Cơ sở lý luận và thực tiễn để biên soạn từ điển ucraina việt, việt ucraina

Tiếng Ucraina và tiếng Việt đều thuộc nhúm ngụn ngữ khụng phổ biến khụng nhiều người được biết đến ngụn ngữ này.Việc nghiờn cứu tiếng Ucraina ở Việt Nam và tiếng Việt ở Ucraina là một vấ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

OLENA KORNIYENKO

Cơ sở lý luận và thực tiễn để biên soạn từ điển Ucraina

- Việt, Việt - Ucraina (Từ điển cỡ nhỏ/Bỏ túi)

Luận văn Thạc sĩ Lý luận ngôn ngữ

Mã số: 5.04.08

HÀ NỘI - 2004

Lời cảm ơn

Luận văn này được hoàn thành tại trường Đại học KHXH & NV Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn PGS.TS

Vũ Quang Hào, người đã có công rất lớn trong quá trình dẫn dắt em thực hiện luận văn Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngôn ngữ đã tạo điều kiện cho em học, rèn luyện và giúp đỡ em để có bản luận văn này

Nhân dịp này tôi cũng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến nhưng người thân trong gia đình, bạn bè và Đại sứ quán Ucraina tại Việt Nam đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này

Do khả năng và điều kiện thời gian còn hạn hẹp nên trong bản luận văn không tránh khỏi những sai sót

Em rất mong được các thầy cô chỉ dẫn thêm

Hà Nội, tháng 5 năm 2004

Học viên cao học

Korniyenko Olena

MỤC LỤC

***********************

Mở đầu

1.Ý nghĩa lý thuyết và ý nghĩa thực tiễn của đề tài này

1.1 Ý nghĩa lý thuyết của đề tài ………4

1.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài ………4

2 Lịch sử vấn đề ……….7

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu ……… 10

4 Phưong pháp nghiên cứu ………11

5 Cấu trúc của luận văn ……….12

Phần I: Một số vấn đề lý luận chung về từ điển tần số va từ điển tần số báo chí Việt – Ucraina 1 Một số vấn đề về từ điển song ngữ 1.1 Vị trí của từ điển song ngữ trong bảng phân loại từ điển theo truyền thống ……… 13

1.2 Vấn đề xây dựng bảng từ cho từ điển song ngữ ……… 20

1.3 Vấn đề tương đương và không tương đương ……….23

1.4 Vấn đề đưa ví dụ ……… 24

2 Một số vấn đề về từ điển Ucraina - Việt, Việt – Ucraina cỡ nhỏ 2.1 Đối tượng sử dụng của từ điển này ………28

2.2 Vấn đề lập bảng từ từ diển Ucraina - Việt, Việt – Ucraina…….31

2.3 Vấn đề đối dịch ……… 33

2.4 Vấn đề chọn ví dụ ……… 38

Phần II

1 Từ điển Ucraina - Việt theo thứ tự chữ cái A, B, C

2 Từ điển Việt – Ucraina theo thứ tự chữ cái A, B, C ………

Phần kết luận: ………

Tài liệu tham khảo ………

MỞ ĐẦU

1.1 ý nghĩa lý thuyết của đề tài

Cỏc ngụn ngữ trờn thế giới cú thể chia thành hai nhúm: phổ biến (như tiếng Anh, Phỏp, Đức, Nga, Trung…) và khụng phổ biến (như tiếng Tiệp, Ba Lan, Hungari, …) Việc chia cỏc ngụn ngữ thành hai nhúm này thuộc về tần

số người sử dụng ngụn ngữ này hoặc ngụn ngữ nọ

Tiếng Ucraina và tiếng Việt đều thuộc nhúm ngụn ngữ khụng phổ biến (khụng nhiều người được biết đến ngụn ngữ này).Việc nghiờn cứu tiếng Ucraina ở Việt Nam và tiếng Việt ở Ucraina là một vấn đề mới mẻ vỡ vậy nếu luận văn của chỳng tụi thành cụng sẽ đem lại những đúng gúp đầu tiờn cho việc bắt đầu tỡm hiểu tiếng Việt và tiếng Ucraina Đồng thời luận văn của chỳng tụi cũng là lời giới thiệu sơ lược về tiếng Việt và tiếng Ucraina Chỳng tụi hy vọng, sau cuốn luận văn này, cỏc nhà ngụn ngữ học Việt Nam sẽ quan tõm nhiều hơn đến ngành học mới này và ngược lại

