Vấn đề căn tính trong sáng tác của các tác giả di dân gốc việt ( qua một số tiểu thuyết được xuất bản trong nước thời gian gần đây)

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- ĐỖ THUỲ ANH VẤN ĐỀ CĂN TÍNH TRONG SÁNG TÁC CỦA CÁC TÁC GIẢ DI DÂN GỐC VIỆT QUA MỘT SỐ TIỂU THUYẾT ĐƯỢC XUẤT B

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ THUỲ ANH

VẤN ĐỀ CĂN TÍNH TRONG SÁNG TÁC CỦA

CÁC TÁC GIẢ DI DÂN GỐC VIỆT

(QUA MỘT SỐ TIỂU THUYẾT ĐƯỢC XUẤT BẢN TRONG NƯỚC THỜI GIAN GẦN ĐÂY)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ THUỲ ANH

VẤN ĐỀ CĂN TÍNH TRONG SÁNG TÁC CỦA

CÁC TÁC GIẢ DI DÂN GỐC VIỆT

(QUA MỘT SỐ TIỂU THUYẾT ĐƯỢC XUẤT BẢN TRONG NƯỚC THỜI GIAN GẦN ĐÂY)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Xuân Thạch

Hà Nội 2015

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Xuân Thạch

Các số liệu, tài liệu trong luận văn là trung thực, bảo đảm tính khách quan Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 31 tháng 12 năm 2015

Tác giả

Đỗ Thùy Anh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn, lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo trong Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, những người đã rất tâm huyết giảng dạy, trao truyền những tri thức quý báu cho chúng tôi

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến TS Phạm Xuân Thạch - người hướng dẫn khoa học, người luôn đồng hành giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã hết lòng quan tâm, ủng hộ, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

Hà Nội, tháng 12 năm 2015

Tác giả luận văn

Đỗ Thùy Anh

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 6

5

PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: VĂN HỌC VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI NHÌN TỪ KIỂU NHÂN VẬT

KHÔNG CỘI RỄ Error! Bookmark not defined 2.1 Hiện tượng con người không cội rễ Error! Bookmark not defined 2.2 Các biểu hiện của kiểu nhân vật không cội rễ Error! Bookmark not defined 2.3 Nhân vật không cội rễ và niềm hoài niệm cố hương Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: VĂN HỌC VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI NHÌN TỪ SỰ LAI GHÉP CĂN TÍNH

VĂN HOÁ Error! Bookmark not defined 3.1 Sự trình hiện của căn tính văn hoá Việt Nam Error! Bookmark not defined 3.2 Sự trình hiện của văn hoá ngoại lai Error! Bookmark not defined 3.3 Sự kiến tạo căn tính văn hoá mới Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 4: VĂN HỌC VIỆT NAM TẠI NƯỚC NGOÀI TRÊN PHƯƠNG DIỆN HÌNH THỨC

NGHỆ THUẬT Error! Bookmark not defined 4.1 Sự hiện đại hoá phương thức trần thuật Error! Bookmark not defined 4.2 Ngôn ngữ như một phạm trù của căn tính dân tộc Error! Bookmark not defined PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHẦN MỞ ĐẦU

A Lý do chọn đề tài

1 Văn học di dân, hiểu một cách đơn giản là bộ phận văn học của những tác giả di cư đến một đất nước, một nền văn hoá khác với nơi họ sinh ra để sống và viết Văn học di dân Việt Nam, cũng như thế, là bộ phận sáng tác của các tác giả gốc Việt được viết

và xuất bản tại nước ngoài, trong quá trình họ di và nhập cư tới một quốc gia mới Mầm mống của văn học di dân Việt Nam có thể thấy xuất hiện từ đầu thế kỷ XX, khi người Việt bị đàn áp dưới chế độ thuộc địa của thực dân Pháp, các chí sĩ yêu nước phải trốn sang nước ngoài để thực hiện những phong trào yêu nước, đấu tranh giải phóng dân tộc Chúng ta có thể kể đến Phan Bội Châu với tác phẩm nổi tiếng thời kỳ này mang tên Hải ngoại huyết thư (1906) Đến Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 – 1918), làn sóng di cư tiếp tục phát triển rộng ra Một số tác giả di cư đã được cộng đồng độc giả trong nước biết đến qua những công trình viết bằng tiếng Pháp của Phạm Duy Khiêm, Hoàng Xuân Nhị và một số tác giả khác

