Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng anh và việc chuyển dịch sang tiếng việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRƯƠNG VIÊN NGHIÊN CỨU UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG ANH VÀ VIỆC CHUYỂN DỊCH SANG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÝ LUẬN NGÔN NG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRƯƠNG VIÊN

NGHIÊN CỨU UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG ANH VÀ VIỆC CHUYỂN

DỊCH SANG TIẾNG VIỆT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÝ LUẬN NGÔN NGỮ

Mã số: 5 04 08

Người hướng dẫn: GS.TS Lê Quang Thiêm

HÀ NỘI - 2003

MỞ ĐẦU

1 TÊN LUẬN ÁN:

NGHIÊN CỨU UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG ANH

VÀ VIỆC CHUYỂN DỊCH SANG TIẾNG VIỆT

2 MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN

Những mục đích của luận án là:

 Tìm hiểu sự biểu hiện của uyển ngữ tiếng Anh về mặt nguồn gốc, cấu tạo

và ngữ nghĩa, phong cách và ngữ dụng, chủ yếu tìm ra những đặc trưng ngôn ngữ của nó;

 Giải thích uyển ngữ khác với các đơn vị khác như thế nào;

 Tìm ra các đặc trưng về mặt văn hoá xã hội trong việc sử dụng tiếng Anh

và tiếng Việt có liên quan đến việc chuyển dịch;

 Trình bày những vấn đề liên quan đến việc chuyển dịch uyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt, tìm những cách chuyển dịch đúng đắn và thích hợp;

 Vận dụng thiết thực vào hoạt động dạy học tiếng Anh như một ngoại ngữ

Luận án được thực hiện vì những lý do sau đây:

2 1 Uyển ngữ (euphemism) là một hiện tượng đã được nói đến từ lâu trong

khoa học nghiên cứu ngôn ngữ, nhưng trong ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu uyển ngữ còn hạn chế Hiện nay, xu hướng nghiên cứu ngôn ngữ ở bình diện lời nói và bình diện ngữ dụng học được nhiều người quan tâm, vì thế mà uyển ngữ

trở thành đối tượng quan trọng cần được đi sâu tìm hiểu

2 2 Uyển ngữ là một loại biểu hiện ngôn ngữ đặc biệt, được sử dụng khác

nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt Sự khác nhau bao gồm mặt cấu trúc ngôn ngữ,

cơ cấu tạo nghĩa, cũng như những đặc thù về văn hóa xã hội Việc nghiên cứu uyển ngữ tiếng Anh sẽ giúp người Việt sử dụng tiếng Anh:

 Hiểu được ngôn ngữ của uyển ngữ trong tiếng Anh;

 Hiểu được văn hóa, đất nước, con người Anh, cùng những đặc trưng tâm

lý xã hội của họ;

 Chuyển dịch ra tiếng Việt một cách đúng đắn và thích hợp

2 3 Trong thực tế giảng dạy tiếng Anh cho người Việt Nam, chưa có một

công trình nào tập trung nghiên cứu đối chiếu về phép lịch sự trong giao tiếp giữa tiếng Anh và tiếng Việt, việc sử dụng các uyển ngữ trong các tình huống giao tiếp, ngăn ngừa hoặc phát hiện lỗi, phân tích các nguyên nhân mắc lỗi trong việc sử dụng uyển ngữ tiếng Anh và chuyển dịch, từ đó đề ra những giải pháp giúp người học khắc phục và luyện tập Là giảng viên tiếng Anh, chúng tôi mong muốn đóng góp những ý kiến mang tính chất giáo học pháp vào việc nâng cao chất lượng dạy

và học ngôn ngữ Anh và Việt trên cơ sở phân tích và đối chiếu các hiện tượng có

liên quan

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

Luận án tập trung vào việc miêu tả và tìm ra những đặc thù về mặt ngôn ngữ của uyển ngữ tiếng Anh Ngoài ra, luận án còn tìm hiểu những đặc trưng về mặt văn hoá xã hội trong việc sử dụng uyển ngữ tiếng Anh và tiếng Việt có liên quan