Việc nghiờn cứu cơ sở khoa học để biờn soạn từ điển Ucraina - Việt, Việt – Ucraina (cỡ nhỏ) sẽ gúp thờm những cơ sở lý thuyết cho từ diển học Việt Nam Mặt khỏc trờn cơ sở đú cú thể sử dụng những mẫu lý thuyết chung

để biờn soạn từ điển đối chiếu tiếng Việt với những ngụn ngữ chưa phổ cập ở Việt Nam và ngược lại

1.2 ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Việc bắt đầu xõy dựng từ điển Ucraina - Việt, Việt - Ucraina khụng chỉ nhằm mục đớch giới thiệu tiếng Ucraina và tiếng Việt mà chỳng tụi cũn mong muốn hai thứ tiếng này sẽ trở thành một cụng cụ hỗ trợ cho người học trong

bước đầu tiếp xúc với loại ngôn ngữ mới này đối với người Ucraina và người Việt Hơn nữa, chúng tôi hy vọng góp phần vào việc mở rộng và phát triển việc dạy và học tiếng Ucraina và tiếng Việt ở Việt Nam và ở Ucraina

Nếu tiếng Nga là một trong những ngoại ngữ quan trọng ở Việt Nạm và

từ điển Nga - Việt, Việt –Nga là một trong loại từ điển xuất hiện nhiều ở Việt Nam (khoảng 50 cuốn) bên cạnh các loại từ điển đối chiếu quan trọng khác như Anh - Việt Pháp - Việt, Hán - Việt và gần đây Đức - Việt, Nhật - Việt thì mặc dù tiếng Ucraina có thể là một ngoại ngữ còn xa lạ đối với người Việt và ngược lại tiếng Việt là một ngoại ngữ chưa quen thuộc đối với người Ucriana Nhưng chúng tôi khi tiến hành làm đề tài này để tính đến hai mục đích như sau:

Thứ nhất là phát triển những mối quan hệ giữa hai nước Việt Nam và

Ucraina Mặc dù tiếng Ucraina xa lạ ở Việt Nam như chúng tôi vừa nêu trên nhưng trong thực tế Việt Nam đã có quan hệ với Ucraina từ nửa cuối thập kỷ

50 dưới thời Liên Xô Năm 1991, do những biến động trong nước và quốc tế, Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô Việt đã chấm dứt tồn tại, Cộng đồng các quốc gia độc lập, trong đó có Ucraina ra đời Quan hệ Ucraina - Việt cũng không ứng ngoài vòng ảnh hưởng của những biến động lịch sử ấy Hậu quả là, những năm đầu thập kỷ 90, quan hệ Việt Nam – Ucraina trên các lĩnh vực đều

bị chững lại Tuy nhiên, khoảng dừng này chỉ là tạm thời và đã nhanh chóng

đi qua Tư duy chính trị tỉnh táo đã thắng những xúc cảm nhất thời Hai nước chúng ta đã sớm nối lại các quan hệ bị gián đoạn, bắt đầu từ việc ký Hiệp định thư thiết lập quan hệ ngoại giao ở cấp Đại sứ (23/1/1992) 10 năm qua là một quãng thời gian không dài so với lịch sử quan hệ hai nước Trong thời gian đó Việt Nam và Ucraina đã đạt được những thành tựu đáng kể trên nhiều lĩnh vực hợp tác Đây là hành trang quan trọng để hai nước chúng ta tiếp tục tiến bước trên con đường hữu nghị và hợp tác trong thế kỷ XXI

Bằng luận văn chúng tôi hy vọng phục vụ đặc lực cho việc trao đổi văn hoá, khoa học, kinh tế, khoa học kỹ thuật, góp phần tăng cường tính hữu nghị

và sự hiểu biết hai dân tộc Ucraina và Việt Nam trong bất cứ lĩnh vự nào sự tiếp xúc giữa Việt Nam và Ucraina ngày càng được tăng cường

