Vì vậy, trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Quân tử – mẫu người toàn thiện trong tác phẩm Luận ngữ” với mục đích tìm hiểu và làm sáng tỏ thêm học thuyế
Trang 1NGUYỄN THỊ KIM CHUNG
Quân tử - mẫu người toàn thiện trong
tác phẩm luận ngữ
LUẬN VĂN THẠC SĨ LÝ LUẬN VĂN HỌC
Người hướng dẫn: TS Trần Nguyên Việt
HÀ NỘI - 2004
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dung và các trích dẫn trong luận văn là trung thực, có xuất xứ rõ ràng
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Thị Kim Chung
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Chương 1 KHỔNG TỬ - NHÀ TRIẾT HỌC, NHÀ GIÁO DỤC
ĐẦU TIÊN CỦA TRUNG HOA 8
1.2 Sự hình thành tư tưởng triết học, chính trị-xã hội của Khổng Tử 13
Chương 2 MẪU NGƯỜI QUÂN TỬ VỚI TƯ CÁCH NGƯỜI
TOÀN THIỆN TRONG LUẬN NGỮ CỦA KHỔNG TỬ 30
2.1 Sự phân định của Khổng Tử về thánh hiền, thánh nhân và mẫu
2.2 Quan niệm của Khổng Tử về phẩm cách người toàn thiện 41 2.3 Người toàn thiện là kết quả của quá trình hoàn thiện hoá của
2.4 Những yếu tố tích cực và hạn chế trong quan niệm của Khổng
Tử về mẫu người quân tử với tư cách người toàn thiện 64
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC
GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 80
Trang 4A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong lịch sử phát triển triết học thế giới từ trước đến nay, con người luôn được xem là đối tượng tranh luận của các nhà tư tưởng, các trường phái triết học khác nhau Chính từ con người, vấn đề cơ bản của triết học mới được xác định, cũng như các vấn đề về thế giới quan và phương pháp luận mới được đặt ra Điều rõ ràng là bí mật của con người đã thuộc phạm vi các vấn đề muôn thuở của triết học Điều đó có nghĩa là, sự yêu thích thông thái luôn gắn liền với việc khám phá ra những bí ẩn của con người với tư cách một sinh thể có tư duy Con người là gì? Có thể xem nó như một thành quả đặc biệt được tạo ra trên Trái đất này không? Tại sao nó lại khác với mọi thứ của tự nhiên trên thế gian này bởi sự hiểu biết phong phú? Bản tính con người là gì? Ý nghĩa và giá trị cuộc sống của con người phụ thuộc vào cái gì? Những vấn đề đại loại như vậy có thể tìm thấy ở rất nhiều công trình nghiên cứu triết học thuộc các thời đại khác nhau
Trong các thập niên gần đây, giới triết học thế giới đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học quốc tế về vấn đề con người và bản chất của nó nhằm khắc phục tình trạng khủng hoảng của tồn tại người do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra Điều thú vị là các nhà khoa học đã quan tâm đặc biệt đến giá trị truyền thống phương Đông, trong đó có triết học của Khổng Tử (551 – 479 Tr.CN), nhà tư tưởng, nhà giáo dục lỗi lạc của Trung Hoa cổ đại và là người sáng lập ra học thuyết Nho gia Khi đặt vấn đề phát triển của nhân loại trong thế kỷ tiếp theo mà hiện nay chúng ta đang sống, các nhà khoa học nói trên đã đưa ra nhận định cho rằng: “Nếu như nhân loại muốn sinh tồn ở thế kỷ XXI, ắt nên ngoái nhìn lại 2540 năm trước, hấp thụ lấy trí tuệ của Khổng Tử” [11, trang 09]
