Vai trò của các thiền sư trong văn hóa đại việt thời lý trần và ý nghĩa đối với việt nam hiện nay

Ý nghĩa từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với phát triển văn học và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Phật giáo Việt Nam hiện nay .... Không chỉ trong thời Lý - Trần, mà trong

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Anh Tuấn

HÀ NỘI - 2015

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Các kết luận khoa học của luận

án chưa từng được công bố trên bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Tăng Xuân Dẫn

(Thích Quảng Tiếp)

Trang 4

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 10

1.1 Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu 10

1.1.1 Tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội thời Lý - Trần 10 1.1.2 Tài liệu nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và các Thiền sư thời

Lý - Trần Error! Bookmark not defined

1.2 Các vấn đề và thuật ngữ dùng trong nghiên cứu của luận án Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Các vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứuError! Bookmark not defined.

1.2.2 Một số thuật ngữ và khái niệm dùng trong luận ánError! Bookmark not defined.

Chương 2: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA ĐẠI VIỆT VÀ PHẬT GIÁO THỜI LÝ - TRẦN Error! Bookmark not defined.

2.1 Khái quát về văn hóa Đại Việt thời Lý - TrầnError! Bookmark not defined.

2.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành văn hóa Đại Việt thời

Lý - Trần Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đặc trưng của văn hóa Đại Việt thời Lý - TrầnError! Bookmark not

defined.

2.2 Phật giáo Đại Việt thời Lý - Trần Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Sự phát triển của Phật giáo thời Lý - TrầnError! Bookmark not defined.

2.2.2 Đặc điểm cơ bản và một số Thiền sư tiêu biểu của Phật giáo thời Lý - Trần

Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

Chương 3: VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN Error! Bookmark not defined.

Trang 5

3.1 Vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần trong lĩnh vực chính trị - xã hội

Error! Bookmark not defined 3.1.1 Hộ quốc trên tinh thần từ bi hỉ xả của Phật giáo, hợp lòng dân Error!

Bookmark not defined.

3.1.2 Góp phần hình thành ý thức hệ dân tộc, chính sách ngoại giao mềm dẻo,

ổn định xã hội Error! Bookmark not defined

3.2 Vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần trong phát triển tư tưởng tôn giáo và xây dựng đạo đức xã hội Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Phát triển tư tưởng yêu nước, đoàn kết, hoà đồng cùng các tôn giáo

Error! Bookmark not defined

3.2.2 Nêu gương sáng, phát triển nền đạo đức dân tộc nhân bản Error!

3.3 Vai trò của các Thiền thời Lý - Trần trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật

Error! Bookmark not defined 3.3.1 Thiền sư thời Lý - Trần: lực lượng chủ lực trong sáng tác văn họcError!

3.3.2 Thiền sư thời Lý - Trần bảo lưu, tổ chức, thực hiện các lễ hội và hoạt động

nghệ thuật Error! Bookmark not defined

Chương 4: Ý NGHĨA TỪ VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ THỜI LÝ - TRẦN ĐỐI VỚI VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined.

4.1 Ý nghĩa từ vai trò “Hộ quốc an dân” của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với lĩnh vực chính trị - xã hội Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined.

4.1.1 Phật giáo Việt Nam phát huy tinh thần "hộ quốc an dân" trong thời đại

hiện nay Error! Bookmark not defined

4.1.2 Hoạt động đồng hành cùng dân tộc, góp phần ổn định xã hội của Giáo

hội Phật giáo Error! Bookmark not defined

4.1.3 Phật giáo góp phần xây dựng nền đạo đức hướng thiện trong xã hội Việt

Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

4.2 Ý nghĩa từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với phát triển văn học và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Phật giáo Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.