Thứ hai là cho đến nay ở cả hai nước Việt Nam và Ucraina chưa có

loại từ điển này và do vậy mô hình từ điển Ucraina - Việt, Việt – Ucraina mà chúng tôi xây dựng trong luận văn này sẽ có ý nghĩa thực tiễn như là một công trình mở đầu để chuẩn bị xâu dựng những cơ sở thực tiễn cho việc giảng dạy tiếng Việt ở Ucraina và dạy tiếng Ucraina ở Việt Nam Cũng như để xây dựng ngành Việt ngữ học ở Ucraina và ngược lại để xây dựng ngành Ucraina ngữ học ở Việt Nam

Việc biên soạn từ điển Ucraina - Việt và Việt – Ucraina là một yêu cầu cần thiết để giúp đông đảo đội ngũ cán bộ giảng dạy, các cán bộ nghiên cứu, sinh viên, nghiên cứu sinh và thực tập sinh Việt Nam và Ucraina muốn đọc sách báo bằng tiếng Việt hoặc bằng tiếng Ucraina Hiện nay ở Ucraina có cộng đồng Việt Nam sống ở các thành phố lớn như Kharcov (hơn 3000 người), Kiép (khoảng 700 người), Ôđêtsa (khoảng 700 người)… Trong tập thể cộng đồng, số người Việt kiều không nhiều, chỉ trên 200 người Một trong những đóng góp của cộng đồng cho quan hệ hai nước đó là các hoạt đồng hữu nghị của các hội đồng hương, các nhà doanh nghiệp Việt Nam trong công tác văn hoá, xã hội và trợ giúp nhân đạo Những hoạt động văn hoá, nhân đạo này

đã làm cho quan hệ hữu nghĩ củng cố và phát triển Chúng tôi hy vọng rằng từ điển Ucraina - Việt, Việt – Ucraina của chúng tôi sẽ giúp cả cộng đồng Việt đang ở Ucraina sống và tiếp xúc với nhân dân Ucraina một cách dễ dang hơn

Vì cho đến nay đã có nhiều tài liệu lý thuyết bàn về biên soạn tử điển đối chiếu tiếng Việt với những ngôn ngữ thông dụng và ít sử dụng cho nên

trong luận văn này chúng tôi sẽ tập trung vào phần thực tiễn tức là sẽ cố gắng biên soạn một từ điển cỡ nhỏ chất lượng cao Để thực hiện việc đó trước hết chúng tôi sẽ phải lập bảng từ hợp lý nhất (bao gồm những từ cần thiết nhất trong những bước đầu học tiếng Ucraina hoặc học tiếng Việt) cho những người sẽ sử dụng từ điển Ucraina - Việt và Việt – Ucraina Chúng tôi sẽ lập một bảng từ riêng dành cho người Ucraina học tiếng Việt và một bảng từ riêng dành cho người Việt học tiếng Ucraina (Mỗi một bảng từ sẽ chia thành hai phần: thứ nhất là bảng từ bao gồm những từ có nghĩa tương đương trong

cả hai ngôn ngữ và thứ hai là bảng từ bao gồm những từ không có nghĩa tương đương Trong mỗi một mục từ chúng tôi sẽ đưa ra một số ví dụ để làm rõ ý nghĩa và trường hợp sử dụng những từ đó)