đến việc chuyển dịch

Đối tượng nghiên cứu của luận án chủ yếu là tiếng Anh (British English) Biến thể tiếng Anh nói tại Mỹ (American English), và tiếng Anh nói tại Úc (Australian English) được xem xét trong các trường hợp cần thiết Tiếng Việt được sử dụng ở những phần liên quan đến vấn đề chuyển dịch

Uyển ngữ được xem xét ở ba cấp độ : từ, ngữ và câu, chủ yếu là cấp độ từ và ngữ

Ba bình diện được đặt trọng tâm nghiên cứu, đó là Từ vựng học, Phong cách

học, và Ngữ dụng học

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Luận án tập trung thực hiện các nhiệm vụ sau:

4.1 Xác lập khái niệm uyển ngữ, phân biệt uyển ngữ với các đơn vị khác, xem nó như là chỗ dựa cơ bản của việc nghiên cứu uyển ngữ trong các phần tiếp theo

4.2 Xác lập phạm vi và các bình diện nghiên cứu uyển ngữ tiếng Anh là cơ sở của việc nghiên cứu của luận án

4.3 Phân tích, miêu tả, phân loại các mô hình biến thể cấu trúc ngữ nghĩa của uyển ngữ trong tiếng Anh

4.4 Tìm ra những đặc điểm ngôn ngữ của uyển ngữ tiếng Anh thông qua phân tích cách sử dụng chúng ở ba bình diện từ vựng, phong cách và ngữ dụng 4.5 Phân tích đối chiếu tìm ra sự tương đồng và dị biệt về mặt từ vựng, phong cách, và ngữ dụng của uyển ngữ tiếng Anh có liên quan đến việc chuyển dịch Từ đó rút ra một số đặc trưng về mặt văn hoá giữa hai ngôn ngữ 4.6 Rút ra những nhận xét tổng quát về lý luận và thực tiễn qua việc nghiên cứu uyển ngữ tiếng Anh và nêu những ứng dụng có tính giáo học pháp

trong việc dạy và học tiếng Anh như là một ngoại ngữ

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Với mục đích tìm hiểu chi tiết uyển ngữ tiếng Anh, chỉ ra những đặc trưng ngôn ngữ của nó đồng thời nắm được các tương đồng và dị biệt giữa văn hoá Anh

và Việt khi chuyển dịch uyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt, luận án sẽ được nghiên cứu theo ba phương pháp sau:

5.1 Phương pháp diễn dịch: tiếp cận các lý thuyết, các quan điểm có sẵn làm nền

tảng lập luận cơ sở để quy xét bản chất của uyển ngữ (định tính);

5.2 Phương pháp quy nạp: Chúng tôi sử dụng phương pháp này như một bổ trợ

tích cực cho phương pháp diễn dịch, nói cách khác là để chứng minh cấp độ đúng

đắn của các luận điểm, các lý thuyết từ sự diễn dịch, đồng thời bổ sung cái mới

bằng những kết quả thực tiễn được điều tra và phân tích Chúng tôi điều tra, khảo

sát 7331 mục từ của uyển ngữ tiếng Anh dựa vào hai cuốn từ điển: 1/ Oxford

Dictionary of Euphemisms (Từ điển Oxford về Uyển ngữ) của R W Holder, xuất

bản năm 1996; và 2/ Bloombury Dictionary of Euphemisms (Từ điển Bloombury

về uyển ngữ), của John Ayto, xuất bản năm 2000 Chúng tôi sử dụng bảng câu hỏi (questionaire), đặc biệt sử dụng dịch vụ thư tín điện tử (email) trên địa chỉ ELTECS cũng như tiến hành các cuộc phỏng vấn có chuẩn bị sẵn câu hỏi (structured interview) để lấy thông tin và ý kiến người Anh, Mỹ, Úc, về việc sử dụng uyển ngữ tiếng Anh Với các dữ liệu thu được chúng tôi phân tích thống kê

và tổng hợp, để tìm ra kết quả

5.3 Phương pháp miêu tả: Chúng tôi miêu tả cấu tạo cũng như việc sử dụng các

uyển ngữ tiếng Anh thông qua việc lập các mô hình, các biến thể, và các biểu bảng

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi chú ý đến việc:

 Kết hợp quan điểm đồng đại và lịch đại

 Phân tích các văn bản dịch Anh-Việt (không sử dụng văn bản dịch ngược)