Trang 6

4.2.1 Văn học Phật giáo ở Việt Nam kế thừa và tiếp thu tinh thần nhập thế

của các Thiền sư Phật giáo thời Lý - Trần Error! Bookmark not defined

4.2.2 Kiến trúc, điêu khắc Phật giáo thời Lý - Trần khẳng định giá trị vô giá

đối với nghệ thuật tạo hình Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phật giáo thời Lý - Trần đánh dấu mốc son chói ngời trong lịch sử dân tộc, mở ra thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam Phật giáo thời Lý - Trần với tinh thần tùy tục, tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo nên đã sản sinh ra những Thiền sư luôn luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với thời cuộc Các Thiền sư luôn tận tụy hy sinh cho đất nước, cho dân tộc, luôn quan tâm tới vận mệnh của quốc gia, dân tộc, ra sức đóng góp tài đức xây dựng và phát triển đất nước

Nhà nước phong kiến Đại Việt đã sớm nhận thấy vai trò quan trọng của các Thiền

sư đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị,

xã hội và đặc biệt là văn hóa Dưới thời Lý - Trần, Phật giáo có điều kiện phát triển mạnh

mẽ Một mặt, vì đương thời, các Thiền sư đều là những người vừa giỏi Phật học lại vừa biết Nho học, họ đã trở thành những trí thức hữu ích cần thiết cho vương triều Mặt khác,

ở những thế kỷ đầu độc lập, nhà nước phong kiến trung ương tập quyền mới thành lập chưa lựa chọn được ngay hệ tư tưởng của mình, nên Phật giáo lúc bấy giờ dễ dàng được thu nhận để làm công cụ định hướng tinh thần cho vương triều và dân tộc Với sự cố vấn của các Thiền sư, nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần đã sớm tìm ra phương sách quản lý đất nước, cai trị muôn dân, lập pháp và hành pháp xuất phát từ chữ “nhân”, theo quan điểm “từ bi, hỷ xả”, “cứu nhân, độ thế” của nhà Phật Sự gặp gỡ rất gần gũi giữa những tư tưởng cao đẹp của đạo Phật với tư tưởng “thương dân như con”, “lấy dân làm gốc” của các vua Lý - Trần không chỉ góp phần to lớn tạo nên sức mạnh "cả nước đồng lòng" trong chiến thắng quân Tống (1075 - 1077) và ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông (1258; 1285; 1288), mà còn xây dựng được một nền văn hóa Đại Việt khở sắc rực rỡ trên mọi mặt: giáo dục và đạo đức, tôn giáo và tư tưởng, văn học và nghệ thuật biểu diễn, tạo hình…

Trong cuốn Tiểu sử danh tăng Việt Nam thế kỷ XX, tập 2, cư sỹ Võ Đình Cường -

Trưởng ban văn hóa T rung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam viết lời giới thiệu: “Phật giáo Việt Nam cùng với vận mệnh đất nước đã trải qua bao hưng suy thăng trầm của lịch

Trang 8

sử Nếu như nước nhà thời nào cũng có anh hùng thì Phật giáo giai đoạn nào cũng có danh tăng dựng đạo giúp nước Đó là những tấm gương sán g góp phần tạo nên lịch sử Công lao các bậc cao Tăng tiền bối , các vị sứ giả Như Lai , những danh Tăng hộ quốc kiên trì giữ đạo, tịnh tiến tu hành là những nhân cách, chí hướng, tư tưởng có giá trị cho chúng ta học hỏi noi gương” [xem 3, tr.3]

Thật vậy, trong mỗi giai đoạn lịch sử đất nước Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, vai trò của các danh tăng rất to lớn trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế , văn hóa,

xã hội Có thể thấy , so với các thời đại khác, vai trò của các danh tăng thời Lý - Trần là quan trọng hơn cả và được thể hiện rất rõ trong việc cố vấn về chính trị , quân sự, chính sách đối nội, đối ngoại… Họ tham gia vào các công việc triều chính giúp các vua thời Lý

