Xây dựng các bài tổng kết chương sinh học 11 theo quan điểm cấu trúc hệ thống

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ NGUYỆT ANH XÂY DỰNG CÁC BÀI TỔNG KẾT CHƯƠNG SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC HÀ NỘI –

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGUYỆT ANH

XÂY DỰNG CÁC BÀI TỔNG KẾT CHƯƠNG SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGUYỆT ANH

XÂY DỰNG CÁC BÀI TỔNG KẾT CHƯƠNG

SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC

Mó số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Lê Đình Trung

HÀ NỘI- 2008

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Lê Đình Trung– người thầy đã tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình làm luận văn

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học Sinh học, Ban chủ nhiệm khoa Sư phạm - ĐHQGHN, phòng Quản lý khoa học, Thư viện trường ĐHSP Hà Nội, Thư viện khoa Sư phạm - ĐHQGHN đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện luận văn này

Xin cảm ơn sự cộng tác của Ban giám hiệu và các thầy cô trong tổ Hoá - Sinh trường THPT Trần Hưng Đạo, THPT An Lão, THPT Lê Quí Đôn, THPT Kiến An, THPT Phan Đăng Lưu, thành phố Hải Phòng đã giúp đỡ tôi trong quá trình tôi nghiên cứu luận văn này, đặc biệt trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình và bạn bè đã luôn động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Hà Nội, tháng 11 năm 2008

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nguyệt Anh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

2.1.Trên thế giới 2

2.2 Ở việt nam 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Những đóng góp của đề tài 4

5 Giả thuyết khoa học 5

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

7 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 6

7.1 Đối tượng nghiên cứu 6

7.2 Khách thể nghiên cứu 6

8 Phương pháp nghiên cứu 6

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 10

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 10

1.1.1 Lý thuyết của hệ thống 10

1.1.2 Quan điểm hệ thống và tư duy hệ thống 13

1.1.3 Vận dụng quan điểm hệ thống trong dạy học sinh học 16

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 23

1.2.1 Điều tra thực trạng khả năng nhận thức và vận dụng quan điểm hệ thống trong dạy sinh học 23

1.2.2 Điều tra thực trạng vận dụng quan điểm hệ thống trong thiết kế và dạy học bài ôn tập chương 24

1.2.3 Điều tra chất lượng lĩnh hội kiến thức của học sinh về sinh học cơ thể 26

1.2.4 Phân tích cấu trúc, nội dung phần sinh học cơ thể 27

Chương 2: XÂY DỰNG CÁC BÀI ÔN TẬP SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG 29

2.1 Những quan điểm chỉ đạo việc thiết kế bài ôn tập chương 29

2.1.1.Vận dụng phương pháp tiếp cận cấu trúc- hệ thống để phân tích nội dung phần sinh học cơ thể 29

2.1.2 Sử dụng logic tổng – phân - hợp trong thiết kế và dạy học bài ôn tập chương 34

2.2 CÊu tróc cña bµi «n tËp ch-¬ng 35

2.3 Quy trình thiết kế bài ôn tập chương theo quan điểm hệ thống 35

2.3.1 Phân tích nội dung của chương 35

2.3.2 Xác định mục tiêu 49

2.3.3 Xây dựng tư liệu bổ sung 49

2.3.4 Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập ôn tập theo mục tiêu 49

2.3.5 Đưa hệ thống các câu hỏi, bài tập vào giáo án ôn tập 49

2.4 Quy trình đưa bài ôn tập vào dạy học 50

2.5 Thiết kế các bài ôn tập chương Sinh học 11 51

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 94

3.1 Mục đích thực nghiệm 94

3.2 Nội dung thực nghiệm 94

3.3.1 Chọn trường, lớp và học sinh thực nghiệm 94

3.3.2 Chọn GV thực nghiệm 94

3.3.3 Bố trí thực nghiệm 94

3.4 Kết quả thực nghiệm 95

3.4 1 Phân tích định lượng 95

3.4.2 Phân tích định tính 100

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 105

1 Kết luận 105

2 Khuyến nghị 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm trong quá trình dạy học gắn liền với tư tưởng dân chủ hoá giáo dục mà thực chất là nhằm phát huy mọi tiềm năng của người học, xoá bỏ tư tưởng giáo điều áp đặt trong dạy học theo phương pháp dạy học cổ truyền Vấn đề phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động của HS nhằm đào tạo những người năng động, sáng tạo đã được đặt ra trong ngành giáo dục

từ những năm 1960 ở các trường đại học với định hướng: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”

Cùng với sự tiến bộ mạnh mẽ của các ngành khoa học cơ bản, khoa học công nghệ, lí luận dạy học trong khoa học giáo dục cũng có những bước phát triển đáng

kể trong mấy thập kỉ trở lại đây Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước (2000 - 2020), sự thách thức trước nguy cơ tụt hậu trên con đường tiến vào thế kỉ XXI bằng cạnh tranh trí tuệ đang đòi hỏi đổi mới giáo dục, trong đó có sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy và học