Đặc biệt, từ năm 1945 trở về đây, văn học di dân vẫn tiếp tục phát triển như một dòng chảy xuyên suốt, bền bỉ song hành cùng bộ phận văn học chính thống trong nước Đến sau 1975, do những lý do và hoàn cảnh đặc biệt, hiện tượng người Việt di dân có sự gia tăng đột biến, kéo theo đó là sự phát triển nở rộ của các tác phẩm văn học của người Việt viết tại nước ngoài Những tác giả và tác phẩm của bộ phân văn học di dân gốc Việt được nhắc tới nhiều hơn trên các diễn đàn văn học trong nước Một số tác phẩm đã bắt đầu được truyền bá và in tại Việt Nam Có thể vì lí do đó mà nhiều độc giả chỉ biết đến văn học di dân của các tác giả gốc Việt từ giai đoạn này

Trong suốt hơn một thế kỷ từ đó đến nay, văn học di dân Việt Nam chủ yếu được biết đến qua ba nguồn chính Nguồn thứ nhất xuất phát từ đội ngũ các tác giả gốc Việt, do không hoà nhập được với bối cảnh và hoá và môi trường hoạt động nghệ thuật trong nước, đã di cư và chuyển đến sinh sống tại một quốc gia mới Tại đây, họ chủ động hội nhập và tiếp thu với nền văn hoá, văn minh toàn cầu để sống và viết như một công dân quốc tế Nguồn thứ hai xuất phát từ chủ trương xuất khẩu lao động của Chính phủ Việt

7

Nam từ sau 1975, trong bối cảnh mở cửa, hội nhập và xây dựng xã hội mới Một bộ phận lớn người lao động Việt Nam được tạo điều kiện sang các nước xã hội chủ nghĩa anh em

để kiếm sống và mưu sinh Họ cũng viết, ban đầu như một nhu cầu để giải toả những dồn nén, bức bối về đời sống tinh thần trong hoàn cảnh xa nhà Về sau, chính việc đi và chứng kiến những xã hội khác, những nền văn hoá, văn minh khác đã tích tụ thành chất liệu cho họ viết các tác phẩm viết về đề tài cuộc sống của người Việt ở nước ngoài Cuối cùng, tiến trình Đổi mới và hội nhập sau năm 1986 của Chính phủ Việt Nam tiếp tục dẫn đến một luồng di dân nữa Làn sóng của các du học sinh, các trí thức sang học tập và nghiên cứu tại nước ngoài để về cống hiến cho nước nhà được lan ra Những lí do đó đã góp phần đẩy mạnh làn sóng di dân của người Việt Nam sau 1975 Đồng thời, đó cũng là điều kiện để bộ phận văn học di dân của các tác giả gốc Việt có những bước phát triển đột phá về cả số lượng và chất lượng

Nhìn chung, có thể chia văn học di dân Việt Nam thành hai nhóm: các tác phẩm viết bằng Tiếng Việt và các tác phẩm viết bằng tiếng nước ngoài Các tác phẩm này ban đầu chỉ được in tại nước ngoài Kể từ sau 1986, do chính sách mở cửa, hội nhập của thời

kỳ Đổi Mới mà một số tác phẩm mới có cơ hội được in và xuất bản trong nước (Mùa biển

động, Sông Côn mùa lũ, Đất khách, Người đi trên biển mây…) và dần dần trở thành một

bộ phận không thể thiếu của văn học Việt Nam Đặc biệt, trong khoảng 30 năm trở lại đây, văn học di dân đã đóng góp cho văn học trong nước những tác giả quan trọng như Thuận, Đoàn Minh Phượng, Linda Lê, Nguyễn Văn Thọ… Công cuộc nghiên cứu văn học di dân vì thế dần trở thành một vấn đề bức thiết, có ý nghĩa trong dòng chảy và xu hướng phát triển chung của văn học đương đại Việt Nam Một số công trình nghiên cứu đầu tiên về văn học di dân của Hoàng Ngọc Hiến, Phạm Xuân Nguyên đã được công bố

và thu hút sự chú ý của đông đảo độc giả và giới nghiên cứu trong nước Những vấn đề của đời sống văn học Việt Nam tại nước ngoài được đặt ra như một hiện tượng, trên hành trình đi tìm bản chất của một nền văn học dân tộc Việc nghiên cứu văn học di dân vì thế, càng trở nên bức thiết để đi đến xác định một diện mạo khái quát của bộ phận văn học Việt Nam xa xứ, cũng như đưa ra cái nhìn tổng quan về quy luật phát triển của văn học Việt Nam đương đại nói chung