- Trần và đã đạt được nhiều thành tựu rực rỡ

Không chỉ trong thời Lý - Trần, mà trong mọi thời đại, với sự phát triển của Phật giáo, các Thiền sư đều có những đóng góp đáng kể cho sự nghiệp xây dựng văn hóa, kinh

tế, xã hội, phát triển đất nước Các Thiền sư với vị thế là những nhà tu hành, chức sắc tôn giáo, đã luôn là những người chăm lo cho nhân dân trong cả việc “đạo” và việc “đời” Vừa hướng đạo nhưng đồng thời cũng giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống văn hóa và đạo đức, lối sống cho quần chúng nhân dân Nhận thức được tầm quan trọng của hàng ngũ chức sắc, các nhà tu hành tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng, Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, chương I điều 2 đã ghi rõ:

“Chức sắc, nhà tu hành và công dân có tín ngưỡng, tôn giáo được hưởng mọi quyền công dân và có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ công dân Chức sắc, nhà tu hành có trách nhiệm thường xuyên giáo dục cho tín đồ lòng yêu nước, thực hiện quyền nghĩa vụ công dân và ý thức chấp hành pháp luật” [15; tr.8] Như vậy, Đảng và Nhà nước ta đã sớm nhận thấy vai trò to lớn của các nhà tu hành đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước; họ chính là những người góp phần giáo dục lòng yêu nước, truyền thống văn hóa, đạo đức

dân tộc trong mọi thời đại

Do vậy, nghiên cứu vấn đề nêu trên không chỉ có ý nghĩa nền tảng nhằm khẳng định những đóng góp của các Thiền sư, các nhà tu hành nói riêng, của Phật giáo Việt

Trang 9

Nam nói chung đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam trong quá khứ, mà còn để hiểu đúng hơn về vai trò, tầm quan trọng của các Thiền sư, của Phật giáo đối với đất nước, khuyến khích họ đóng góp nhiều hơn nữa vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc hiện nay Chính vì vậy, NCS

chọn vấn đề Vai trò của các Thiền sư trong văn hoá Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa

đối với Việt Nam hiện nay làm đề tài nghiên cứu trong luận án tiến sĩ triết học, chuyên

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Thứ nhất, luận án trình bày khái quát về văn hóa Đại Việt và Phật giáo thời Lý -

Trần, các Thiền sư tiêu biểu thời Lý - Trần

Thứ hai, luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong xây dựng, phát triển văn

hóa Đại Việt thời Lý - Trần

Thứ ba, luận án phân tích ý nghĩa từ sự nghiên cứu vai trò của các Thiền sư thời

Lý - Trần đối với các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học

và nghệ thuật Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của các Thiền sư trong sự nghiệp xây dựng và

phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa của nó đối với Việt Nam hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Vai trò của các Thiền sư tiêu biểu trong sự nghiệp xây

dựng phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên các lĩnh vực: Chính trị và xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học và nghệ thuật

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận và phương pháp luận:

Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử; nhất là phần học thuyết về mối quan hệ giữa ý thức xã hội và tồn tại xã hội, về sự tương tác giữa giữa các hình thái ý thức xã hội

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trang 10

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của tôn giáo học mác xít, nghiên cứu liên ngành, trong đó chú trọng sử dụng các phương pháp nghiên cứu văn bản tài liệu gốc, phương pháp thống nhất lịch sử - lôgíc, phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu, khái quát hoá, khảo sát thực địa

5 Đóng góp mới của luận án

- Một là, luận án phân tích một cách có hệ thống bối cảnh và tiền đề của sự nghiệp

xây dựng, phát triển, cùng các đặc điểm và các Thiền sư tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam, văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần

- Hai là, luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong sự nghiệp xây dựng và phát

triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên một số lĩnh vực chính như: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học và nghệ thuật

- Ba là, luận án phân tích ý nghĩa rút ra từ sự nghiên cứu vai trò của các Thiền sư

thời Lý - Trần đối với các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn

học và nghệ thuật Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa lý luận: Luận án góp phần hoàn thiện hơn những hiểu biết của thế hệ hiện

nay về vai trò của các Thiền sư đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học

và nghệ thuật để từ đó rút ra được ý nghĩa của nó đối với Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch định

chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta đối với Phật giáo, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy về tôn giáo ở Việt Nam nói chung, Phật giáo nói riêng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các bài viết của tác giả và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 4 chương 9 tiết

