Vấn đề thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí việt nam

Những năm gần đây, trên các loại hình báo chí Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều các chương trình, chuyên mục có chứa hàm lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn nhằm cung cấp và phổ biến những

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THỊ THẢO

VẤN ĐỀ THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN

AN TOÀN THỰC PHẨM TRÊN BÁO CHÍ VIỆT NAM

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ THANH KIM

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả, số liệu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố ở bất

kỳ công trình nào khác

Tác giả Luận văn

Trần Thị Thảo

Tôi xin gửi lời kính trọng và cảm ơn sâu sắc đến TS Lê Thanh Kim, người

đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Trân trọng gửi lời cảm ơn toàn thể thầy giáo, cô giáo tham gia giảng dạy lớp Cao học báo chí K17 đã tận tình truyền đạt, cập nhật cho chúng tôi vốn kiến thức mới quý báu, tạo nền tảng vững chắc giúp tôi cùng các học viên nghiên cứu về lĩnh vực báo chí học

Cảm ơn các anh chị em học viên lớp Cao học báo chí K17 đã sát cánh cùng tôi trong suốt thời gian học tập

Luận văn tất yếu còn nhiều thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo của các thầy cô giáo và sự góp ý của bạn đọc quan tâm

Xin trân trọng cảm ơn!

Bắc Ninh, tháng 6 năm 2016

Người viết

Trần Thị Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 7

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 8

7 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 10

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 10

1.1.1.Thông tin và thông tin báo chí 10

1.1.2.Thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí 12

1.1.3 An toàn thực phẩm 14

1.1.4 Thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm 14

1.2 Nhu cầu thông tin tư vấn, chỉ dẫn của công chúng về vấn đề an toàn thực phẩm 15 1.2.1 Nhu cầu tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí trong bối cảnh truyền thông hiện đại 15 1.2.2 Sơ lược về hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên các loại hình báo chí 16

1.3 Đặc trưng của các loại hình báo chí với thông tin tư vấn, chỉ dẫn 18

1.3.1 Báo in 18

1.3.2 Phát thanh 20

1.3.3 Truyền hình 22

1.3.4 Báo điện tử 23

1.4 Một số vấn đề chung về an toàn thực phẩm 24

1.4.1 Chính sách của Nhà nước về vấn đề quản lý an toàn thực phẩm 24

1.4.2 Thực trạng vấn đề an toàn thực phẩm ở nước ta hiện nay 26

1.4.3 Tuyên truyền an toàn thực phẩm - Trách nhiệm của báo chí 29

Tiểu kết chương 1: 31

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN AN TOÀN

THỰC PHẨM TRÊN BÁO CHÍ VIỆT NAM 33

2.1 Vài nét về đối tượng nghiên cứu 33

2.1.1 Báo Sức khỏe và Đời sống 33

2.1.2 Các chương trình phát thanh về sức khỏe của hệ VOV2 36

2.1.3 Chương trình “Cuộc sống thường ngày” 39

2.1.4 Báo điện tử Chất lượng Việt Nam online-VietQ.vn 42

2.2 Nội dung thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm 44

2.2.1 Tư vấn, chỉ dẫn chính sách, pháp luật an toàn thực phẩm 45

2.2.2 Tư vấn, chỉ dẫn phương pháp lựa chọn, bảo quản, chế biến, sử dụng thực phẩm an toàn 48

2.2.3 Thông tin về chất cấm và chỉ số quy định 52

2.2.4 Thông tin cảnh báo, khuyến cáo và tư vấn phòng tránh ngộ độc thực phẩm 56 2.2.5 Phổ biến kinh nghiệm, công bố kết quả nghiên cứu và những phát hiện mới 60 2.2.6 Giải đáp thắc mắc 62

2.3 Cách thức thể hiện thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí 66

2.3.1 Đơn giản, cụ thể, chi tiết 66

2.3.2 Dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo 68

2.3.3 Tính khoa học, chính xác 68

2.3.4 Tính thời vụ và sự kiện 69

2.3.5 Người tham gia tư vấn, chỉ dẫn 70

2.4 Các thể loại báo chí được sử dụng để thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm 74 2.4.1 Tin 75

2.4.2 Phỏng vấn 76

2.4.3 Bài phản ánh 76

2.4.4 Các thể loại khác 76

2.5 Đánh giá chung về hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí 77

2.5.1 Hiệu quả 77

2.5.2 Hạn chế, bất cập 80

Tiểu kết chương 2: 85

CHƯƠNG 3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN AN TOÀN THỰC PHẨM TRÊN

BÁO CHÍ VIẸT NAM 86

3.1 Những vấn đề đặt ra về hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí 86

3.1.1 Nhu cầu của công chúng về thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm 86

3.1.2 Trách nhiệm của báo chí 94

3.2 Khuyến nghị một số giải pháp 104

3.2.1 Đối với các cơ quan chức năng 104

3.2.2 Đối với người sản xuất, chế biến, kinh doanh và tiêu dùng thực phẩm 106

3.2 3 Đối với các cơ quan báo chí 106

Tiểu kết chương 3: 112

KẾT LUẬN 114

TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

PHỤ LỤC 121

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU

Bảng 2.1: Tỷ suất thời lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP của ba chương trình phát thanh chuyên đề sức khỏe trên hệ VOV2 trong hai năm 2014 và 2015 (%) 39 Bảng 2.2: Tỷ suất nội dung tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên 4 loại hình báo chí (%) 45 Bảng 2.3: Nhóm đối tượng tham gia tư vấn, chỉ dẫn ATTP xuất hiện trong các sản phẩm báo chí (%) 71 Bảng 2.4: Tỷ lệ sản phẩm báo chí tư vấn, chỉ dẫn ATTP chia theo thể loại trên mỗi

loại hình (%) 75

Bảng 3.1: Kênh thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP được công chúng lựa chọn (%) 90

Biểu 3.2: Mức độ hài lòng của công chúng về nội dung thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí Việt Nam (%) 91

Biểu 3.3: Đánh giá của công chúng về hình thức thể hiện thông tin tư vấn, chỉ dẫn

ATTP trên báo chí Việt Nam (%) 91 Biểu 3.4: Sự thuận tiện của loại hình báo chí trong việc thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP qua đánh giá của công chúng (%) 92 Biểu 3.5: Sự cần thiết của việc thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí (%) 93

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Bước vào thế kỷ XXI, trong cuộc cách mạng về dinh dưỡng, mọi người trên thế giới đều mong muốn có một cuộc sống an toàn, hạnh phúc với một chế độ dinh dưỡng tốt hơn để được sống lâu hơn Thực phẩm chính là nguồn cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết để con người sống và phát triển Tuy nhiên, thực phẩm cũng chính là nguồn truyền bệnh nguy hiểm nếu như không bảo đảm được vệ sinh và an toàn Dân gian có câu “Họa do xuất khẩu, bệnh tòng nhập khẩu” có nghĩa là “họa do mồm mà ra, bệnh do đường miệng mà vào” Sức khỏe của mỗi người, sức khỏe của cộng đồng phụ thuộc rất nhiều vào việc ăn uống Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lương thực, thực phẩm chính là nguyên nhân đã gây ra khoảng 50% các trường hợp

tử vong đối với con người trên toàn thế giới hiện nay Vì vậy, bảo đảm vệ sinh ATTP giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân, góp phần giảm tỷ lệ mắc bệnh, duy trì và phát triển nòi giống, tăng cường sức lao động, học tập, thúc đẩy

sự tăng trưởng kinh tế-xã hội và thể hiện nếp sống văn hóa, văn minh

Tại Việt Nam, ATTP đang là vấn đề nhức nhối trong xã hội Thống kê của Cục ATTP - Bộ Y tế cho thấy, số vụ ngộ độc thực phẩm hàng năm vẫn ở mức cao, hàng ngàn người phải nhập viện, hàng chục người tử vong mà nguyên nhân bắt nguồn từ các vụ ngộ độc thực phẩm Các vụ ngộ độc thực phẩm có diễn biến phứ c tạp ở các bếp ăn tập thể , bữa ăn đông người , thức ăn đường phố , bếp ăn gia đình trên pha ̣m vi cả nước Nguyên nhân của các vụ việc này chủ yếu là do thực phẩm mất vệ sinh và thiếu an toàn từ các cơ sở sản xuất, chế biến

Đáng nói là vấn đề ATTP đang thu hút sự chú ý chưa từng thấy của toàn xã hội với rất nhiều mối lo ngại về thực phẩm bẩn đang có xu hướng lan rộng về phạm

vi, xuất hiện ngày càng nhiều loại virus, vi khuẩn, chất độc hại tồn dư, tiềm ẩn trong thực phẩm Ăn gì, uống gì đã trở thành mối lo lắng, nghi ngại thường trực trong suy nghĩ của mỗi người Không chỉ là vấn đề nhức nhối ngoài xã hội mà ATTP còn làm nóng cả nghị trường Quốc hội Tại phiên chất vấn kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIII diễn ra ngày 16/11/2015, sau khi dẫn nhiều ví dụ về thịt lợn có chất cấm, chuối

ngâm thuốc trừ sâu, rau quả có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức cho phép,

đại biểu Trần Ngọc Vinh đã phải thốt lên rằng “Có thể nói con đường từ dạ dày đến

nghĩa địa của mỗi chúng ta chưa bao giờ ngắn và dễ dàng đến thế…”

Trước thực trạng nhức nhối và những diễn biến phức tạp của vấn đề ATTP thì hoạt động truyền thông giữ vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo đảm ATTP Trong bối cảnh đó, báo chí chính là một trong những kênh thông tin quan trọng mà người dân có thể dễ dàng tiếp cận qua những hình thức khác nhau như báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử Báo chí cũng có một chức năng quan trọng là chức năng giáo dục, nâng cao dân trí cho công chúng Do đó, việc báo chí cung cấp những thông tin mang tính chất tư vấn, chỉ dẫn là một việc làm hết sức cần thiết Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, dưới sự ảnh hưởng của truyền thông xã hội đã làm thay đổi diện mạo đời sống báo chí truyền thống Ranh giới giữa truyền thông xã hội và báo chí đôi khi cũng bị xóa nhòa bởi không ít tin tức

xã hội được đăng tải dưới vỏ bọc ẩn danh, nặc danh khiến công chúng mất dần niềm tin vào báo chí chính thống Sự trà trộn thái quá của các trang tin điện tử cũng khiến nhiều người khó phân biệt được thông tin thật, giả Ở một bình diện khác, con người trong cuộc sống hiện đại ngày càng nảy sinh những nhu cầu mới,

đa dạng, trong đó thông tin là nhu cầu nổi bật và ngày càng gia tăng, đặc biệt là thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên mọi lĩnh vực Vậy nên, trong môi trường truyền thông hiện đại ngày nay, báo chí cần nắm bắt được những xu hướng nhu cầu của công chúng, từ đó phát huy tốt hơn nữa chức năng thông tin giáo dục, phổ biến kiến thức để định hướng thông tin cho họ