2 Lịch sử vấn đề

Từ điển học liên quan rất chặt chẽ với từ vựng học và ngữ nghĩa Cấu trúc vĩ mô có đơn vị chủ yếu là đơn vị từ vựng ngôn ngữ Để cung cấp thông tin cho mục từ thì nhà từ điển học phải khảo sát toàn bộ đặc điểm từ vựng, đặc biệt là ý nghĩa từ vựng Có người cho rằng từ điển học là phần ngành từ vựng học (mặc dù được thoát ra từ vựng học nhưng đã phát triển rất mạnh) Từ điển còn cung cấp thông tin về ngữ pháp, ngữ dụng, tu từ và ngữ âm Nhà từ điển học quan tâm và áp dụng thành quả của nhiều ngành khác nhau của ngôn ngữ Mặt khác, trong quá trình xây dựng và phát triển từ điển học đã hình thành hệ thống và phương pháp lý thuyết riêng của mình như: nguyên tắc xây dựng cấu trúc bảng từ, nguyên tắc xây dựng cấu trúc lời định nghĩa của từng loại từ điển, vai trò của dữ liệu từ điển, mẫu định nghĩa trong từ điển, phương pháp trình bày của từ điển… Đã có đến mấy trăm công trình (bao gồm cả các bài báo) về lý thuyết từ điển Tuy nhiên những công trình lý thuyết này mặc dù đã

đề cập đến việc biên soạn từ điển đối chiếu nhưng chủ yếu dựa trên kết quả nghiên cứu biên soạn từ điển đối chiếu những thứ tiếng được nhiều người sử dụng Còn đối với những thứ tiếng ít người sử dụng thì lý thuyết từ điển học chưa đề cập đến

Cho đến nay những tài liệu lý thuyết bàn về biên soạn từ điển đối chiếu nói chung đã quá nhiều Cũng như đã có không ít những công trình, những bài báo đề cập đến việc biên soạn từ điển đối chiếu tiếng Việt với một số ngoại ngữ thông dụng hoặc với một số ngôn ngữ dân tộc ở Việt Nam Tuy nhiều từ điển học Việt Nam đang còn thiếu vắng những tài liệu bàn về việc biên soạn

từ điển đối chiếu giữa tiếng Việt với những ngoại ngữ ít phổ biến hơn ở Việt Nam Mặc dù trên thực tế những cuốn từ điển Việt - Ngoại ngữ ít phổ biến đã xuất bản (từ điển Việt – Lào, Việt – Khơme, Việt – Inđônexia, Việt – Balan, Việt - Tiệp, Việt – Bungari, Việt – Hàn, v.v…) Chỉ mãi gần đây mới có một bản luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học nghiên cứu việc biên soạn từ điển Việt – Hàn, Hàn - Việt (cách đây khoảng hai năm) Đối với việc xây dựng lý thuyết tiến tới xây dựng những cơ sở thực tế để biên soạn từ điển Ucraina – Viêt, Việt – Ucraina thì luận văn thạc sĩ của chúng tôi là công trình đầu tiên

Trước năm 1991 người Việt Nam không có nhu cầu học tiếng Ucraina bởi Ucraina lúc đó còn là thành viên trong Liên bang Xô Viết cho nên trên lĩnh vực của đất nước Ucraina tiếng Nga được coi là ngôn ngữ quốc gia còn tiếng Ucraina chỉ là ngôn ngữ dân tộc chính là vì thế việc tiếng Ucraina vào Việt Nam trước đây hầu như chưa được tiến hành là một điều tất nhiên Nhưng mà từ năm 1991 tình hình đã thay đổi hẳn Hiện nay Ucraina là một nhà nước độc lập với ngôn ngữ quốc gia riêng - tiếng Ucraina Chính vì thế bây giờ người Việt Nam có nhu cầu học tiếng Ucraina để thực hiện việc hợp tác về các mặt như văn hoá, kinh tế, giáo dục v.v…

Sẽ là thật khiểm khuyết nếu giới trí thức Việt Nam nói riêng và nhân dân Việt Nam nói chung không được tiếp xúc một cách trực tiếp với nền văn hoá Ucraina bằng tiếng Ucraina Trước đây, người Việt Nam chỉ được biết đến văn hoá Ucraina (“Lời di chúc” (Заповіт) của Taras Shevchenko – thi hào kiệt xuất của đất nước Ucraina) thông qua bản dịch các ngôn ngữ khác (tiếng Nga chẳng hạn) Việt Nam cần được tiếp xúc trực tiếp, thưởng thức nghệ thuật trực tiếp đến chính tiếng mẹ đẻ của nước