2 Nếu coi con người là một sinh vật xã hội, bị chi phối bởi các lực đẩy xã hội

và có thể được chia làm nhiều nhóm khác nhau với các tiêu chí “bản sắc”, “dân tộc”,

“tính cách”…, thì văn học chính là phương diện tốt nhất để miêu tả bản chất xã hội của con người1 Bản chất xã hội được nói đến ở đây nhằm phân biệt với bản chất cá nhân – hai phương diện cấu thành nên một con người hoàn chỉnh vận động và phát triển giữa các luồng ý thức hệ và văn hoá Từ hai hệ quy chiếu đó, có thể chỉ ra mỗi tác giả văn học – với tư cách như một cá thể của xã hội, cũng sẽ phản ánh vào tác phẩm của mình hai phương diện Một mặt, các tác giả sẽ ghi dấu ấn con người cá nhân của mình, những ẩn

ức vô thức, những dằn vặt nội tâm từ hoàn cảnh và đời sống riêng lên tác phẩm Mặt khác, qua tác phẩm, chúng ta cũng có thể soi chiếu thấy những giá trị văn hoá, những sinh hoạt tinh thần có tính cộng đồng mà tác giả chịu ảnh hưởng vào thời điểm sáng tác Khi ấy, văn học như là một hình thức giao tiếp giữa tác giả và xã hội Tác phẩm là cách thức người nghệ sĩ thể hiện tư tưởng của mình về các vấn đề mang tính xã hội

Tương đương với hai phương diện này trong thế giới tinh thần của tác giả, chúng

ta có hai cách đọc để tiến tới tiếp cận và giải mã ý nghĩa của văn bản tác phẩm Cách thứ nhất chọn hướng tiếp cận từ góc độ con người cá nhân của tác giả, do Sigmund Freud (1856 – 1939)2 chủ trương, được biết đến ngày nay là phương pháp tâm lý học Phương pháp này này sẽ đi tìm và cắt nghĩa nội dung tư tưởng của tác phẩm dựa trên những ẩn ức

cá nhân của người nghệ sĩ liên quan đến thế giới tâm lý của anh ta (dù sau này, sau Freud, người ta chỉ ra rằng, thế giới đó cũng mang tính xã hội) Cách thứ hai chọn hướng tiếp cận từ góc độ xã hội, đặt tác giả và tác phẩm vào trong bối cảnh mà tác phẩm ra đời Khi

ấy, tác giả/tác phẩm được coi như sản phẩm của môi trường xã hội, chịu ảnh hưởng của ý thức hệ và tư tưởng xã hội mà anh ta sống Những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm, vì thế không chỉ mang ý nghĩa của một sáng tạo cá nhân, mà còn phản chiếu những tư duy,

1

Dẫn theo quan điểm của Montesquieu, người đồng thời với Newton (1643 – 1727), là đại diện tiêu biểu của trào lưu Vật lý xã hội, một trào lưu tư tưởng cho rằng xã hội, cũng giống như thiên nhiên, với các “quy luật” của riêng

nó Quan điểm được trích dẫn nằm trong Bài diễn văn mở đầu của tác phẩm nổi tiếng Tinh thần luật pháp (1748)

2

Sigmund Freud (tên đầy đủ là Sigmund Schlomo Freud, 1856 –1939) nguyên là một bác sĩ về thần kinh và tâm lý người Áo Ông được công nhận là người đặt nền móng cho các nghiên cứu về phân tâm học, nền tảng của phương pháp nghiên cứu quan trọng trong các lĩnh vực khoa học xã hội ngày nay Ông là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn trong thế kỷ 20

9

cảm thức, góc nhìn của một nền văn hoá, một thời đại Cách đọc này chịu ảnh hưởng nhiều từ những công trình ngoài văn học của Herbert Spencer (1820 – 1903)3, Emile Durkheim (1858 – 1917)4, Max Weber (1864 – 1920)5 Các vấn đề về chủ nghĩa nữ quyền, hậu thuộc địa hay sinh thái luận trong văn học hiện đại – hậu hiện đại sau này cũng được nhìn nhận và lý giải trên quan điểm xã hội học Cho đến nay, hai cách đọc tương đương với hai phương pháp nghiên cứu tác phẩm văn học này vẫn được cân nhắc như hai con đường chủ đạo để bước vào thế giới của tác phẩm Người nghiên cứu/ người đọc sẽ chọn cách tiếp cận nào phù hợp với mục đích và đối tượng nghiên cứu