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN

Luận án gồm 4 chương và các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1: Những cơ sở lý luận chung về uyển ngữ

Chương 2: Cấu tạo và nghĩa của uyển ngữ tiếng Anh

Chương 3: Cách dùng uyển ngữ trong tiếng Anh

Chương 4: Những vấn đề liên quan đến việc chuyển dịch uyển ngữ tiếng Anh

sang tiếng Việt, cùng các ứng dụng giáo học pháp quan trọng khác

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

1 Trương Viên (1999), Bạn làm gì để nâng cao vốn từ ngoại ngữ của mình?

Ngôn ngữ và đời sống, số 5

2 Trương Viên (2000), Hoàn cảnh kinh tế xã hội và việc sử dụng uyển ngữ

trong tiếng Anh-Mỹ và tiếng Việt, Kỷ yếu ngữ học trẻ

3 Trương Viên (2000), Teaching Euphemisms as Language Awareness in Language Teacher Education (Dạy uyển ngữ như một hoạt động nhận thức

ngôn ngữ trong việc giáo dục giáo viên ngôn ngữ), Chính trị, chính sách và

văn hoá trong giáo dục giáo viên ngôn ngữ, Hội nghị khoa học của học viện

nghiên cứu ngôn ngữ ứng dụng (IALS) lần thứ 8 dành cho các nhà giáo dục giáo viên, Đại học Edinburgh, Anh quốc, 15-17 tháng 11

4 Trương Viên (2002), Uyển ngữ như là chiến lược ngôn ngữ đối với các công

việc quốc gia và quốc tế , Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế- Giáo dục ngoại

ngữ-hội nhập và phát triển, Đại học ngoại ngữ- ĐHQG HN, Hà Nội

5 Trương Viên (2002), Uyển ngữ và những vấn đề kiêng kị, Kỷ yếu ngữ học

trẻ, Hải phòng

6 Trương Viên (2002), Uyển ngữ trong lĩnh vực chiến tranh và quan hệ quốc

tế, Kỷ yếu ngữ học trẻ, Hải phòng

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ XUẤT XỨ CÁC VÍ DỤ

A TÀI LIỆU THAM KHẢO

4 Đỗ Hữu Châu (1998), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb GD, Hà Nội

5 Đỗ Hữu Châu (1999), Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb GD, Hà Nội