Những năm gần đây, trên các loại hình báo chí Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều các chương trình, chuyên mục có chứa hàm lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn nhằm cung cấp và phổ biến những kiến thức về sức khỏe, tiêu dùng, đời sống hôn nhân gia đình… Đặc biệt, những vấn đề liên quan đến phạm trù ATTP như: Tư vấn pháp luật, phương pháp kỹ thuật lựa chọn, bảo quản, chế biến và sử dụng thực phẩm an toàn, cảnh báo nguy cơ mất ATTP… cũng được báo chí đề cập ngày càng phong phú và đa dạng Đây là một xu hướng thông tin khá phát triển của báo chí thế giới hiện đại trong những thập niên vừa qua và nó đang có ảnh hưởng, tác động tích

cực đến báo chí nước ta Nhưng xét về mặt lý luận báo chí trong nước thì vấn đề thông tin tư vấn, chỉ dẫn chưa có được những công trình nghiên cứu và tài liệu hàn lâm xác đáng với diện mạo thực tế của dòng thông tin này Chính vì vậy, phạm trù thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí Việt Nam hiện nay đang đặt ra hàng loạt vấn

đề về cả lý thuyết lẫn phương pháp chỉ dẫn, tư vấn đòi hỏi phải có sự nghiên cứu, phân tích, đánh giá và xác lập hướng đi cụ thể cho xu hướng này

Để góp phần nhận dạng bức tranh toàn cảnh của thông tin tư vấn, chỉ dẫn

trên báo chí Việt Nam hiện nay, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Vấn đề thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí Việt Nam” cho luận văn chuyên

ngành báo chí học với hy vọng đóng góp thêm một góc nhìn về thông tin tư vấn, chỉ dẫn đối với phạm trù ATTP Thông qua việc phân tích, khảo sát và hệ thống hóa cứ liệu từ các sản phẩm báo chí có chứa thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP, luận văn sẽ rút ra những đánh giá về hiệu quả cũng như bất cập để từ đó bước đầu đề xuất một

số giải pháp làm tăng chất lượng và hiệu quả tác động của thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên các loại hình báo chí Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy, thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí là một xu hướng truyền thông hiện đại Xu hướng này cũng mới phát triển ở nước ta trong những năm gần đây nên việc tìm hiểu, nghiên cứu về dạng thức thông tin này trên báo chí vẫn còn rất hạn chế Riêng về phạm trù thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP thì ở Việt Nam hiện nay cũng chưa có một luận văn thạc sĩ báo chí nào đề cập đến một cách toàn diện, đầy đủ và sâu sắc

Tuy nhiên, liên quan đến nội dung khảo cứu của đề tài có một số công trình

đáng quan tâm của các tác giả: Bùi Thị Hồng Vân (2011), Vấn đề chỉ dẫn, tư vấn

khoa học kỹ thuật nông nghiệp cho nông dân trên báo chí Việt Nam, Luận văn Thạc

sĩ Báo chí học, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội; Nguyễn Thị

Vân Anh (2012), Thông tin chỉ dẫn tiêu dùng trên truyền hình của Đài Phát

thanh-Truyền hình Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ Báo chí học, Trường Đại học KHXH&NV,

Đại học Quốc gia Hà Nội; Bùi Thị Thu Thủy (2010), Thông tin sức khỏe trên báo chí

Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Báo chí học, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học

Quốc gia Hà Nội Đây là những đề tài có cách đặt vấn đề tương đồng với luận văn này nên chúng tôi có thể tham khảo về phương pháp nghiên cứu, cách tiếp cận vấn đề cũng như một số quan điểm về việc tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí

Ngoài ra còn một số nghiên cứu đáng chú ý khác cũng đề cập đến dòng

thông tin chỉ dẫn của các tác giả: Dương Thị Bảo Ngọc (2003), Xây dựng kênh

thông tin chỉ dẫn trên phát thanh, Luận văn Thạc sĩ Báo chí học, Trường Đại học

KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội; Đinh Thu Hiền (2010), Dòng tạp chí chỉ

dẫn giải trí ở Việt Nam: Hiệu quả và bất cập, Luận văn Thạc sĩ, Trường

ĐHKHXH&NV Hà Nội; Lê Vũ Điệp (2003), Tìm lối đi cho dòng tạp chí giải trí-chỉ

dẫn ở Việt Nam, Nghiên cứu khoa học sinh viên, Trường Đại học KHXH&NV, Đại

học Quốc gia Hà Nội…

Để xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết, luận văn còn tham khảo tư liệu từ các

giáo trình báo chí truyền thông như: Cơ sở lý luận báo chí truyền thông (Đinh Hường, Dương Xuân Sơn, Trần Quang), Tác phẩm báo chí (Tạ Ngọc Tấn chủ biên),

Ngôn ngữ báo chí (Vũ Quang Hào); sách về thể loại báo chí như Các thể loại báo chí thông tấn (Đinh Hường), Thể loại báo chí chính luận nghệ thuật (Dương Xuân

Sơn), Các thể ký báo chí (Đức Dũng), Thể loại báo chí chính luận (Trần Quang),

Phê bình tác phẩm văn học nghệ thuật trên báo chí (Nguyễn Thị Minh Thái); sách

về loại hình báo chí: Giáo trình báo chí truyền hình (Dương Xuân Sơn), Lý luận

báo phát thanh (Đức Dũng), Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại (Nguyễn Thành Lợi)… Đây là những cuốn sách đã góp phần cung cấp

những tri thức căn bản về báo chí truyền thông cho sinh viên, học viên và đội ngũ những người nghiên cứu truyền thông ở trong nước

Về tình hình nghiên cứu ATTP Trước hết, phải khẳng định rằng, ATTP là vấn đề không mới cả trên thế giới và ở Việt Nam Tuy nhiên, những nguy cơ mất ATTP với diễn biến phức tạp và hậu quả của nó trong thời gian gần đây là vấn đề khiến cả xã hội phải nhìn nhận và quan tâm nhiều hơn nữa để nâng cao hiểu biết, có

ý thức tự giác trong hành vi lựa chọn, sử dụng, chế biến và bảo quản thực phẩm

Luật và các văn bản dưới luật về ATTP là một nguồn tư liệu quý báu giúp ích cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài Hơn nữa, những vấn đề pháp lý

liên quan đến ATTP là một nội dung quan trọng mà báo chí cần tư vấn, chỉ dẫn và phổ biến sâu rộng tới công chúng trong việc bảo đảm thực phẩm an toàn

Trong luận văn này, chúng tôi còn tham khảo tư liệu trình bày về ATTP và

những vấn đề liên quan của: TS.Nguyễn Đức Lương, TS.Phạm Minh Tâm, Vệ sinh

và an toàn thực phẩm, NXB Đại học bác khoa, TPHCM Cuốn sách đã cung cấp các

kiến thức cơ bản về ATTP, phân tích làm rõ các khái niệm, đồng thời đưa ra các

phương pháp để đánh giá mức độ thực phẩm an toàn… Trong cuốn Truyền thông vệ

sinh an toàn thực phẩm do TS Trần Chí Liêm (chủ biên), NXB Y học, tác giả đã

đưa ra những vấn đề chung về truyền thông, tư vấn vệ sinh ATTP, kỹ năng truyền thông, lập kế hoạch truyền thông trong đó chú ý đến mô hình, cách tiếp cận, đối tượng và thông điệp truyền thông; chiến lược huy động và sử dụng các kênh truyền thông Đây là một trong các tư liệu tham khảo hữu ích, giúp người nghiên cứu tiếp cận đầy đủ những thành tố liên quan đến vấn đề truyền thông, tư vấn về ATTP

Bên cạnh đó, luận văn còn tham khảo một số luận văn thạc sỹ, bài nghiên cứu và khóa luận sau đây: Trong luận văn thạc sỹ chuyên ngành báo chí truyền

thông của Nguyễn Hoàng Anh (2013), “Chiến dịch truyền thông trong Chương

trình mục tiêu Quốc gia vệ sinh an toàn thực phẩm”, Khoa Báo chí và Truyền

thông, Trường Đại học KHXH&VN, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tìm hiểu lý thuyết

và kỹ năng tổ chức chiến dịch truyền thông vào nghiên cứu thực tiễn hoạt động triển khai chiến dịch truyền thông của các tổ chức, doanh nghiệp tại Việt Nam

GS Nguyễn Ngọc Châu, Truyền thông về vệ sinh an toàn thực phẩm dưới

góc nhìn khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Báo cáo Hội

nghị Khoa học Báo chí với Truyền thông Khoa học và Công nghệ năm 2013 Tác giả đã phân tích, lý giải nguyên nhân tại sao một số bài báo thông tin về ATTP mang tính chủ quan, thiếu cơ sở khoa học

Trong Khóa luận Tốt nghiệp của Nguyễn Thị Tuyết, “Báo chí với vấn đề

vệ sinh an toàn thực phẩm (Khảo sát trên báo Vietnamnet.vn thời gian từ tháng 9/2008-5/2010)”, năm 2010, Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học

KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội Đề tài đã thực hiện khảo sát mô tả hình thức và nội dung thông tin tuyên truyền về ATTP trên báo điện tử Vietnamnet

Tuy nhiên, khóa luận khảo sát để tìm hiểu về tính phổ cập kiến thức vệ sinh an toàn thực phẩm của một tờ báo điện tử, hoàn toàn không đề cập đến vấn đề tư vấn, chỉ dẫn

Những tài liệu trên đây cho thấy rõ về vai trò, mối quan hệ giữa báo chí với ATTP Tuy nhiên, vẫn còn thiếu vắng những công trình nghiên cứu bàn về vấn đề thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí Hơn nữa, như đã trình bày trong phần

lý do chọn đề tài, thông tin tư vấn, chỉ dẫn là một xu hướng đang khá phát triển của báo chí hiện đại Xu hướng này đáp ứng được những nhu cầu thiết thực của công chúng Chính bởi vậy, trong luận văn này, chúng tôi sẽ tập trung khảo sát, phân tích các sản phẩm báo chí có chứa thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP, đồng thời bước đầu tìm hiểu nhu cầu về tư vấn, chỉ dẫn ATTP của công chúng báo chí để từ đó rút ra những kết luận và kiến nghị

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

- Khảo sát đặc điểm nội dung, cách thức thể hiện thông tin tư vấn, chỉ dẫn về

ATTP trên các loại hình báo chí Việt Nam hiện nay

- Bước đầu khảo sát tìm hiểu nhu cầu tư vấn, chỉ dẫn về ATTP của công chúng báo chí

- Trên cơ sở của kết quả khảo sát rút ra những kết luận và khuyến nghị giải pháp tăng hiệu quả của thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Làm rõ các khái niệm liên quan đến đề tài

- Khảo sát nội dung, cách thức thể hiện thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên các loại hình báo chí (Báo in, Phát thanh, Truyền hình và Báo điện tử)

- Phỏng vấn sâu những người thực hiện chương trình/chuyên mục hoặc trực tiếp tham gia tư vấn, chỉ dẫn thông tin về ATTP trên báo chí: Nhà báo, chuyên gia…