Trang 5Nho học là học thuyết triết học và chính trị – xã hội lớn nhất không chỉ của Trung Quốc mà còn của nhiều nước phương Đông khác chịu ảnh hưởng của văn hóa nước này, trong đó có nước ta Nho học đã đề cập đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội nói chung và vấn đề con người nói riêng Một trong những công lao to lớn của Khổng Tử là đã xây dựng được một hệ thống quan niệm về mẫu người có đạo đức lý tưởng mà nhiều triều đại phong kiến Trung Quốc trong lịch sử lấy đó làm chuẩn mực để đánh giá phẩm cách của con người trong các quan hệ xã hội Mẫu người đó được xem là chân chính, là toàn thiện và đóng vai trò quan trọng trong sự bình ổn trật tự xã hội Bên cạnh những mặt bảo thủ, trì trệ, bất cập, học thuyết Nho giáo nói chung và quan niệm của Khổng Tử nói riêng cũng có những giá trị nhất định không chỉ đối với các xã hội trong lịch sử, mà ngày nay vẫn còn cần thiết đối với chúng ta Đặc biệt trong lĩnh vực đào tạo con người “vừa hồng vừa chuyên” cho sự nghiệp xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, học thuyết của Khổng
Tử vốn đề cao tính xã hội của con người, cụ thể là phương diện đạo đức của
nó đang có ý nghĩa quan trọng trong việc bình ổn chính trị của đất nước Bình
ổn về chính trị và phát huy dân chủ của nhân dân là mối quan hệ biện chứng Đây không chỉ là vấn đề cấp bách của nước ta mà ở mức độ nhất định, không nghi ngờ gì nữa, đang trở thành vấn đề toàn cầu Chính vì vậy, việc kế thừa những tinh hoa của triết học Khổng Tử về con người với tư cách vừa là chủ thể của xã hội, vừa là đối tượng của sự nghiệp đào tạo mẫu người lý tưởng có ý nghĩa cấp bách cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn
Quán triệt tinh thần đó, tác giả luận văn nhận thấy sự cần thiết phải tiếp tục tìm hiểu sâu hơn học thuyết của Khổng Tử về mẫu người lý tưởng được
trình bày trong tác phẩm Luận ngữ của ông Đây là tác phẩm phản ánh một
cách khá đầy đủ và có hệ thống quan điểm triết học của Khổng Tử về vấn đề
Trang 6con người Vì vậy, trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi quyết định
chọn đề tài: “Quân tử – mẫu người toàn thiện trong tác phẩm Luận ngữ” với
mục đích tìm hiểu và làm sáng tỏ thêm học thuyết của Khổng Tử về con người
và đào tạo con người
2.Tình hình nghiên cứu đề tài
Từ trước đến nay, vấn đề về con người nói chung và mẫu người quân tử nói riêng được các học giả ở nước ta nghiên cứu khá công phu và đã xuất bản nhiều công trình dưới nhiều hình thức khác nhau Chúng tôi tạm phân thành hai khuynh hướng nghiên cứu cơ bản sau đây:
Thứ nhất: Mảng nghiên cứu tổng quát quan điểm của Nho giáo về con
người
Mảng này có những công trình chủ yếu sau: 1 Cuốn “Nho giáo” của
Trần Trọng Kim trong thiên IV: B Hình nhi hạ học đã liệt kê sự khác biệt giữa
quân tử và tiểu nhân, về trình độ học vấn và hành xử của người quân tử, v.v.,
trong đó tác phẩm Luận ngữ được tác giả sử dụng nhiều nhất để khảo cứu vấn
đề này Tuy là công trình nghiên cứu lịch sử Nho giáo đầu tiên ở nước ta, song các vấn đề của Nho học được trình bày một cách hệ thống, trong đó có quan niệm về mẫu người quân tử Điều dễ nhận thấy là do ảnh hưởng của phương pháp nghiên cứu phương Tây, cho nên tác giả không tránh khỏi việc đề cao một cách thái quá các giá trị của Nho Giáo nói chung và vai trò của mẫu người quân tử nói riêng, trong khi đó, những hạn chế của mẫu người quân tử lại chưa được đề cập một cách thoả đáng 2 Trong cuốn “Khổng học đăng”, Phan Bội Châu đã đề cập tới “Đạo thiệp thế quan nhân trong Khổng học” và trình bày phương pháp phân biệt của Khổng Tử giữa người quân tử với kẻ tiểu nhân Bên cạnh những đóng góp tích cực cho việc nghiên cứu Nho học, tác giả
Trang 7không tránh khỏi cách đánh giá mang tính chủ quan của mình 3 Trong cuốn