6 Đỗ Hữu Châu, Bùi Minh Toán (2001), Đại cương ngôn ngữ học, Tập một,

Nxb GD, Hà Nội

7 Đỗ Hữu Châu (2001), Đại cương ngôn ngữ học, Tập hai, Nxb GD, Hà Nội

8 Nguyễn Chiến (1996), Uyển ngữ xét từ góc độ lịch sử và cấu tạo, Tạp chí

ngữ học trẻ, Hà Nội

9 Trương Chính (2001), Giải thích các từ gần âm, gần nghĩa dễ nhầm lẫn ,

Nxb GD, Hà Nội

10 Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (1997), Cơ sở ngôn

ngữ học và tiếng Việt, Nxb GD, Hà Nội

11 Nguyễn Đức Dân (1998), Ngữ dụng học, Nxb GD, Hà Nội

12 Hữu Đạt (2000), Phong cách học và các chức năng tiếng Việt, Nxb Văn hóa

thông tin, Hà Nội

13 Nguyễn Văn Độ (1995), Về việc nghiên cứu lịch sự trong giao tiếp, Ngôn

ngữ số 1

14 Dương Kỳ Đức, Vũ Quang Hào (1999), Từ điển trái nghĩa-đồng nghĩa tiếng

Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

15 Đinh Văn Đức (2001), Ngữ pháp tiếng Việt -Từ loại, Nxb ĐHQG Hà Nội,

Hà Nội

16 Bằng Giang (1997), Tiếng Việt phong phú, Nxb Văn hoá, Hà Nội

17 Nguyễn Thiện Giáp (1998), Từ vựng học tiếng Việt, Nxb GD, Hà Nội

18 Nguyễn Thiện Giáp (2000), Dụng học Việt ngữ, Nxb ĐHQG Hà Nội, Hà

Nội

19 Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết (1998), Dẫn

luận ngôn ngữ học, Nxb GD, Hà Nội

20 Hoàng Văn Hành (chủ biên), Hà Quang Năng, Nguyễn Văn Khang (1998),

Từ tiếng Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

21 Cao Xuân Hạo (1998), Mấy vấn đề ngữ âm ngữ pháp ngữ nghĩa, Nxb GD,

Hà Nội

22 Nguyễn Hoà (1998), Nghiên cứu diễn ngôn về chính trị-xã hội trên tư liệu

báo chí tiếng Anh và tiếng Việt hiện đại, Luận án tiến sĩ, ĐH KHXH & NV,

ĐHQG, Hà Nội

23 Nguyễn Thái Hoà (1997), Dẫn luận phong cách học, Nxb GD, Hà Nội

24 Nguyễn Xuân Hoà (1992), Đối chiếu ngôn ngữ trong cách nhìn của ngữ

dụng học tương phản, Ngôn ngữ số 1

25 Phan Văn Hoà (1998), Phương tiện liên kết phát ngôn hoạt động qua hệ

thông từ nối trong quan hệ đồng hướng, ngược hướng, nhân quả, thời gian trính tự, Luận án tiến sĩ, ĐH KHXH & NV ĐHQG Hà Nội

26 Ngô Hữu Hoàng (2002), Vai trò của quán ngữ trong việc kiến tạo phát ngôn

(trên cứ liệu tiếng Anh và tiếng Việt), Luận án tiến sĩ, ĐH KHXH & NV, ĐHQG, Hà Nội

27 Lương Văn Hy, Diệp Đình Hoa, Nguyễn Thị Thanh Bình, Phan Thị Yến

Tuyết, Vũ Thị Thanh Hương (2000), Ngôn từ, giới và nhóm xã hội từ thực

tiễn tiếng Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

28 Nguyễn Văn Khang (1999), Ngôn ngữ học xã hội, những vấn đề cơ bản, Nxb

KHXH, Hà Nội

29 Đinh Trọng Lạc (1994), Phong cách học văn bản, Nxb GD, Hà Nội

30 Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hoà (1995), Phong cách học tiếng Việt, Nxb

GD, Hà Nội

31 Đinh Trọng Lạc (1998), 99 Phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt, Nxb

GD, Hà Nội

32 Đinh Trọng Lạc (1999), Phong cách học tiếng Việt, Nxb GD, Hà Nội

33 Lưu Vân Lăng (1998), Ngôn ngữ học và tiếng Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

34 Phan Hồng Liên (2002), Để tiếng Việt ngày càng trong sáng, Nxb Văn học,

Hà Nội

35 Bùi Đình Mỹ (1974), Bước đầu tìm hiểu vấn đề đặc trưng nội dung của ngôn

ngữ dân tộc, Ngôn ngữ số 2

36 Nguyễn Thị Tuyết Ngân (1993), Đặc trưng ngôn ngữ-văn hoá trong các lối

chửi của người Việt, Ngôn ngữ số 1

37 Vũ Đức Nghiệu (1990), Về hiện tượng tương tự của từ vựng tiếng Việt, Ngôn

ngữ số 1

38 Những vấn đề ngữ dụng học(1999), Kỷ yếu hội thảo khoa học ngữ dụng học

lần thứ nhất, Hà Nội

39 Hoàng Phê (1975), Phân tích ngữ nghĩa, Ngôn ngữ số 2

40 Trần Văn Phước (2000), Phân tích đối chiếu câu phủ định tiếng Anh và tiếng

Việt trên bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa, Luận án tiến sĩ, ĐH KHXH & NV