Cân nhắc thấy, các tác phẩm văn học của người Việt tại nước ngoài, so với các tác phẩm của người Việt trong nước, được hình thành trên một điểm khác biệt lớn nhất là bối cảnh văn hoá, xã hội và thời đại Nếu như đội ngũ tác giả trong nước có cơ hội được sống giữa gia đình, người thân, được hưởng những chế độ, chính sách đãi ngộ như một công dân chân chính, thì đội ngũ tác giả xa xứ lại “lưu lạc” tại các đất nước khác nhau, nền văn hoá khác nhau, trong mặc cảm của một người ngụ cư, thiếu vắng hình bóng quê hương, đất nước Một mặt, họ hoặc thế hệ cha mẹ họ sinh ra và lớn lên tại Việt Nam, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi thói quen, phong tục, tập quán và bản sắc văn hoá của dân tộc Việt Nam Mặt khác, hoàn cảnh tha hương, xa xứ đẩy họ vào một không gian cộng đồng mới

Họ mang phần “con người Việt Nam” trong mình đến sống ở một môi sinh mới, nơi cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hoá nảy sinh

Hiện tượng này đã làm nên hai dòng chảy chính trong bộ phận văn học Việt Nam của những tác giả xa xứ, đặc biệt là trong khoảng 2 đến 3 thập kỷ trở lại đây Một là dòng các tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, quá khứ (tôn vinh những giá trị truyền thống của

3

Nhà triết học và xã hội học người Anh Ông được coi là cha đẻ của triết học tiến hóa

Các tác phẩm chính: Thống kê xã hội (1950), Nghiên cứu xã hội học (1837), Các nguyên tắc của xã hội học (1876),

Xã hội học mô tả (1873-1881).

4

Nhà xã hội học nổi tiếng được coi là cha đẻ của xã hội học Pháp Ông là người lập ra chuyên ngành xã hội học ở trường Đại học Bordeaux và ở Đại học Sorbonne của Paris

Các tác phẩm chính: Phân công lao động xã hội (1893), Các quy tắc của phương pháp xã hội học (1897), Tự tử

(1897)

5

Nhà xã hội học Đức, được coi là một trong những nhà xã hội học lớn nhất đầu thế kỷ 20 Lĩnh vực được ông chú ý nhiều là hành động xã hội

Các tác phẩm chính: Những tiểu luận phương pháp luận (1902), Kinh tế và xã hội (1910-1914), Xã hội học tôn giáo

(1916).

dân tộc (Mùa biển động, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Người đi trên mây

của Nguyễn Xuân Hoàng …) Một dòng là các tác phẩm mô tả cuộc va chạm, tiếp xúc văn hoá Đông – Tây và quá trình những người Việt Nam tại nước ngoài thích nghi, biến

đổi những thói quen, tập tục văn hoá trong bối cảnh hội nhập (Chinatown, Paris 11 tháng

8 của Thuận, Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng, Quyên của Nguyễn Văn Thọ…) Ở

dòng chủ đề thứ hai này, các tác giả đã phản ánh hiện tượng giao thoa đó bằng một khái niệm mới - “căn tính văn hoá lai” (giữa căn tính văn hoá gốc và căn tính văn hoá của cộng đồng mới nơi chủ thể sinh sống)

Với những đặc điểm nêu trên, phương pháp xã hội học văn học được chọn như là phương pháp phù hợp để khai thác, tiếp cận tác phẩm như một sản phẩm của xã hội Chúng ta sẽ nhìn nhận tác phẩm từ những yếu tố bên ngoài, tác động và chi phối lên thế giới quan, nhận thức, tư duy của tác giả và coi tác phẩm như một sản phẩm của xã hội Thông qua việc xem xét từng hiện tượng, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn cảnh về sự phát triển có tính quá trình của văn học Việt Nam tại nước ngoài trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay

Trong suốt quá trình định hình và phát triển này của bộ phận văn học di dân Việt Nam, giai đoạn từ sau 1975 đến nay, với việc một số tác giả đã có tác phẩm được in và xuất bản trong nước, được xem như là giai đoạn quan trọng hơn cả với nhiều vấn đề phản ánh tình hình chung của đời sống văn học đương đại Việt Nam Những tác giả góp mặt và được ghi nhận bởi những thành tựu cụ thể trong giai đoạn này có thể kể đến như Thuận, Đoàn Minh Phượng, Linda Lê, Nguyễn Văn Thọ, Phan Việt… Họ có thể xuất thân từ những hoàn cảnh khác nhau, thuộc các thế