- Điều tra bảng hỏi: Với người tiêu dùng thực phẩm khu vực nông thôn và thành thị

- Rút ra kết luận về hiệu quả, bất cập và một số kiến nghị để tăng hiệu quả thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các sản phẩm báo chí mang thông tin

tư vấn, chỉ dẫn về ATTP

- Luận văn khảo sát trên cả bốn loại hình báo chí từ năm 2014 đến 2015 Tuy nhiên, để bảo đảm tính cụ thể, tập trung và xác thực, chúng tôi chỉ nghiên cứu

cứ liệu trên:

+ Báo Sức khỏe và Đời sống;

+ Chương trình “Cuộc sống thường ngày” trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam;

+ Các chương trình phát thanh chuyên đề sức khỏe trên hệ VOV2 của Đài Tiếng nói Việt Nam

+ Chuyên mục “An toàn thực phẩm” trên Báo điện tử VietQ.vn

Việc lựa chọn đối tượng nghiên cứu trên đây được chúng tôi dựa trên ba tiêu chí sau: Hàm lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP xuất hiện trên các tờ báo, chương trình, chuyên mục tương đối cao; Bảo đảm tính khoa học, độ tin cậy, xác tín của thông tin; Tính phổ quát, tác động mạnh mẽ, sâu rộng của tờ báo/chương trình/chuyên mục

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu dựa trên chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước về báo chí và ATTP

- Cơ sở lý thuyết của luận văn là những lý thuyết báo chí và truyền thông như: đặc trưng, chức năng của thông tin báo chí, đặc điểm loại hình… và một số quan điểm, nhận định về thông tin tư vấn, chỉ dẫn

- Cơ sở thực tiễn của luận văn là khảo sát những sản phẩm báo chí mang thông tin tư vấn, chỉ dẫn về an toàn thực phẩm trên cả bốn loại hình, báo in, phát thanh, truyền hình và báo điện tử Ngoài ra, luận văn còn kết hợp phỏng vấn sâu các nhà báo, chuyên gia ATTP và điều tra bảng hỏi đối với các đối tượng dân cư

- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn kết hợp sử dụng nhiều phương pháp như: Phương pháp phân tích nội dung văn bản (trong đó có quan sát, thống kê, phân tích định tính và định lượng, so sánh, tổng hợp); phương pháp phỏng vấn sâu; phương pháp điều tra bảng hỏi

Trong đó,

+ Phương pháp phân tích nội dung văn bản: Nhằm tìm hiểu nội dung, cách thức thể hiện của thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP trên báo chí Việt Nam Về mặt định lượng, phân tích nội dung văn bản giúp tìm hiểu tần suất, mức độ xuất hiện của thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP được các loại hình báo chí đề cập đến Trên

cơ sở đó so sánh, nghiên cứu và đưa ra những đánh giá khách quan, khoa học

+ Phương pháp phỏng vấn sâu: Sử dụng phương pháp này trong nghiên cứu

đề tài nhằm tìm hiểu, thu thập thông tin từ hoạt động thực tiễn của các cơ quan báo chí trong việc tư vấn, chỉ dẫn ATTP cho công chúng

+ Phương pháp điều tra bảng hỏi: Nhằm mục đích tìm hiểu nhu cầu tiếp nhận thông tin tư vấn, chỉ dẫn về lĩnh vực ATTP của công chúng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Về mặt lý luận: Báo chí Việt Nam dù thuộc loại hình nào cũng đang tìm

cách tiếp cận sâu hơn đến dòng thông tin tư vấn, chỉ dẫn cho công chúng về từng lĩnh vực cụ thể liên quan mật thiết đến đời sống nhân dân, trong đó ATTP là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng mà báo chí đã, đang và sẽ tiếp tục chú trọng thông tin trong đời sống xã hội hiện nay Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này sẽ phần nào hệ thống hóa những nội dung, cách thức, phương pháp lý luận cần yếu cho thực tiễn báo chí Việt Nam về vấn đề tư vấn, chỉ dẫn ATTP

Về mặt thực tiễn: Kết quả khảo sát, nghiên cứu góp phần nâng cao hiệu quả tác

động của các sản phẩm báo chí chứa thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP cho công chúng

Đặc biệt, trong khi lĩnh vực ATTP đang còn nhiều nan giải hiện nay, kết quả nghiên cứu có thể bổ khuyết cho những vấn đề còn hạn chế trong hoạt động truyền thông về ATTP ở nước ta

Luận văn cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên báo chí và những ai quan tâm đến việc cung cấp thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP cho công chúng

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương như sau:

- Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

- Chương 2: Thực trạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí Việt Nam

- Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao hiệu quả thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên báo chí Việt Nam

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Thông tin và thông tin báo chí

Khái niệm Thông tin

Trong lịch sử tồn tại và phát triển của mình, con người thường xuyên cần đến thông tin Thông tin là nguồn gốc của nhận thức làm tăng thêm hiểu biết của con người Thông tin về một đối tượng chính là một dữ kiện về đối tượng đó, chúng giúp ta nhận biết và hiểu được đối tượng Hiện nay, khi khoa học và công nghệ phát triển đến trình độ cao, trong các lĩnh vực khoa học, thuật ngữ “thông tin” cũng có những cách

hiểu khác nhau khi sử dụng trong từng ngành nghề, lĩnh vực Khái niệm “Thông tin”

bắt nguồn từ chữ Latinh informetio, gốc của từ tiếng Anh information Theo Philipppe

Breton và Serge Proulx trong cuốn sách “Bùng nổ truyền thông”, khái niệm thông tin

có hai hướng nghĩa: (1) nói về một hành động cụ thể để tạo ra một hình thái (frome); (2) nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng Hai hướng nghĩa này cùng tồn tại, một nhằm vào sự tạo lập cụ thể, một nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt Nó thể hiện sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức

Theo quan điểm của triết học, thông tin là một hiện tượng vốn có của vật chất, là thuộc tính khách quan của thế giới vật chất Nội dung của thông tin chính là những thuộc tính, tính chất vốn có của sự vật với các sự vật hiện tượng được bộc lộ

ra, thể hiện thông qua tác động qua lại của sự vật ấy với sự vật khác Thông tin luôn gắn với quá trình phản ánh; nhưng thông tin không phải là phản ánh và cũng không nằm ngoài phản ánh Bản chất của thông tin là “cái đa dạng được phản ánh” Vì vậy, khi tiếp nhận được thông tin, con người thường phải xử lý nó để tạo ra những thông tin mới, có ích hơn, từ đó có những hành vi phản ứng nhất định

Theo Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học (2005) Thông tin với nghĩa

động từ là truyền tin cho nhau để biết; và với nghĩa danh từ là điều được truyền đi cho biết, tin truyền đi (ví dụ bài báo có lượng thông tin cao)

Như vậy, “thông tin” được hiểu theo hai nghĩa: (1) là nội dung thông tin; (2)

là phương tiện thông báo, báo tin

Thông tin báo chí

Trong tiến trình phát triển của lịch sử văn hoá nhân loại, báo chí là một hiện tượng xã hội, ra đời do nhu cầu thông tin giao tiếp, giải trí và nhận thức của con người Thông tin là một hiện tượng vốn có của thế giới vật chất Theo các nhà nghiên cứu, lần đầu tiên thông tin được con người chú ý về mặt ý nghĩa xã hội của

nó và được đề cập đến trong lý thuyết báo chí vào những năm 20 – 30 của thế kỷ

XX Và từ đây, thông tin chính là những cái mới, khác với những điều đã biết

Thông tin là chức năng sơ khởi của báo chí, theo nghĩa sử dụng phương tiện

kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội

Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được

Như vậy, thông tin báo chí cũng được hiểu theo hai nghĩa:

Thứ nhất, đó là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực

cuộc sống Tất cả những vấn đề, sự kiện, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội được báo chí phản ánh nhằm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, khám phá của con người

Thứ hai, đó là phương tiện, công cụ chuyển tải tác phẩm báo chí tới công chúng

Trong hoạt động báo chí, thông tin là mục đích chủ yếu Thông tin trở thành

“cầu nối” giữa báo chí và công chúng Căn cứ việc phân loại theo phương thức thể hiện, người ta chia thông tin báo chí thành các loại hình: Thông tin bằng chủ yếu chữ viết (báo in); thông tin chủ yếu bằng tiếng nói (phát thanh); thông tin chủ yếu bằng hình ảnh (truyền hình); thông tin trên mạng internet (đa phương tiện)

Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ “thông tin” có nhiều dạng khác nhau: có khi chỉ là cái tin vắn, tin ngắn, bài bình luận, phóng sự, phỏng vấn; có khi là một chương trình phát thanh, truyền hình Ngay cả các tiêu đề, vị trí của tác phẩm trên các cột báo, giọng đọc của phát thanh viên, các cỡ chữ hay cách xếp chữ trên các tờ

báo… đều chứa đựng thông tin Thuật ngữ “thông tin” trong hoạt động báo chí còn

có có cách hiểu rộng hơn; chúng còn được hiểu như một danh từ tập hợp Chúng ta

có thể gọi toàn bộ tác phẩm, hay hệ thống những tin tức… là thông tin

Đảng và Nhà nước ta hết sức coi trọng và đánh giá cao vai trò của thông tin báo chí Đây không chỉ là phương tiện cung cấp thông tin, cung cấp tri thức, là một trong những công cụ giúp cho công tác chỉ đạo, điều hành đất nước mà còn là nơi

để phản hồi những thông tin từ nhân dân đối với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, góp phần quan trọng thực hiện dân chủ hoá trong đời sống xã hội Thông tin báo chí thực sự là công cụ cung cấp tri thức, dự báo sự phát triển đồng thời cũng là động lực thúc đẩy sự phát triển Đời sống nhân dân được cải thiện, trình độ dân trí ngày càng được nâng cao nên nhu cầu thông tin báo chí của nhân dân cũng đòi hỏi ngày càng cao hơn

1.1.2 Thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí

Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (2005):

Tƣ vấn: là đóng góp ý kiến về những vấn đề được hỏi đến nhưng không có

quyền quyết định

Chỉ dẫn: là bảo cho biết phương hướng, cách thức tiến hành công việc một

cách cặn kẽ

Theo bài giảng của PGS.TS Vũ Quang Hào: Thông tin tƣ vấn thường được

thể hiện dưới dạng thức các câu hỏi – đáp giữa độc giả với những chuyên gia, những người có hiểu biết về lĩnh vực đó, nhằm cung cấp thông tin về một lĩnh vực

cụ thể, một vấn đề nào đó trong cuộc sống, trong xã hội… cho nhóm công chúng

đối tượng quan tâm Thông tin chỉ dẫn bao gồm những cách thức, phương pháp để

chỉ ra, hướng dẫn cho công chúng về những lĩnh vực mà họ quan tâm, mong muốn nhưng chưa biết thực hiện như thế nào [47, tr.13]