ĐHQG Hà Nội

41 Nguyễn (Văn) Quang (2000), Một số khác biệt giao tiếp lời nói Việt-Mỹ

trong cách thức khen và tiếp nhận lời khen, Luận án tiến sĩ, ĐH KHXH &

NV ĐHQG Hà Nội

42 Nguyễn Thị Việt Thanh (1999), Hệ thống liên kết lời nói tiếng Việt, Nxb

GD, Hà Nội

43 Đào Thản (1990), Lối nói phóng đại trong tiếng Việt, Ngôn ngữ số 4

44 Nguyễn Kim Thản (1999), Động từ trong tiếng Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

47 Trần Quang Ngọc Thuý (1999), Uyển ngữ trong tiếng Anh và trong tiếng

Việt ( lý do, sự phát triển và cách sử dụng), Tiểu luận tốt nghiệp, ĐHSP Huế

48 Nguyễn Đức Tồn (1993), Đặc trưng dân tộc của tư duy ngôn ngữ qua hiện

tượng đồng nghĩa, Ngôn ngữ số 3

49 Nguyễn Đức Tồn (1997), Phương pháp giải thích và tìm sự khu biệt ngữ

nghĩa của các từ đồng nghĩa, Ngôn ngữ số 2

50 Nguyễn Đức Tồn, Huỳnh Thanh Trà (1994), Đặc điểm danh học và ngữ

nghĩa của nhóm từ ngữ chỉ sự kết thúc cuộc đời con người, Ngôn ngữ số 3

51 Nguyễn Văn Tu (1985), Từ điển từ đồng nghĩa tiếng Việt, Nxb ĐHTHCN,

Hà Nội

52 Cù Đình Tú (2001), Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt, Nxb GD,

Hà Nội

53 Hoàng Văn Vân (2001), Dẫn luận ngữ pháp chức năng ( Dịch từ tác phẩm

An Introduction to Functional Grammar của Halliday), Nxb ĐHQGHN, Hà

Nội

54 Nguyễn Như Ý (chủ biên), Hà Quang Năng, Đỗ Việt Hùng, Đặng Ngọc Lệ

(1997), Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học, Nxb GD, Hà Nội

55 Nguyễn Như Ý, Đặng Ngọc Lệ, Phan Xuân Thành (2000), Từ điển đối chiếu

từ địa phương, Nxb GD, Hà Nội

56 Tổ ngôn ngữ học khoa ngữ văn ĐHTH Hà Nội (1973), Giáo trình ngôn ngữ

học đại cương, (dịch từ F.D Saussure), Nxb KHXH, Hà Nội

57 Tổ ngôn ngữ học khoa ngữ văn ĐHTH Hà Nội (1998), Những yếu tố cơ sở

của ngôn ngữ học đại cương (dịch từ tác phẩm của V.B Kasevich), Nxb

GD, Hà Nội

58 Uỷ ban KHXH Việt Nam (1983), Ngữ pháp tiếng Việt, Nxb KHXH, Hà Nội

59 Trương Viên(1999), Bạn làm gì để nâng cao vốn từ ngoại ngữ của mình?

Ngôn ngữ và đời sống, số 5

60 Trương Viên(2000), Hoàn cảnh kinh tế xã hội và việc sử dụng uyển ngữ

trong tiếng Anh-Mỹ và tiếng Việt, Kỷ yếu ngữ học trẻ

61 Trương Viên(2002), Uyển ngữ như là chiến lược ngôn ngữ đối với các công

việc quốc gia và quốc tế, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế giáo dục ngoại

ngữ-hội nhập và phát triển, Đại học ngoại ngữ- ĐHQG HN, Hà Nội

62 Trương Viên(2002), Uyển ngữ và những vấn đề kiêng kị, Kỷ yếu ngữ học

trẻ, Hải phòng

63 Trương Viên(2002), Uyển ngữ trong lĩnh vực chiến tranh và quan hệ quốc

tế, Kỷ yếu ngữ học trẻ, Hải phòng

TIẾNG ANH

64 Abbott, Barbara (1999), The Formal Approach to Meaning: Formal

Semantics and its Recent Developments, in Journal of Foreign Languages

(Shanghai)

65 A Dictionary of English Euphemisms (2001), The Commercial Press

66 Allan, K , & Kate Burridge(1990), Euphemism and Dysphemism- Language

Used as Shield and Weapon, Oxford University Press

67 Alvarez, Roman, & M Carmen Africa Vidal (1996), Topics in Translation:

Translation Power Subversion, Multilingual Matters Ltd Philadelphia

68 Austin, J L (1962); How to Do Things with Words, Cambridge, Mass :

Harvard University Press

69 Ayto, J (2000), Bloomsbury Dictionary of Euphemisms, Bloomsbury

Publishing Plc

70 Ayto, J (1990), The Longman Register of New Words, Longman

71 Bassnett, Susan & Mc Guire Richard Clay(1980), Translation Studies, the

Chaucer Press Ltd , Bunay, Suffolk, UK