Như vậy đã đến lúc, tiếng Ucraina tự nó trở thành một nhu cầu bức thiết đối với người Việt Nam nhất là đối với giới trí thức Và việc phát triển tiếng Ucraina cũng là một động lực thúc đẩy đất nước Việt Nam đi lên

Việt Nam là một quốc gia nằm trong lĩnh vực Đông Nam Á Trong thời gian gần đây cùng với xu hướng toàn cầu hoá, chính sách của hợp tác kinh tế

mở rộng quan hệ ngoại giao với tất cả các nước trên lĩnh vực và trên thế giới của Đảng và nhà nước Việt Nam đã cải thiện và nâng cao quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Ucraina Nước Ucraina đã thiết lập quan hệ ngoại giao với nước Việt Nam (từ năm 1992) với quan hệ ngoại giao các dự án hợp tác về kinh tế, giáo dục cũng đã bước đầu được thiết lập và có chiều hướng ngày càng phát triển Các nhà doanh nghiệp Việt Nam và Ucraina đã bắt đầu quan tâm hợp tác trong lĩnh vực xuất nhập khẩu hàng hoá Hợp đồng thuê người lao động Việt Nam đến làm việc ở Ucraina ngày càng tăng Chính những điều này

đã mở ra những triển vọng mới trong việc hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Ucraina

Về vấn đề hợp tác giáo dục, chính phủ Việt Nam đã tiến hành ký hợp tác giáo dục Nhiều sinh viên Việt Nam đã được cử đi học rải rác ở Ucraina nhằm cung cấp cho các ngành khác nhau Theo em việc đưa chương trình giáo dục tiếng Ucraina vào Việt Nam sẽ bắt đầu tiến hành trên cơ sở hợp tác giáo

dục giữa bộ giáo dục Việt Nam và bộ giáo dục Việt Nam.Và tất nhiên đấy sẽ

là bước mở đầu cho hàng loạt các dự án hợp tác giáo dục khác

3 Đối tượng nghiên cứư và phạm vi nghiên cứu

Luận văn này tập trung vào việc soạn từ điển Ucraina - Việt và Việt - Ucraina cỡ nhỏ (còn gọi là bỏ túi) Hai cuốn từ điển này thuộc lại từ điển Việt

- Ngoại ngữ, Ngoại ngữ - Việt hoặc Ucraina - Ngoại ngữ, Ngoại ngữ - Ucraina dành cho đông đảo Ucraina và Việt Nam đang hoặc sẽ học tiếng Việt và tiếng Ucraina: sinh viên đại học, người tự học tiếng Việt và tiếng Ucraina, giáo viên dạy tiếng Việt và tiếng Ucraina

Một điểm thường ít khi được chú ý là một quyển từ điển hai thứ tiếng A

và B không thể đồng thời đáp ứng yêu cầu của những người biết tiếng A và của những người biết tiếng B, và như Sếc-ba đã viết, làm từ điển hai thứ tiến nào đó thì phải làm bốn quyển Ví dụ hai thứ tiếng là Việt và Ucraina thì phải có: hai cuốn Việt - Ucraina (một cho người Việt và một cho người Ucraina) và hai cuốn Ucraina - Việt (cũng một cho người Việt và một cho người Ucraina) Nhưng do hạn chế về thời gian trong luận văn này chúng tôi chỉ làm hai quyển Chúng tôi hy vọng rằng đây chỉ là bước đầu tiên trong việc biên soạn

từ điển Ucraina - Việt, Việt - Ucraina

Để hoàn thành việc biên soạn từ điển Ucraina - Việt và Việt – Ucraina chúng tôi đã tham khảo rất nhiều từ điển khác nhau trong đó có cả từ điển song ngữ lẫn từ điển đơn ngữ (từ điển một thứ tiếng, từ điển giải thích) Do vẫn đến bây chưa có từ điển song ngữ Ucraina - Việt hoặc ngược lại cho nên chúng tôi đã tham khảo từ điển Nga - Việt, Việt – Nga, Ucraina –Anh chủ yếu

để chọn những thí dụ điển hình nhất Để lập bảng từ chúng tôi đã chủ yếu dựa vào những từ điển giải thích Vậy phần tiếng Ucraina của từ điển được xây