Trang 11

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1 Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu

Phật giáo thời Lý - Trần là một trong những hiện tượng tôn giáo và văn hóa luôn thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước Những nghiên cứu đó cũng đều dựa trên các văn bản, tài liệu gốc, vì vậy trước tiên luận án khảo sát các tài liệu thuộc nhóm này

1.1.1 Tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội thời Lý - Trần

Hoạt động của Phật giáo Lý - Trần và của các thiền sư thời kỳ này được ghi chép lại khá trung thực trong các tài liệu gốc dưới dạng các biên niên sử, trong văn bia và thông qua các sáng tác văn học của họ Thuộc loại này có những công trình tiêu biểu dưới đây:

- Đại Việt sử ký toàn thư, 2 tập [25], là bộ sử lớn, có giá trị về nhiều mặt, là di sản

quý báu của văn hóa dân tộc Trong tác phẩm sử học lớn này, các tác giả đã liệt kê các sự kiện và nhân vật thời Lý - Trần Kỷ nhà Lý (1010 - 1225) được ghi lại trong các quyển II, III, và quyển IV Kỷ nhà Trần (1226 - 1399) - trong các quyển V, VI, VII, và quyển VIII Trong các quyển đó đã nhắc đến các sự kiện thể hiện vai trò của các Thiền sư trong các lĩnh vực triều chính và đời sống xã hội như của Thiền sư Vạn Hạnh với công lớn đưa Lý Công Uẩn lên ngôi vua, Quốc sư Khuông Việt; Từ Đạo Hạnh; Quốc sư Trúc Lâm…

- Đại Việt Sử ký tiền biên [134], cũng là văn bản sử liệu đồ sộ, căn bản dựa theo Đại Việt

sử ký toàn thư, nhưng có thêm giá trị chủ yếu là ở những bình luận sắc sảo về những vấn

đề văn hóa, lịch sử và thời đại Tác phẩm gồm 17 quyển, đóng thành 7 sách, trong đó 7 quyển đầu là Ngoại kỷ; 10 quyển sau là Bản kỷ Phần Ngoại kỷ chép từ họ Hồng Bàng năm Nhâm Tuất (2879 TCN) đến Bản kỷ thuộc Minh năm Đinh Mùi trở lên gồm 4354 năm Phần Bản Kỷ, thời Lý, Trần được trình bày ở các quyển: Quyển II, III, IV là Kỷ nhà

Lý với 9 đời vua, bắt đầu năm Canh

Trang 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hoá sử cương, Nxb Tp Hồ Chí Minh

2 Huỳnh Công Bá (2008), Lịch sử văn hóa Việt Nam, Nxb Thuận Hóa, Huế

3 Thích Đồng Bổn (2002), Tiểu sử danh tăng Việt Nam thế kỷ XX, T.2, Nxb Tôn giáo, Hà

Nội

4 Minh Chi (2005), "Phật giáo Việt Nam hiện nay học tập và tiếp thu được gì ở Phật

giáo đời Trần", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (1), tr.31-35

5 Nguyễn Đổng Chi (1972), Việt Nam cổ văn học sử, Nxb Hà Nội

6 Nguyễn Huệ Chi (1977), “Trần Tung, một gương mặt lạ trong làng thơ Thiền thời

Lý - Trần”, Tạp chí Văn học (4), tr.116-121

7 Nguyễn Thị Phương Chi (2008), "Phật giáo và mối liên hệ với xã hội Đại Việt thời

Trần thế kỷ XIII- XIV, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (7), tr.34-43

8 Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền phái Trúc Lâm đời Trần,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

9 Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, T.3, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội

10 Trương Trí Cương (2007), Tôn giáo học là gì?, Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh

11 Trương Hải Cường (2012), Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

12 Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông

tin, Hà Nội

13 Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và phát triển ở

Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

14 Nguyễn Hồng Dương (2014), Quan điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và những

vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

15 Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội

Định dạng
Số trang	21
Dung lượng	269,68 KB