Như vậy, có thể hiểu một cách đơn giản nhất, thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn trên báo chí là việc báo chí cung cấp cho công chúng những tin tức về các sự kiện, hiện

tượng và gợi ý, hướng dẫn cách thức, phương pháp về một lĩnh vực nào đó trong cuộc sống nhằm giúp đỡ, hỗ trợ họ nhận biết hoặc giải quyết vấn đề mà họ quan tâm, mong muốn nhưng chưa biết thực hiện như thế nào

Điều quan trọng là muốn tư vấn, chỉ dẫn cho người khác thì người tư vấn, chỉ dẫn không những phải hiểu biết rất sâu về vấn đề mình sẽ tư vấn, chỉ dẫn mà còn phải hiểu đối tượng mình tư vấn là ai Với các đối tượng khác nhau luôn có sự khác biệt về trình độ hiểu biết, lứa tuổi, nghề nghiệp, văn hóa, phong tục, lối sống… nên cần có cách thức tư vấn, chỉ dẫn phù hợp để đạt hiệu quả tốt nhất

Việc tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí là hình thức chuyển tải thông tin đặc biệt của báo chí Đây không phải là một thể loại báo chí độc lập, không mang những đặc điểm thể loại báo chí mà chỉ là một dạng thức chuyển tải thông tin đặc biệt của báo chí nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng về thông tin của công chúng

Chủ thể của việc tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí thường do: Nhà báo, chuyên gia

lý thuyết và chuyên gia thực hành (người thật, việc thật)

Nhà báo: là người có tìm hiểu về vấn đề, có nghiên cứu tài liệu, hơn nữa là

người biết về đối tượng được tư vấn, chỉ dẫn Nhà báo có ưu điểm là biết cách chuyển tải thông tin một cách hiệu quả đến đối tượng tiếp nhận Nhưng nhà báo không thể hiểu vấn đề cặn kẽ, chuyên sâu Nhà báo giữ vai trò quan trọng khi tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí vì chính nhà báo là người đi thu thập thông tin tư liệu về vấn đề đó rồi viết phản ánh lại và còn là người biên tập bài của cộng tác viên, của các chuyên gia Nếu nhà báo không có kiến thức hiểu biết cơ bản về vấn đề được tư vấn, chỉ dẫn thì hiệu quả sẽ không cao, thậm chí còn tác động ngược

Chuyên gia lý thuyết: Đây chính là người làm công việc tư vấn, chỉ dẫn hợp

lý và quan trọng nhất bởi lẽ họ là người có quá trình nghiên cứu, tìm hiểu rất kỹ về vấn đề được tư vấn, chỉ dẫn Nếu ngoài việc nghiên cứu, nắm chắc lý thuyết, các chuyên gia còn có thêm kiến thức thực tế thì hiệu quả tư vấn, chỉ dẫn sẽ cao Nhưng hiệu quả của việc tư vấn, chỉ dẫn còn phụ thuộc vào việc báo chí có chọn đúng chuyên gia hay không Bởi nếu chọn được chuyên gia phù hợp, có kỹ năng tư vấn, chỉ dẫn tốt thì hiệu quả truyền thông và uy tín của cơ quan báo chí được nâng cao và ngược lại, nếu chọn chuyên gia không phù hợp thì hiệu quả tư vấn, chỉ dẫn cũng như uy tín của cơ quan báo chí sẽ giảm sút

Chuyên gia thực hành (người thật, việc thật): Đây là người có kinh nghiệm

thực tiễn về vấn đề được tư vấn, chỉ dẫn Trong thực tế cuộc sống, khi đứng trước

một cái mới mà có ai đó đã làm thử thành công thì những người khác sẽ mạnh dạn làm theo Vì vậy, nếu dùng chủ thể này để tư vấn, chỉ dẫn sẽ dễ đạt hiệu quả cao Nhưng khi chọn đối tượng này cũng cần chú ý phải chọn lựa những người thực sự điển hình, có cách thể hiện gần gũi, chân thật thì hiệu quả tư vấn, chỉ dẫn sẽ cao

1.1.3 An toàn thực phẩm

Thực phẩm: Là tất cả các chất đã qua chế biến hoặc chưa chế biến mà con

người có thể ăn, uống được với mục đích cơ bản là thu nạp các chất dinh dưỡng nhằm nuôi dưỡng cơ thể hay vì sở thích Các thực phẩm có nguồn gốc từ thực vật, động vật, vi sinh vật hay các sản phẩm chế biến từ phương pháp lên men như rượu, bia Thực phẩm được thu nhận thông qua việc gieo trồng, chăn nuôi, đánh bắt và các phương pháp khác

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm “Thực phẩm” theo quy

định tại Điều 2 của Luật ATTP như sau: Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn,

uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm

ATTP: là thuật ngữ khoa học chỉ điều kiện và yêu cầu bắt buộc để bảo đảm

thực phẩm không bị ô nhiễm về sinh học, hóa học hoặc ô nhiễm từ các nguồn khác

có thể gây độc hại nguy hiểm tới sức khỏe và tính mạng con người [16, tr.5]

Hiểu theo nghĩa rộng: ATTP là khả năng cung cấp đầy đủ và kịp thời về số lượng và chất lượng thực phẩm một khi quốc gia bị thiên tai hoặc một lý do nào đó

Thực tế, trong đời sống thường nhật, thậm chí cả trong khoa học đều không

có sự thống nhất khi sử dụng các thuật ngữ ATTP, Vệ sinh ATTP và An toàn vệ sinh

thực phẩm Về bản chất, cả ba thuật ngữ này đều nhằm chỉ các điều kiện và biện

pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng con người Tuy nhiên, để thống nhất về thuật ngữ, trong khuôn khổ luận văn này, tác giả chỉ sử dụng thuật ngữ ATTP theo nghĩa hẹp Vì đây cũng là thuật ngữ mà Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam đã dùng để gọi tên Luật ATTP

1.1.4 Thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm

Từ các khái niệm thành phần nêu trên có thể rút ra cách hiểu về khái niệm

thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP như sau: Thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn ATTP là

những thông tin chuyên biệt cung cấp tin tức, kiến thức kèm theo những giải thích, gợi ý, hướng dẫn cho công chúng sử dụng hoặc làm theo một phương pháp, cách thức nào đó nhằm bảo đảm các điều kiện và yêu cầu cần thiết để thực phẩm không

bị ô nhiễm về sinh học, hóa học hoặc ô nhiễm từ các nguồn khác có thể gây độc hại nguy hiểm tới sức khỏe và tính mạng con người

1.2 Nhu cầu thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn của công chúng về vấn đề an toàn thực phẩm

1.2.1 Nhu cầu tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí trong bối cảnh truyền thông hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, dưới sự ảnh hưởng của truyền thông xã hội đã làm thay đổi diện mạo đời sống báo chí truyền thống Nhờ các thiết bị công nghệ hiện đại kết nối internet mà truyền thông xã hội đã tác động trực tiếp đến tốc độ đưa tin - điều mà báo chí truyền thống khó có thể vượt được Ranh giới giữa truyền thông xã hội và báo chí đôi khi cũng bị xóa nhòa bởi không ít tin tức xã hội được đăng tải dưới những vỏ bọc ẩn danh, nặc danh khiến công chúng mất dần niềm tin vào báo chí chính thống Miếng bánh quảng báo cũng bị xé lẻ, địa hạt kinh tế báo chí truyền thông bị ảnh hưởng Sự trà trộn thái quá của các trang tin điện tử khiến nhiều người khó phân biệt được thông tin thật, giả Đó là những tiêu cực của truyền thông xã hội đối với báo chí truyền thống, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh trong môi trường truyền thông hiện nay

Nhưng bên cạnh đó, truyền thông xã hội cũng mở ra những hướng đi mới cho báo chí phát triển Đó là, giúp tòa soạn mở rộng công chúng mục tiêu dựa vào mạng xã hội; là cầu nối giữa công chúng với tòa soạn, làm tăng tính tương tác từ đó tăng thiện cảm của công chúng với các cơ quan báo chí và tất nhiên sẽ giúp tăng uy tín, danh tiếng cho các tòa soạn Như vậy, môi trường truyền thông hiện đại đã và đang tạo ra một cuộc chơi mới khiến báo chí truyền thống phải thay đổi để giữ chân công chúng của mình Trong khi truyền thông xã hội có lợi thế là khả năng đưa tin, chia sẻ, thu hút, tìm kiếm thông tin nhanh chóng thì báo chí vẫn có chỗ đứng vững chắc và quan trọng trong “trận địa thông tin mở” như hiện nay nếu vẫn duy trì được chất lượng, coi nội dung là vua, đồng thời biết kết hợp những tính ưu việt mà truyền thông xã hội đem lại,

từ đó tăng cường sức mạnh cũng như tăng giá trị cho báo chí truyền thống [15, tr.38]

Trên bình diện khác, con người trong cuộc sống hiện đại ngày càng nảy sinh thêm những nhu cầu mới, đa dạng, trong đó thông tin là nhu cầu nổi bật và ngày càng gia tăng, đặc biệt là nhu cầu thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên mọi lĩnh vực Thực tiễn đời sống xã hội hiện nay đã cho thấy có hàng loạt hoạt động mang tính tư vấn, chỉ dẫn ra đời và phát triển sôi động như: Các công ty tư vấn về pháp luật, nhà đất; các văn phòng, tổng đài tư vấn tâm sinh lý, giới thiệu sản phẩm; các bộ phận túc trực để hỗ trợ khách hàng qua điện thoại, qua email hoặc trực tiếp có mặt để cung cấp thông tin và giải đáp thắc mắc về sản phẩm; tờ rơi, áp phích vừa quảng cáo vừa

tư vấn, chỉ dẫn cho khách hàng cách thức sử dụng sản phẩm… Nhưng số lượng hoạt động tư vấn, chỉ dẫn đó chưa đủ cho mọi thành viên trong xã hội bởi không phải thành viên nào cũng có điều kiện để được tư vấn vì những nguyên nhân khác nhau như chi phí, thời gian, hoàn cảnh sống…

