẩm “Cội nguồn và

sự phát triển của điệu múa sạp” trong Tạp chí văn hóa dân gian số 2 năm 1982 đã

nêu múa sạp là điệu múa dân gian phổ biến của

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Vi Văn An (1999), Thiết chế xã hội truyền thống của người Thái ở Miền tây

Nghệ An, Luận án Tiến sĩ lịch sử, Hà Nội

2 Lệ Cung (1982), Múa sạp từ múa dân gian đưa lên sân khấu chuyên nghiệp,

Tạp chí Văn hóa dân gian, tr 70 – 71

3 Phan Hữu Dật (1999), Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

4 Tạ Đức (1982), Cội nguồn và sự phát triển của điệu múa sạp, Tạp chí Văn

hóa dân gian, số 2, tr 55 – 57

5 Dean Maccannell (1976); Ths Trương Thị Thu Hằng dịch: Sự chân thật dàn

dựng Trích trong “The tourist: A New Theory of the Leisure Class” , Tr 100

- 106; Nxb Schocken, New York

6 Vũ Trường Giang (2000), Hệ thống truyền thông cổ truyền của người Thái ở

miền tây Thanh Hóa, Luận văn Thạc sỹ lịch sử, Hà Nội

7 Lê Sỹ Giáo (1988), Về bản chất và ý nghĩa của tên gọi Thái trắng, Thái đen

ở Việt Nam, Tạp chí dân tộc học, số 3 tr 77 – 80

8 Lê Sỹ Giáo (1989), Sự xuất hiện nghề trồng lúa một vấn đề quan trọng của

dân tộc học nông nghiệp lịch sử, Tạp chí dân tộc học, tr 74 – 81

9 Lê Sỹ Giáo (1992), Các đặc điểm của nông nghiệp truyền thống của người

Thái Việt Nam, Tạp chí dân tộc học, số 1, tr 36 – 41

10 Lê Sỹ Giáo (1994), Hội lễ mùa xuân của người Thái Việt Nam, Lễ hội

truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội,

tr 101 – 107

11 Lê Sỹ Giáo (2003), Dân tộc học đại cương, nxb Giáo dục, Hà Nội