“Nho giáo xưa và nay”, tác giả Quang Đạm cũng đề cập tới mối quan hệ giữa Trời, Đất, Người; tới các thuộc tính đạo đức và nhân sinh quan của con người; các mẫu người trong Nho học 4 Trong “Đại cương triết học Trung Quốc” Nguyễn Hiến Lê đã tập trung nghiên cứu vấn đề nhân sinh quan trong học thuyết của Khổng Tử Tác giả đã đi sâu vào các khái niệm: Nhân, trí, dũng, lễ, trung, hiếu, đễ, v.v 5 Trong luận án tiến sĩ: “Quan niệm của Nho giáo nguyên thuỷ về con người qua các mối quan hệ Thân - Nhà - Nước - Thiên hạ” của Trần Đình Thảo đã có phần dành riêng cho việc nghiên cứu phân loại con người, chỉ ra sự khác biệt giữa quân tử và tiểu nhân, nêu được tầm quan trọng của vấn đề tu thân và tác giả đã đưa ra nhận định cho rằng: Khổng tử là người đầu tiên đặt nền móng cho vấn đề này trong Nho giáo nguyên thuỷ 6 Luận án tiến sĩ triết học “Vấn đề con người trong Nho học sơ kỳ” của Nguyễn Tài Thư
đã đưa ra cách nhìn nhận tương đối hoàn chỉnh về các mối quan hệ của con người với tự nhiên và xã hội trong cả một giai đoạn lịch sử của Nho giáo sơ kỳ Đáng chú ý là ở chương IV của công trình này tác giả đã khảo sát các nhân cách lý tưởng trong Nho học sơ kỳ, phân tích sự phát triển các nhân cách từ sĩ, quân tử đến thánh nhân Nhìn chung, các công trình nói trên đã tiếp cận vấn đề
về mẫu người quân tử ở nhiều góc độ khác nhau, phần nào đã nêu lên được vai trò của người quân tử trong lịch sử và ý nghĩa của quan niệm về mẫu người quân tử trong thời đại ngày nay, song cách nhìn nhận, đánh giá vai trò tích cực cũng như những hạn chế của nó chưa có sự thống nhất, thậm chí còn có nhiều điểm khác nhau Ngoài ra còn những bài viết, một số chuyên khảo như: “Đôi điều suy nghĩ về đối tượng và nội dung giáo dục, giáo hóa của Nho giáo” của Nguyễn Thị Thanh Bình (Tạp chí Giáo dục lý luận – 10/2000) Trong bài viết này tác giả đã đề cập tới đối tượng và nội dung giáo dục của Nho học, đồng
Trang 8thời đưa ra nhận định cho rằng, giáo hoá con người bằng đức là phương tiện,
biện pháp hiệu quả nhất để đào tạo con người hoàn thiện và xã hội hoàn thiện”; Bài viết “Di hại của Nho giáo trong xây dựng kinh tế”, “ Ảnh hưởng tiêu cực của Nho giáo trong cách mạng hiện nay” của GS Trần Đình Hượu; GS Vũ khiêu với “Nho giáo xưa và nay”; Nguyễn Văn Bình với “Quan điểm Nho giáo
về các mối quan hệ xã hội và ảnh hưởng của nó tại Việt Nam”, GS Trần Văn Giầu có “Đạo đức Nho giáo và đạo đức truyền thống Việt Nam”, cuốn “Bàn
về đạo Nho” của Nguyễn Khắc Viện, v.v Những bài viết trên đã góp phần không nhỏ vào việc nghiên cứu con người và mẫu người lý tưởng theo Nho giáo với cách đánh giá, nhận định riêng về vai trò của nó trong xã hội phong kiến Trung Quốc và Việt Nam
Thứ hai, mảng nghiên cứu chuyên dành cho vấn đề về con người trong
tác phẩm Luận ngữ của Khổng Tử
Cho đến nay đã có không ít công trình nghiên cứu được công bố liên quan đến vấn đề mà chúng tôi quan tâm khi thực hiện luận văn của mình Trước hết phải kể đến cuốn sách “Khổng Tử và Luận ngữ” của Nguyễn Hiến Lê, trong đó tác giả đã đưa ra cái nhìn tổng quát về những nội dung cơ bản được
trình bày trong tác phẩm Luận ngữ của Khổng Tử Một trong những nội dung
đó được Nguyễn Hiến Lê nghiên cứu khái quát là khái niệm về người quân tử,
về tư cách, thái độ, đức, tài năng, kiến thức, hành vi ngôn ngữ của nó trong tác
phẩm Luận ngữ Ngoài ra còn có sách “Khổng Tử” do Nguyễn Quốc Thái
dịch từ nguyên bản Trung văn mà tác giả của nó là Lý Tường Hải Tác giả của cuốn sách này đã đưa ra một cái nhìn mới, chỉ ra được mối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai trong triết học nhân sinh của Khổng Tử Cũng chính trong tác phẩm này, tác giả đã đưa ra cách phân định mới về nhân cách con người từ sĩ, quân tử, người toàn diện, thiện nhân, tột cùng là thánh nhân Bài
Trang 9viết của Trần Hồng Thuý trong khuôn khổ chương trình KXO2: “Quân tử (qua
Tứ thư)” đăng trên tạp chí triết học số 3/1992 đã có những khái quát cơ bản về mẫu người quân tử Ngoài ra còn phải kể đến bài viết của Nguyễn Xuân Lộc:
“Tìm hiểu mẫu người quân tử qua hai tác phẩm “Luận ngữ“ và “Mạnh tử” Những bài viết này ở mức độ nhất định đã làm rõ được quan niệm thế nào là người quân tử, các phẩm chất đạo đức cơ bản của nó là gì, đồng thời chỉ ra những bài học kế thừa những phẩm cách đạo đức của mẫu người đó đối với việc đào tạo con người hiện nay ở nước ta Bài tham luận trong hội thảo quốc tế Nho học lần thứ III: Nho học tại Việt Nam (tháng 7/2001 – Tp HCM) có nhan đề: “Quan điểm của Khổng Tử về giáo dục và đào tạo con người và ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp giáo dục ở Việt Nam hiện nay” của Trịnh Doãn Chính
đã chỉ ra mục đích giáo dục của Khổng Tử là đào tạo mẫu người lý tưởng để thực hiện mục đích chính trị là xây dựng xã hội lý tưởng Song, nhìn chung, những nghiên cứu trên vẫn là những cách tiếp cận khác nhau về con người trong Nho học sơ kỳ Các tác giả chỉ chủ yếu tập trung nghiên cứu phương diện chính trị - đạo đức, ở mức độ nào đó chưa thực sự đi sâu vào việc phân tích triết học các quan điểm của Khổng Tử về mẫu người quân tử với tư cách người toàn thiện, tức là chưa chỉ ra được các cấp độ hoàn thiện và hoàn thiện hoá trong văn cảnh triết học về con người, chưa làm rõ được sự đối cực (antinômie) trong khái niệm về con người với tư cách một chỉnh thể
Xuất phát từ tình hình thực tế đó, tác giả luận văn hy vọng có thể bổ sung thêm vào những thành quả của những người đi trước theo khả năng có thể của mình để làm rõ thêm quan niệm của Khổng tử về mẫu người quân tử với tư
cách là con người toàn thiện trong tác phẩm Luận ngữ
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Trang 10Mục đích của Luận văn là tìm hiểu quan niệm của Khổng Tử về mẫu
người quân tử với tư cách người toàn thiện trong tác phẩm Luận ngữ, qua đó
làm rõ chủ trương và phương pháp của ông trong việc hoàn thiện hoá con người quân tử
Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ mà luận văn này phải giải quyết là:
- Làm rõ khái niệm về người toàn thiện; những đặc trưng cơ bản cũng như sự đối lập của nó với tiểu nhân
- Trình bày quan điểm của Khổng tử về hoàn thiện hoá con người thành bậc quân tử;
- Nêu những mặt tích cực và hạn chế của Khổng Tử trong quan niệm về mẫu người toàn thiện trong lịch sử và thời đại ngày nay
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Tác giả luận văn đứng trên lập trường mácxít về lịch sử triết học để nghiên cứu quan điểm của Khổng Tử về mẫu người toàn thiện trong tác phẩm
“Luận Ngữ”
Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn chủ yếu là phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp kết hợp lịch sử với lôgíc, phương pháp so sánh, đối chiếu, phân tích, tổng hợp, v.v
5 Cái mới của Luận văn
Luận văn tập trung vào việc phân tích triết học các quan niệm của Khổng
Tử về mẫu người toàn thiện trong tác phẩm Luận ngữ; làm rõ quan điểm của
Khổng Tử về phân định hạng người trong xã hội phong kiến Trung Quốc cổ đại
Trang 116 Ý nghĩa thực tiễn và lý luận của luận văn
Luận văn phần nào đáp ứng được yêu cầu lý luận hiện nay là làm rõ thêm
vấn đề con người trong tác phẩm Luận ngữ của Khổng Tử, cụ thể làm rõ quan
niệm của Khổng Tử về mẫu người toàn thiện, từ đó chỉ ra những đóng góp tích cực của ông trong việc xây dựng mẫu người lý tưởng cho xã hội, đồng thời vạch ra những hạn chế lịch sử trong quan điểm của ông về sự phân loại người trong xã hội
Luận văn có thể dùng làm tài liệm tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập môn “ Lịch sử triết học phương Đông”
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu nội dung gồm 2 chương 7 tiết