Hơn nữa, dù là trong môi trường truyền thông hiện đại thì chức năng giáo dục là một chức năng hết sức quan trọng của báo chí vẫn chưa bao giờ mờ nhạt Báo chí luôn nắm bắt được xu hướng phát triển nhu cầu của công chúng để từng bước đặt nền móng, giáo dục và nâng dần kiến thức, nhận thức của công chúng từ đó định hướng nhu cầu cho họ Chính bởi vậy, thời gian qua, cùng với chức năng thông tin vốn có thì hầu hết các loại hình báo chí đã dần hình thành và ra đời các sản phẩm báo chí chứa nội dung thông tin tư vấn, chỉ dẫn để phục vụ nhu cầu thiết yếu, có thực của công chúng Hầu như tất cả các loại hình báo chí từ báo in, phát thanh, truyền hình cho đến báo điện tử đều mở chuyên mục, chuyên trang tư vấn, chỉ dẫn Thông tin tư vấn, chỉ dẫn xuất hiện thường xuyên hơn, chiếm thời lượng, diện tích lớn hơn, phong phú, đa dạng các lĩnh vực Điển hình là thông tin tư vấn, chỉ dẫn về các dịch vụ hàng hóa, giao thông, pháp luật, thời tiết, tiêu dùng, chế độ chính sách, việc làm, hôn nhân gia đình, sức khỏe, tâm sinh lý… Trong đó, không thiếu những sản phẩm báo chí mang thông tin tư vấn, chỉ dẫn về ATTP Tùy theo đặc điểm, chức năng nhiệm vụ và tiêu chí thông tin của từng

cơ quan báo chí để đi sâu tư vấn, chỉ dẫn vào một lĩnh vực nhất định

1.2.2 Sơ lược về hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn an toàn thực phẩm trên các loại hình báo chí

Để sinh sống và hoạt động, hàng ngày con người đều phải thu nhận các phần

tử dinh dưỡng cần thiết từ thức ăn, từ lương thực, thực phẩm Do đó, chất lượng

thực phẩm, đặc biệt là chất lượng ATTP là vấn đề được cộng đồng người tiêu dùng hết sức quan tâm Hơn nữa, sự phát triển của công nghệ thực phẩm và hệ thống cơ

sở sản xuất cung cấp, chế biến, kinh doanh, vận chuyển các sản phẩm, dịch vụ về thực phẩm ngày một mở rộng Những đối tượng đó đòi hỏi phải có kiến thức pháp luật, sự hiểu biết cần thiết về ATTP Báo chí là phương tiện truyền thông đại chúng quan trọng, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân Thông tin báo chí có sự tác động thường xuyên, phổ quát trong đời sống xã hội và tạo được lòng tin đối với công chúng Chính vì vậy, việc báo chí thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP vừa thực hiện trách nhiệm của báo chí đối với xã hội vừa đa dạng hóa các sản phẩm thông tin báo chí, góp phần đáp ứng nhu cầu thiết thực và ngày càng đa dạng của công chúng

Mặt khác, trong các văn bản quy phạm pháp luật cũng như quan điểm chỉ đạo của Đảng, Chính phủ hay ở những hội nghị, hội thảo về ATTP luôn ưu tiên, coi trọng công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức, giáo dục nâng cao nhận thức của nhân dân về ATTP Bởi đây cũng là một vấn đề bức xúc trong xã hội hiện đại cần phải được giải quyết có hiệu quả

Trong xu thế phát triển của báo chí hiện đại, công chúng không còn lạ lẫm với dòng thông tin tư vấn, chỉ dẫn bởi sự xuất hiện của nó đã, đang và tiếp tục đáp ứng những nhu cầu ngày càng tiến bộ của con người Theo dõi thực tiễn báo chí cho thấy, thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP đã xuất hiện ở cả 4 loại hình báo in, phát thanh, truyền hình và báo điện tử

Trên báo in, hoạt động tư vấn, chỉ dẫn ATTP chủ yếu tập trung ở một số tờ báo có cơ quan chủ quản là những bộ, ngành trực tiếp quản lý lĩnh vực ATTP như: Báo SK&ĐS của Bộ Y tế, Nông nghiệp Việt Nam của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Công thương của Bộ Công thương Tuy nhiên, ngay các tờ báo này cũng chưa tổ chức được một chuyên mục/chuyên trang dành riêng cho vấn đề ATTP Thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP thường xuất hiện manh mún trong các chuyên mục khác nhau của mỗi tờ báo, khi thì ở trang thời sự, lúc lại xuất hiện trên trang kinh tế hay mục vấn đề bạn đọc quan tâm…

Đối với phát thanh và truyền hình tín hiệu có khả quan hơn báo in song cũng chưa có được một kênh chuyên biệt dành cho những thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP

mà thường xuất hiện xen kẽ cùng với các thông tin khác trong chuyên mục sức khỏe với thời lượng, tần suất chưa cao, có khi cả tháng mới thấy một hoặc hai tin, bài tư vấn về ATTP

Trên báo điện tử, thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP có phần nổi bật hơn hẳn so với 3 loại hình báo chí nói trên Chẳng hạn, chuyên trang sức khỏe của Vietnamnet xây dựng riêng một chuyên mục ATTP với nhiều bài viết mang tính tư vấn, chỉ dẫn Hay trên tờ Vnexpress thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP cũng xuất hiện tương đối đều đặn ở chuyên trang sức khỏe mục dinh dưỡng và tin tức Rồi trên dantri.com.vn cũng tổ chức thành vệt bài về lĩnh vực ATTP, trong đó thông tin tư vấn, chỉ dẫn xuất hiện với tần suất tương đối đều đặn…

Nằm ngoài phạm vi thời gian khảo sát của luận văn, từ đầu năm 2016, khi vấn đề ATTP nóng khắp mọi diễn đàn từ ngoài xã hội đến Quốc hội thì một số cơ quan báo chí cũng đã bắt đầu tổ chức, xây dựng chuyên mục/chương trình dành riêng cho vấn đề ATTP Đó là: Chuyên mục “Nói không với thực phẩm bẩn” của Trung tâm tin tức VTV24, Đài Truyền hình Việt Nam; chuyên trang “Chung tay vì

an toàn thực phẩm” của Báo Kinh tế & Đô thị cũng mới ra mắt…

1.3 Đặc trƣng của các loại hình báo chí với thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn

1.3.1 Báo in

Có quan điểm cho rằng, báo in là tên gọi một loại hình báo chí chuyển tải

thông tin trên giấy gồm văn tự (chữ viết) và phi văn tự (Tranh, ảnh, đồ hình, đồ họa…) được thực hiện bằng phương tiện kỹ thuật in ấn

Toàn bộ thông tin của báo in đồng thời xuất hiện trước mắt người đọc hầu như trên một trang báo Sự đồng hiện thông tin của báo in được thể hiện bằng những thông tin xuất hiện cùng lúc trên trang báo, thông qua việc trình bày, tổ chức trang báo như: chuyên trang, chuyên mục, tiêu đề, tít chính, tít phụ, sapô, nội dung, hình vẽ, tranh, ảnh, biểu đồ, sơ đồ… Phương thức truyền tải thông tin này là một ưu thế nhất định của báo in bởi công chúng đọc báo in có thể thấy tít hoặc sapo hấp dẫn hay cũng có thể do tranh ảnh, biểu đồ minh họa gây chú ý mà thu hút họ mua báo và đọc Đây cũng là một lợi thế đối với thông tin tư vấn, chỉ dẫn bởi công chúng vừa

có thể đọc thông tin chữ viết vừa kết hợp xem tranh ảnh minh họa nên dễ dàng hình

dung làm theo tư vấn, chỉ dẫn một cách chính xác Hơn nữa, công chúng có thể cùng lúc lướt mắt trên toàn bộ bài báo sau đó chọn đọc những phần họ quan tâm, cần thiết nhất đối với sở thích, nhu cầu của mỗi độc giả

Một cách hiểu khác: Báo in là sản phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin

mang tính thời sự được nhân bản bằng máy in và phát hành rộng rãi trong xã hội

Báo in có tính định kỳ Tính định kỳ này được mặc định giữa tòa soạn báo với công chúng bằng sự xuất hiện theo chu kỳ đều đặn và cố định Sản phẩm báo in

có thể ra hàng ngày hoặc hàng tuần… nhưng nếu tính định kỳ bị phá vỡ sẽ làm xáo trộn thói quen theo dõi, mua báo và đọc báo của công chúng và họ sẽ tìm kiếm những phương tiện, hình thức khác để tiếp nhận thông tin

Sản phẩm của báo in được phát hành rộng rãi trong xã hội Nhưng mỗi loại báo in có đối tượng công chúng đặc thù riêng như: Báo Thanh Niên, Tiền Phong, Tuổi trẻ dành cho lứa tuổi đoàn viên, thanh niên; Báo Nhi đồng dành cho lứa tuổi nhi đồng; Báo Người cao tuổi dành cho người cao tuổi; Báo Phụ nữ dành cho các chị em phụ nữ… Với mỗi đối tượng công chúng lại mang đặc điểm tâm sinh lý khác nhau nên cách thức tiếp nhận thông tin cũng không giống nhau Do đó mỗi cơ quan báo in cần có cách thức thông tin phù hợp với đối tượng công chúng của mình

Công chúng của báo in tiếp nhận thông tin bằng thị giác nên hoàn toàn có thể chủ động về không gian, thời gian, địa điểm tiếp nhận thông tin khi thấy phù hợp Điều này cũng khá phù hợp với dạng thức thông tin tư vấn, chỉ dẫn Bởi bạn đọc có thể chủ động lựa chọn loại thông tin tư vấn cần thiết phù hợp, lại có thể đọc đi đọc lại nhiều lần đến khi nào hiểu cặn kẽ và thực hành theo một cách chính xác; cũng có thể bỏ qua những thông tin tư vấn, chỉ dẫn mà bản thân đã biết hoặc không quan tâm Chính nhờ sự chủ động của công chúng khi đọc báo in nên việc ghi nhớ thông tin cũng lâu hơn, chi tiết hơn giúp cho việc nhận thức các mặt của một sự kiện phức tạp hay vấn đề tế nhị cũng đầy đủ, đúng đắn hơn

Việc tiếp nhận thông tin bằng thị giác cũng mang lại cho báo in ưu thế về khả năng thông tin những vấn đề phức tạp một cách sâu sắc, đầy đủ và chi tiết Bởi khi đọc báo in, người đọc phải tập trung trí óc, chú tâm vào tiếp nhận thông tin chứ không thể vừa làm việc vừa nghe đài hoặc xem tivi

Công tác lưu trữ thông tin ở báo in cũng đơn giản, dễ dàng hơn hẳn phát thanh và truyền hình Công chúng báo in có thể giữ lại tờ báo chứa thông tin tư vấn

bổ ích và thiết thực với bản thân để xem lại nhiều lần sau đó Nếu tương lai công chúng tiếp tục gặp tình huống tương tự như trong bài báo có thể dễ dàng lật giở lại trang báo cũ mà mình đã lưu trữ để thực hành

Tuy nhiên, báo in có hạn chế là chỉ những người biết chữ mới có thể đọc hay

có những vấn đề chuyên môn phức tạp mà chỉ công chúng có trình độ học vấn và phông văn hóa kiến thức nhất định mới có thể hiểu được Ngoài ra, vì được phát hành theo phương thức trao tay nên thời gian để thông tin của báo in đến với công chúng cũng là một hạn chế của báo in so với phát thanh và truyền hình Người đọc tiếp nhận thông tin sớm hay muộn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện khu vực phát hành, sự phát triển của giao thông, phương tiện vận chuyển, phân phối… Chính vì thế, thông tin báo in nhiều khi không được nhanh nhạy, kịp thời, thậm chí là lạc hậu nên hầu như ít có tác động ở miền núi, vùng sâu vùng xa hay những khu vực thưa dân cư sinh sống

1.3.2 Phát thanh

Phát thanh tuy không có được sự “già dặn” như báo in, không hấp dẫn như truyền hình, không đa phương tiện như báo điện tử nhưng nó đòi hỏi phải được hiểu ngay tức khắc và can dự trực tiếp vào các sự kiện nổi bật Phát thanh ra đời tạo ra cuộc bùng nổ thông tin đại chúng lần thứ hai Thông tin phát thanh không bị giới hạn, rào cản bởi khoảng cách địa lý, hải quan… mà ngay lập tức tác động đồng thời đến hàng triệu người trên khắp hành tinh

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Dũng: Phát thanh là một loại hình báo chí điện

tử hiện đại mà đặc trưng cơ bản của nó là sử dụng ngôn ngữ âm thanh tổng hợp, sinh động bao gồm lời nói, tiếng động, âm nhạc để chuyển tải thông điệp nhờ sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền thanh tác động trực tiếp vào thính giác của người nghe

Hiện nay, phát thanh vẫn đang được coi là loại hình truyền thông có khả năng thu hút một lượng thính giả rộng rãi và có sức ảnh hưởng lớn tới dư luận xã hội

Một trong những thế mạnh của báo nói được thính giả đánh giá cao là những người làm báo nói biết cách tôn trọng người nghe và tác động nhanh, hiệu quả đến công chúng Nói cách khác, sức hấp dẫn của phát thanh chính là ở là sự thân mật, gần gũi với công chúng thính giả giống như “nói với một người bạn” Đối với dạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn thì đây cũng là một điểm cộng của phát thanh nhất là trong lĩnh vực tư vấn, chỉ dẫn về tâm sinh lý lứa tuổi, giới tính, hôn nhân gia đình… bởi

sự tâm tình, thủ thỉ như “rót vào tai” từ giọng nói truyền cảm của phát thanh viên, tư vấn viên

Tỏa sóng rộng khắp: Nhờ phủ sóng điện từ trên phạm vi rộng lớn, có tốc độ tương đương với tốc độ của ánh sáng nên phát thanh không có giới hạn về khoảng cách, vì thế nó mang tính xã hội hóa rất cao Những thông tin được xã hội hóa cũng

có thể tạo ra hành động mang tính xã hội

Thông tin nhanh, tiếp nhận đồng thời Phát thanh ngay lập tức có thể thông báo cho công chúng biết được về sự kiện ở chính cái thời điểm mà những sự việc,

sự kiện đã và đang diễn ra Chính vì thế, hàng triệu khán thính giả của phát thanh đồng thời được lắng nghe thông tin ở cùng một thời điểm Đây cũng chính là điều

đã khiến cho Lê-nin, từ cách đây gần một thế kỷ nhận xét “Phát thanh là cuộc mít

tinh của hàng triệu quần chúng”…

Trong phát thanh, đối tượng tiếp nhận thông tin đa dạng hơn báo in bởi gần như không có sự phân biệt trình độ học vấn, mọi đối tượng đều có thể tiếp nhận thông tin qua một chiếc radio âm thanh không phụ thuộc vào hình ảnh hoặc chữ, nên có nhiều thuận lợi trong khi sử dụng và có thể kích thích trí tưởng tượng, thuật dựng không khí và gợi lên tâm trạng…

Song, ngược lại với sự chủ động của công chúng báo in thì ở phát thanh, bạn nghe đài bị phụ thuộc hoàn toàn vào quy luật của quá trình thông tin, họ phải nghe chương trình theo trật tự tuyến tính, tuần tự từ đầu đến cuối một cách hoàn toàn bị động – tuy vậy, đặc trưng này cũng có một thế mạnh đó là: bất cứ một thính giả nghe đài nào đang bận việc cũng có thể tiếp nhận thông tin

Là loại hình truyền thông đại chúng chỉ có âm thanh tác động vào thính giác nên độ ghi nhớ nghe qua tai thấp chỉ bằng 10-12% so với ghi nhớ bằng mắt Theo

tính toán của giới chuyên môn, khi con người càng nghe nhiều càng nhớ ít hơn nữa còn bị phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp, hoàn cảnh, không gian và thời gian nghe… Chính vì vậy, đối với thông tin tư vấn, chỉ dẫn các lĩnh vực khoa học mà sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành, nhiều con số thì rất khó phát huy hiệu quả trên phát thanh Người nghe sẽ rất khó ghi nhớ chính xác thông tin

để làm theo và như vậy sẽ làm giảm hiệu quả của thông tin tư vấn, chỉ dẫn

1.3.3 Truyền hình

Truyền hình xuất hiện vào đầu thế kỷ XX và phát triển với tốc độ như vũ bão nhờ vào sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật-công nghệ, tạo ra một kênh thông tin quan trọng trong đời sống xã hội Ngày nay, truyền hình là phương tiện thông tin thiết yếu cho mỗi gia đình, mỗi quốc gia, dân tộc Truyền hình trở thành công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng văn hóa cũng như các lĩnh vực kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng

Thuật ngữ truyền hình (Television) có nguồn gốc từ tiếng Latinh và Hy Lạp

có nghĩa là xem được từ xa Theo định nghĩa của PGS.TS Dương Xuân Sơn: Truyền

hình là một loại hình truyền thông đại chúng chuyển tải thông tin bằng hình ảnh và

âm thanh về một vật thể hoặc một cảnh đi xa bằng sóng vô tuyến điện [29, tr.9]

Tính thời sự là đặc điểm chung của báo chí Nhưng truyền hình với tư cách là phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại có khả năng thông tin nhanh chóng, kịp thời hơn so với các loại phương tiện khác Ở truyền hình, sự kiện được phản ánh ngay lập tức khi nó vừa mới diễn ra thậm chí khi nó đang diễn ra, người xem có thể quan sát một cách chi tiết, tường tận qua truyền hình trực tiếp và cầu truyền hình Truyền hình có khả năng phát sóng liên tục 24/24h trong ngày, luôn mang đến cho người xem những thông tin nóng hổi nhất về các sự kiện diễn ra, cập nhật những tin tức mới nhất

Một ưu thế nổi bật của truyền hình là truyền tải cả hình ảnh và âm thanh cùng một lúc Khán giả truyền hình tiếp cận sự kiện bằng cả thị giác và thính giác Qua các cuộc nghiên cứu người ta thấy 70% lượng thông tin con người thu được là qua thị giác

và 20% qua thính giác Do vậy, truyền hình trở thành một phương tiện cung cấp thông tin lớn, có độ tin cậy cao, có khả năng chuyển tải một cách chân thực hình ảnh của sự kiện đi xa nên đáp ứng yêu cầu chứng kiến tận mắt của công chúng, có khả năng làm

thay đổi nhận thức của con người về sự kiện “Trăm nghe không bằng một thấy” là ưu thế lớn nhất của truyền hình so với các loại hình báo chí khác Đặc trưng này cũng làm tăng hiệu quả của thông tin tư vấn, chỉ dẫn vì người xem được mắt thấy tai nghe nên việc làm theo hướng dẫn sẽ chính xác và đạt hiệu quả

Tuy vậy, truyền hình cũng như phát thanh bị chi phối bởi quy luật thời gian tuân theo trật tự tuyến tính Do đó, khi theo dõi một chương trình tư vấn, chỉ dẫn trên truyền hình, nếu khán giả không thực hành ngay thời điểm phát sóng thì sẽ rất khó để xem lại thông tin và buộc khán giả phải ghi nhớ Và việc thực hành sau đó có độ chính xác và hiệu quả cao hay thấp phụ thuộc vào khả năng ghi nhớ của khán giả

Như vậy đặc trưng của truyền hình cũng chi phối nhất định đến hiệu quả của thông tin tư vấn, chỉ dẫn

1.3.4 Báo điện tử

Báo điện tử là một loại hình báo chí ra đời muộn hơn báo in, phát thanh và truyền hình Trước đây, khi một sự kiện xảy ra thì “Phát thanh đưa tin, truyền hình minh họa, báo in phân tích và giải thích” Nhưng giờ đây, báo điện tử có thể đảm đương nhiệm vụ của cả phát thanh, truyền hình lẫn báo in một cách dễ dàng Bản thân nó mang trong mình sức mạnh của phương tiện truyền thông đại chúng truyền thống kết hợp với mạng máy tính kết nối internet nên có nhiều ưu điểm vượt trội

Trên thế giới và ở Việt Nam tồn tại nhiều cách gọi khác nhau về loại hình Báo điện tử Trong luận văn này, chúng tôi theo quan điểm của TS.Nguyễn Trường

Giang, Giảng viên Học viện Báo chí & Tuyên truyền: “Báo mạng điện tử là một

loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao”

Ưu thế lớn nhất của Báo điện tử là khả năng tương tác, tương tác qua lại giữa

tờ báo và công chúng, giữa công chúng với nhau, tạo điều kiện thuận lợi thiết lập các diễn đàn báo chí; khả năng đa phương tiện; tính thời sự với khả năng cập nhật thông tin nhanh, mới, nóng và nằm ở tâm điểm Tính thời sự của báo điện tử đạt đến tính phi định kỳ Ngoài ra báo điện tử còn có khả năng lưu trữ, tìm kiếm, truy xuất thông tin nhanh chóng và dễ dàng

Những ưu thế trên đây của Báo Điện tử cho phép người làm báo khai thác xây dựng và sáng tạo nhiều cách thức thông tin mới như: Bàn tròn trực tuyến, hỏi đáp trực tuyến… Đây là những hình thức thông tin mang lại hữu ích và hiệu quả to lớn trong lĩnh vực tư vấn, chỉ dẫn Đặc biệt, nhờ tính năng tương tác nhiều cấp độ (tương tác giữa độc giả với tòa soạn, giữa toà soạn với chuyên gia hay giữa các nhóm độc giả có cùng

sự quan tâm…) của Báo điện tử nên công chúng khi tiếp nhận thông tin tư vấn, chỉ dẫn nếu có chỗ nào chưa hiểu hoặc còn băn khoăn thắc mắc cũng có thể trao đổi, tranh luận

và nhận được giải đáp gần như ngay lập tức từ tòa soạn, từ các chuyên gia tư vấn hay thậm chí từ chính những độc giả có chung sự quan tâm về vấn đề đó

Báo điện tử không bị giới hạn bởi số trang, khuôn khổ hay thời lượng chương trình giống như các loại hình báo chí khác Toàn bộ thông tin của báo điện

tử được lưu trữ dưới dạng đĩa từ với dung lượng lớn nên báo điện tử giống như một thư viện đúng nghĩa, nó lưu giữ quá khứ, hiện tại và tương lai Báo điện tử là một kho thông tin khổng lồ mà khi tìm kiếm chỉ cần gõ từ khóa và nhấn nút tìm kiếm là

có thể tìm được những thông tin cần thiết Những tính năng ưu việt của báo điện tử mang lại sự tiện dụng và hữu ích cho cả những người tư vấn cũng như công cúng tiếp nhận thông tin tư vấn, chỉ dẫn

Tuy nhiên, báo điện tử có hạn chế nhất định, không có sức phổ quát sâu rộng bằng các loại hình báo chí khác do chịu sự chi phối của công nghệ Không phải mọi đối tượng công chúng đều có thiết bị máy tính, điện thoại thông minh kết nối internet và cũng không phải ai cũng có kiến thức, biết cách sử dụng, vận hành máy móc, thiết bị đó để tìm kiếm, truy cập Hơn nữa, báo điện tử với khối lượng thông tin khổng lồ nên có khi cùng một vấn đề nhưng thông tin tư vấn, chỉ dẫn lại muôn hình vạn trạng, mỗi tờ báo, trang điện tử lại tư vấn một kiểu khiến người đọc bị lạc vào thế giới “mê hồn trận” của thông tin, không biết chỉ dẫn nào là đúng, là sai

Như vậy, thông tin tư vấn, chỉ dẫn ở mỗi loại hình báo chí khác nhau lại chịu sự chi phối tác động bởi đặc trưng và những ưu thế, hạn chế của riêng mỗi loại hình đó

1.4 Một số vấn đề chung về an toàn thực phẩm

1.4.1 Chính sách của Nhà nước về vấn đề quản lý an toàn thực phẩm

Thực phẩm là nhu cầu thiết yếu hàng ngày của mọi người Theo tính toán, mỗi ngày một người tiêu thụ trung bình 400g gạo và ngũ cốc khác, 100 – 150g thịt hoặc cá,

trứng, sữa, đậu, 300g rau xanh và trái cây, 20g đường, mứt, bánh, kẹo, nước uống từ 1,5 lít đến 2,5 lít các loại Với số lượng thực phẩm này con người sử dụng suốt cả cuộc đời vì vậy bảo đảm chất lượng ATTP là vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt không những ảnh hưởng trực tiếp, thường xuyên đến sức khỏe, đến sự phát triển giống nòi mà còn ảnh hưởng đến kinh tế, văn hóa, du lịch và an ninh của mỗi quốc gia

Thực tiễn tại Việt Nam thời gian qua cho thấy, Nhà nước ta đặc biệt quan tâm

và thường xuyên chỉ đạo, nâng cao hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước về ATTP Điều này đã được thể hiện bằng hành động cụ thể: Thành lập Cục Quản lý chất lượng, vệ sinh ATTP năm 1999 (tiền thân của Cục ATTP ngày nay) Ngay trong năm này, Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 08 về việc tăng cường các biện pháp bảo đảm chất lượng vệ sinh ATTP; năm 2000 đã phê duyệt Chương trình bảo đảm vệ sinh ATTP là một trong 10 Chương trình Mục tiêu Quốc gia của Bộ Y tế; năm 2003 đã ban hành Pháp lệnh vệ sinh ATTP; năm 2004 ban hành Nghị định số 163/2004/NĐ-

CP hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh Vệ sinh ATTP; năm 2006 phê duyệt chương trình hành động bảo đảm vệ sinh ATTP giai đoạn 2006-2010 theo hướng trở thành chương trình mục tiêu quốc gia độc lập; năm 2007, phê duyệt 6 dự

án nằm trong chương trình mục tiêu quốc gia bảo đảm vệ sinh ATTP đến 2010 với tổng kinh phí khoảng 1300 tỷ đồng Năm 2008, ban hành Nghị định số 79/2008/NĐ-

CP về hệ thống tổ chức quản lý và kiểm nghiệm vệ sinh ATTP

Đánh giá đúng đắn về vai trò quan trọng của công tác bảo đảm an ATTP vừa là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao tầm vóc, thể chất của người Việt Nam, vừa góp phần tích cực vào sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân cũng như tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam Vì vậy, tại kỳ họp thứ 7 ngày 17 tháng 6 năm 2010, Quốc hội khóa XII đã thông qua Luật ATTP và có hiệu lực thi hành từ ngày

01 tháng 7 năm 2011 Luật ATTP gồm 11 chương, 72 điều quy định chi tiết, cụ thể về: Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm; Điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm trong các khâu; Xuất nhập khẩu thực phẩm; Kiểm nghiệm, phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn, khắc phục sự cố ATTP; Trách nhiệm quản lý Nhà nước của các bộ, ngành chức năng; Công tác thanh tra, kiểm tra; Thông tin, giáo dục, truyền thông, tư vấn về ATTP

Cũng trong năm 2011, Chính phủ đã phê duyệt chiến Chiến lược quốc gia ATTP giai đoạn 2011 - 2020 và tầm nhìn 2030 Tiếp đó, Nghị định 38/2012/NĐ-

CP, ban hành ngày 25 tháng 4 năm 2012 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật ATTP; Nghị định 91/2012/ NĐ-CP, ban hành ngày 08 tháng 11 năm 2012 quy định xử phạt hành chính về ATTP cùng nhiều văn bản pháp luật khác đã ghi nhận tương đối toàn diện về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong bảo đảm ATTP Năm 2014 vừa qua, Việt Nam cũng tham dự vào các bài tập mô phỏng của khu vực để thử nghiệm những ứng phó khẩn cấp của quốc gia và quy trình thông báo đối với các sự kiện ATTP trong nước

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng chỉ đạo, giám sát chặt chẽ công tác bảo đảm vệ sinh ATTP; tổ chức Hội nghị toàn quốc lần thứ nhất về công tác bảo đảm vệ sinh ATTP vào tháng 1/2007 và lần 2 vào tháng 3/2008; ban hành Chỉ thị số 06/2007/CT-TTg về việc triển khai các biện pháp cấp bách bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; Các Bộ, ngành liên quan cũng đã ban hành hàng loạt các Quyết định, Thông tư, Thông tư liên tịch để hướng dẫn chi tiết thi hành các nhiệm vụ quản lý nhà nước về ATTP, tạo hành lang pháp lý khá đầy đủ cho lĩnh vực quản lý đặc biệt quan trọng này Ngày 26/12/2014, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam đã từng phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Tổng kết công tác của Ban chỉ đạo liên ngành Trung ương về

vệ sinh ATTP: “Vệ sinh ATTP liên quan nhiều khâu, có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân, bởi vậy các cấp, ngành, địa phương phải quyết tâm, quyết liệt thực hiện công tác đảm bảo vệ sinh ATTP Việc đảm bảo chất lượng thực phẩm phải làm đồng bộ từ trồng trọt, thu hoạch, vận chuyển, chế biến, trong đó khâu đầu

và khâu cuối cần phải được chú trọng”

Có thể thấy, chính sách nhất quán của Nhà nước về công tác quản lý bảo đảm ATTP đã được khẳng định cụ thể trong từng văn bản và được thể thiện tương đối toàn diện ở gần 200 văn bản quy phạm pháp luật đã ban hành về lĩnh vực này

1.4.2 Thực trạng vấn đề an toàn thực phẩm ở nước ta hiện nay

Những năm gần đây, Việt Nam đã có bước tiến lớn về lĩnh vực bảo đảm ATTP Cùng với việc ban hành Luật ATTP năm 2010 và các văn bản hướng dẫn cụ thể về quản lý ATTP, hệ thống tổ chức chuyên trách về ATTP từ Trung ương xuống

các tỉnh cũng đã được hình thành Công tác thông tin, giáo dục, truyền thông góp phần nâng cao nhận thức và thực hành về ATTP với các nhóm đối tượng là người sản xuất, kinh doanh, người tiêu dùng và cán bộ quản lý ATTP được đẩy mạnh; qua

đó xã hội đã quan tâm hơn đến vấn đề ATTP Công tác thanh tra, kiểm tra cũng đã được đẩy mạnh qua việc giúp ngăn chặn và xử lý nhiều vụ vi phạm về an toàn thực phẩm Nhiều vùng nguyên liệu an toàn đã được chứng nhận, nhiều vùng sản xuất nông nghiệp an toàn được hình thành và nhân rộng; nhiều cơ sở sản xuất chế biến thực phẩm đã được chứng nhận quốc tế

Theo báo cáo đánh giá của Cục ATTP (Bộ Y tế): Sản phẩm thực phẩm của Việt Nam hiện xuất khẩu đến khoảng 120 nước và vùng lãnh thổ trên thế giới, với doanh số xấp xỉ 40 tỷ USD năm 2014 Nông sản thực phẩm của nước ta đủ tiêu dùng cho 90 triệu dân, ngoài ra còn có thể đủ để nuôi sống 100 triệu người nữa Thức ăn đường phố tuy còn nhiều bất cập, nhưng nhiều loại sản phẩm được quốc tế đánh giá rất cao, ví dụ như bánh mỳ, phở là một trong 10 món ăn hấp dẫn nhất thế giới Hàng triệu lượt khách du lịch vào Việt Nam sử dụng thực phẩm của Việt Nam Đặc biệt là tuổi thọ của người dân đã được nâng lên đến hơn 73 tuổi Rõ ràng, ngoài yếu tố về mặt môi trường và y tế, thì vấn đề thực phẩm cũng góp phần quan trọng trong việc tăng tuổi thọ

Tuy nhiên, những năm gần đây, nền kinh tế Việt Nam đang chuyển sang cơ chế thị trường Các loại thực phẩm sản xuất, chế biến trong nước và nước ngoài nhập vào Việt Nam ngày càng nhiều chủng loại Việc sử dụng các chất phụ gia trong sản xuất trở nên phổ biến Các loại phẩm màu, đường hóa học đang bị lạm dụng trong pha chế nước giải khát, sản xuất bánh kẹo, chế biến thức ăn sẵn như thịt quay, giò chả, ô mai… Nhiều loại thịt bán trên thị trường không qua kiểm duyệt thú

y Tình hình sản xuất thức ăn, đồ uống giả, không đảm bảo chất lượng và không theo đúng thành phần nguyên liệu cũng như quy trình công nghệ đã đăng ký với cơ quan quản lý Nhãn hàng và quảng cáo không đúng sự thật vẫn xảy ra

Ngoài ra, việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật bao gồm thuốc trừ sâu, diệt

cỏ, hóa chất kích thích tăng trưởng và thuốc bảo quản không theo đúng quy định gây

ô nhiễm nguồn nước cũng như tồn dư các hóa chất này trong thực phẩm Việc bảo

quản lương thực thực phẩm không đúng quy cách tạo điều kiện cho vi khuẩn và nấm mốc phát triển đã dẫn đến các vụ ngộ độc thực phẩm Các bệnh do thực phẩm gây nên không chỉ là các bệnh cấp tính do ngộ độc thức ăn mà còn là các bệnh mạn tính

do nhiễm và tích lũy các chất độc hại từ môi trường bên ngoài vào thực phẩm, gây rối loạn chuyển hóa các chất trong cơ thể, trong đó có bệnh tim mạch và ung thư

Cụ thể, những thách thức của vấn đề ATTP hiện nay: Thứ nhất, là ngộ độc thực

phẩm và các bệnh truyền qua thực phẩm đang có diễn biến phức tạp ở các khu công nghiệp, các bếp ăn tập thể… Trong năm 2014, đã có 194 vụ ngộ độc thực phẩm được báo cáo tại Việt Nam khiến trên 5000 người bị ngộ độc, 80% trong số đó phải nhập

viện và 43 trường hợp bị tử vong Thứ hai, tỷ lệ tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, ô

nhiễm vi sinh vật trên các nông sản - là nguyên liệu ban đầu để làm thực phẩm, mặc dù

đã giảm hơn so với những năm trước đây, nhưng vẫn còn chiếm tỷ lệ cao hơn so với

các nước phát triển Thứ ba, tình trạng vi phạm các quy định về vệ sinh ATTP, nhất là

đối với các cơ sở nhỏ lẻ, các cơ sở sản xuất quy mô hộ gia đình, sản xuất theo mùa

vụ… vẫn còn diễn biến phức tạp Thứ tư, quá trình hội nhập kinh tế, quá trình chuyển

sang cơ chế thị trường của nước ta không tránh khỏi vì lợi nhuận mà sẵn sàng vi phạm

các quy định về ATTP Thứ năm, vấn đề thực phẩm nhập lậu cũng là một khó khăn

trong quá trình kiểm soát, dẫn đến gây bức xúc dư luận xã hội

Cục ATTP, Bộ Y tế đã chỉ rõ từng nguyên nhân khách quan và chủ quan của thực trạng trên Về khách quan, rủi ro do sử dụng thực phẩm là một nguyên nhân rất khó tránh khỏi Nguyên nhân thứ hai là ở Việt Nam, sản xuất và chế biến thực phẩm chủ yếu ở mức độ nhỏ lẻ Đây là tập quán đã có từ hàng ngàn đời nay Nước ta có 500.000 cơ sở sản xuất chế biến thực phẩm thì chiếm 85% là quy mô vừa và nhỏ, quy mô hộ gia đình sản xuất theo mùa vụ, như ở các làng nghề truyền thống Bởi vậy, không thể vì vấn đề ATTP mà dẹp bỏ ngay được Nguyên nhân thứ ba, là các phong tục tập quán lạc hậu trong canh tác, sản xuất và đặc biệt là trong tiêu dùng, như việc ăn gỏi cá, tiết canh… thì không thể dùng chế tài để phạt mà chỉ có thể dùng biện pháp vận động tuyên truyền Một nguyên nhân nữa rất quan trọng, đó là

có một bộ phận người dân đời sống còn quá thấp, họ không có cơ hội để tiếp cận và

sử dụng những thực phẩm an toàn

Về nguyên nhân chủ quan, đầu tiên phải nói đến việc đầu tư ATTP của ta vẫn còn thấp, chi phí cho quản lý an toàn thực phẩm ở Việt Nam so với các nước trong khu vực kém rất nhiều Cả nước chỉ có hơn 1.000 cán bộ quản lý về an toàn thực phẩm Kinh phí đầu tư cho lĩnh vực này cũng chỉ bằng 1/20 so với Thái Lan Lực lượng cán bộ chuyên trách cấp xã, phường cũng chưa có, trình độ của đội ngũ cán bộ còn rất thiếu và yếu về chuyên môn do hiện nay nước ta vẫn chưa có một trường nào đào tạo bài bản về vấn đề ATTP

Tóm lại, ATTP không phải thuần túy là vấn đề chuyên môn về sức khỏe mà liên quan trực tiếp đến sự phát triển kinh tế, an sinh, an toàn xã hội, hợp tác quốc tế,

an ninh quốc gia Việc đầu tư nguồn lực (nhân lực, vật lực) tương xứng với yêu cầu thực tiễn của vấn đề ATTP hiện nay nhằm bảo đảm cho sự phát triển, an toàn và an sinh xã hội, do đó cần phát huy vai trò của cả cộng đồng

1.4.3 Tuyên truyền an toàn thực phẩm - Trách nhiệm của báo chí

Thông tin, tuyên truyền khách quan, trung thực, kịp thời về ATTP là một nhiệm vụ quan trọng của báo chí Thực tế minh chứng, báo chí đang hàng ngày, hàng giờ đang theo sát các diễn biến của thời cuộc, các sự kiện, vụ việc xảy ra để thông tin tới công chúng Vấn đề ATTP nói chung và thông tin tư vấn, chỉ dẫn ATTP nói riêng đã và đang được báo chí Việt Nam đương đại dành nhiều sự quan tâm bởi nó không những liên quan tới an ninh lương thực, sức khỏe của mỗi cá nhân, gia đình mà còn là vấn đề xã hội, ảnh hưởng đến sự phát triển giống nòi của

cả một dân tộc…

Trên báo chí, nội dung tuyên truyền về ATTP rất phong phú, bao gồm toàn bộ các vấn đề liên quan nhằm chuyển tải những tri thức, kinh nghiệm mọi mặt về ATTP đến mọi đối tượng công chúng trong xã hội Từ đó, nhằm giúp công chúng có sự hiểu biết đầy đủ về mọi vấn đề liên quan đến ATTP và có sự thay đổi nhận thức, thái độ, điều chỉnh hành vi theo chiều hướng tích cực nhất Ngoài việc thông tin các vấn đề,

sự kiện thời sự nổi bật về ATTP, báo chí còn tuyên truyền chủ trương, đường lối, chính sách, quy định của nhà nước về thực phẩm; cách giữ gìn, bảo vệ sức khỏe thông qua những tư vấn, chỉ dẫn làm sao để “ăn sạch, uống sạch”; biểu dương các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh có ý thức bảo vệ người tiêu dùng; cảnh báo

nguy cơ, phân tích chỉ rõ cơ chế tác động của các chất gây hại đối với sức khỏe nhân dân, hướng điều trị các bệnh khi gặp phải vấn đề liên quan đến thực phẩm; chỉ rõ những phạm vi liên quan trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh thực phẩm và cả những

cơ hội, thách thức trong lĩnh vực xuất nhập khẩu thực phẩm…

Nội dung tuyên truyền về ATTP trên báo chí ngày càng đa dạng, phong phú qua nhiều đề tài, góc tiếp cận gần gũi để người dân có thể dễ dàng tìm hiểu, tham khảo, nghiên cứu, trao đổi, tranh luận hay bày tỏ quan điểm, chính kiến… Đối với các cơ quan báo chí chuyên về y tế, sức khỏe hay các tờ báo có cơ quan chủ quản là các bộ, ngành chịu trách nhiệm quản lý về lĩnh vực an toàn thực phẩm thì việc tuyên truyền ATTP được thể hiện thường xuyên qua các chuyên trang, chuyên mục, cung cấp nhiều kiến thức quan trọng, chuyên sâu để cảnh báo, đề phòng nguy cơ do thực phẩm không an toàn; cách ăn uống, sử dụng, bảo quản, chế biển thực phẩm sao đúng cách, khoa học, giúp người dân sống lâu, sống khỏe

Báo chí cũng luôn quan tâm đến hình thức thể hiện những thông tin ATTP một cách nhanh chóng, kịp thời, hấp dẫn và gần gũi để thỏa mãn nhu cầu muốn tìm hiểu và muốn biết thông tin mới, nóng của người dân Vì vậy, thông thường, các cơ quan báo chí thường tuyên truyền lĩnh vực ATTP theo vấn đề và sự kiện để thu hút

sự quan tâm của công chúng, tăng tính tương tác và tính phản biện xã hội của báo chí, đồng thời tạo dư luận xã hội rộng rãi đối với các sự kiện, vấn đề thời sự đó Tuyên truyền theo vấn đề và sự kiện qua những góc nhìn đa chiều và bằng nhiều thể loại báo chí sẽ giúp công chúng bổ sung thông tin, làm giàu thêm kiến thức để có cách nhìn nhận vấn đề bình tĩnh, sáng suốt nhất

Những vấn đề, sự kiện nổi bật liên quan đến lĩnh vực ATTP được báo chí đề cập đến thời gian qua, nổi bật là: Những vụ ngộ độc tập thể xảy ra tại các trường học như trường Tiểu học Võ Thị Sáu (thị xã Bến Cát, Bình Dương), trường Tiểu học Nguyễn Khuyến (quận 12, TP Hồ Chí Minh); hay tháng 3/2015 vừa qua đã phát hiện vụ nghi thực phẩm bẩn của công ty TNHH MTV Phú Nhật Hào cung cấp 14.000 suất ăn/ ngày cho 18 trường học ở Bình Dương… Còn tại các bếp ăn công nhân thì ngộ độc tập thể đã xảy ra liên tục và báo chí đã tuyên truyền phản ánh kịp thời để có biện pháp chăm sóc, bảo vệ sức khỏe người dân

Báo chí còn thông tin tích cực về việc sử dụng chất cấm, chất phụ gia, chất bảo quản, tồn dư hóa chất trong các sản phẩm nông sản gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của người dân Có thể thấy, chưa bao giờ báo chí phản ánh tích cực, đa chiều kết hợp nhiều góc nhìn với những phân tích, bình luận sâu sắc về vấn đề hóa chất trong thực phẩm nhiều như thời gian qua Phải nói rằng, các cơ quan báo chí đã khai thác triệt để sức mạnh của từng loại hình, đồng thời tận dụng tối đa lợi thế của các thể loại báo chí, dành thời lượng tương xứng để đăng tải các tác phẩm báo chí phản ánh về vấn đề ATTP

Như vậy, có thể thấy, tuyên truyền lĩnh vực ATTP hiện đang là mảng đề tài mang tính thời sự nóng của báo chí cả nước Bởi đó là một vấn đề gắn bó thiết thực với mỗi cá nhân, gia đình nên ATTP luôn là đề tài nhận được sự chú ý theo dõi của đông đảo công chúng Do vậy, hầu hết các cơ quan báo chí đều dành sự quan tâm nhất định đến lĩnh vực ATTP để góp phần nâng cao ý thức, điều chỉnh hành vi của người dân theo hướng tích cực và có lợi nhất cho sự phát triển của xã hội

Tiểu kết chương 1

Đảng và Nhà nước ta hết sức coi trọng và đánh giá cao vai trò của báo chí Đây không chỉ là phương tiện cung cấp thông tin, tri thức, là kênh truyền thông quan trọng phục vụ đắc lực trong sự nghiệp cách mạng, giúp việc chỉ đạo, điều hành đất nước mà còn là nơi phản hồi thông tin từ nhân dân về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước Thực hiện trách nhiệm xã hội, thông tin báo chí luôn được cập nhật hàng ngày, hàng giờ, phản ánh trung thực diễn biến đời sống con người, trong đó dòng thông tin tư vấn, chỉ dẫn xuất hiện tạo xu hướng mới mẻ, hấp dẫn, phù hợp với nhu cầu công chúng báo chí và sự phát triển của xã hội hiện đại

ATTP là một lĩnh vực nóng, thu hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội Ăn

gì, uống gì đang là một câu hỏi lớn đặt ra thường trực đối với mỗi người dân Việt Nam khi mà “con đường từ dạ dày đến nghĩa địa chưa bao giờ ngắn như hiện nay” Báo chí với trách nhiệm xã hội đã vào cuộc tích cực trong việc thông tin tuyên truyền về lĩnh vực ATTP Không chỉ cung cấp phổ biến kiến thức, kinh nghiệm tiêu dùng thực phẩm an toàn hoặc dừng lại ở việc phản ánh các sự vụ, vấn đề nóng liên