Trong xu thế phát triển chương trình và đổi mới quan niệm về biên soạn SGK của giáo dục phổ thông trong khu vực và trên thế giới, từ năm 2001 Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta đã triển khai thực hiện đổi mới chương trình, SGK cho các bậc học

từ tiểu học đến THPT Việc đổi mới chương trình phổ thông đã đòi hỏi việc đổi mới

phương pháp dạy học

Luật giáo dục 2005 đã có nhiều điểm mới quan trọng thể hiện một bước đổi mới tư duy về giáo dục Trong đó chú trọng các điều kiện để chuẩn hoá, nâng cao

chất lượng và hiệu quả giáo dục Để làm được việc đó cần thiết phải đổi mới phương

pháp dạy học và cách thức kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học ở

mỗi lớp, mỗi cấp học

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong nghị quyết

TW 4 khoá VII (1- 1993), Nghị quyết trung ương II khoá VIII (12- 1996), được thể chế hoá trong luật giáo dục (2005), được cụ thể hoá trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục

và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4- 1999)

Luật giáo dục, điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện

kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn”

Việc giảng dạy và học tập ở trường THPT nói chung và với môn sinh học nói riêng hiện nay còn nhiều hạn chế chưa phát huy được năng lực tư duy hệ thống hoá kiến thức, nhiều giáo viên còn lúng túng trong vấn đề nhận thức logíc của các hệ thống sống từ cấp độ: Tế bào  Cơ thể  Quần thể – loài  Quần xã  Hệ sinh thái – sinh

quyển Một bộ phận lớn giáo viên chưa thấm nhuần quan điểm hệ thống trong dạy

học, chưa thấy rõ tính hệ thống và đặc điểm chung của các hệ thống sống trong chương

trình sinh học trung học phổ thông từ lớp 10  11  12 Đặc biệt, phần sinh học cơ thể

ở lớp 11 theo chương trình mới có nhiều đổi mới cả về cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức Vì vậy nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc soạn giáo án và dạy học

Việc thiết kế và dạy học bài ôn tập chương theo quan điểm cấu trúc hệ thống

sẽ giúp GV khắc phục được các nhược điểm nêu trên, giúp học sinh rèn luyện và phát triển tư duy hệ thống Tuy nhiên, việc thiết kế và dạy học bài ôn tập chương phần sinh học cơ thể theo quan điểm cấu trúc hệ thống chưa được GV chú trọng và

chưa được tác giả nào nghiên cứu Vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài: Xây dựng các

bài tổng kết chương sinh học 11 theo quan điểm cấu trúc hệ thống

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Khái niệm “hệ thống” và quan điểm hệ thống đã được hình thành và nghiên cứu trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử triết học Sự phát triển của tư tưởng về

hệ thống gắn liền với sự phát triển của thế giới quan triết học, phù hợp với sự tiến bộ của khoa học và thực tiễn xã hội

Năm 1940 L.V Bertalanffy đưa ra “Lý thuyết chung của các hệ thống”, để mô

tả các hệ thống mở và các trạng thái cân bằng động Từ lĩnh vực sinh học các nguyên tắc của lý thuyết này được chuyển sang giải quyết những vấn đề kỹ thuật và quản lý

xã hội

Với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật ở thế kỷ XX và đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, nhiều nhà triết học và khoa học ở các lĩnh vực khác nhau đã tập trung nghiên cứu các khách thể với tính cách là một hệ thống và thậm chí là các phức hợp

hệ thống nhằm tìm ra bản chất và quy luật vận động, phát triển của chúng Khái niệm "hệ thống" đang được sử dụng rất rộng rãi và nó đã trở thành biểu tượng của tính khoa học và tính logic để tiếp nhận chân lý

Có nhiều công trình nghiên cứu về lí thuyết hệ thống như “General Systerm the Foundaitions, Development, Applications” [51] “Nguyên tắc thứ 5: Tư duy hệ thống” [63] “Nguyên lý tính hệ thống trong lý luận và phương pháp luận của C.Mác” [53] “Tư duy hệ thống – Quản lí hỗn độn và phức hợp” [56]

Trên thế giới, đã có nhiều công trình nghiên cứu vận dụng những phương pháp luận chủ yếu của triết học và các khoa học khác (đặc biệt là lí thuyết hệ thống) vào việc xây dựng các giáo trình sinh học như: “Cải cách bộ môn sinh học trong trường sư

phạm” [57] “Những tư tưởng xây dựng bộ môn sinh học trong trường trung học” [55] “Vấn đề liên quan giữa sự tổ chức và tiến hoá của các hệ thống sống” [58]

“Quan điểm hệ thống - cấu trúc vận dụng vào dạy học sinh học” [64] “Thuyết cấu

trúc và vị trí của nó trong phương pháp luận hệ thống” [60 ] “Mối tương quan giữa hai phương pháp luận lịch sử và CT - HT nhằm nghiên cứu bản chất và các mức độ tổ

chức của sự sống” [49]

2.2 Ở Việt Nam

Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về lí thuyết hệ thống như: “Phân tích hệ thống

và ứng dụng” [43] “Về hệ thống và tính ì hệ thống” [11] “Lí thuyết hệ thống” [30]

“Sự hình thành và phát triển lý thuyết hệ thống” [39] “Tiếp cận hệ thống trong môi trường và phát triển” [25]

Lí thuyết hệ thống cũng đã được vận dụng trong lĩnh vực nghiên cứu sinh học

và xây dựng các giáo trình sinh học, xây dựng các đề tài luận án…như: “Những vấn

đề cải cách giáo trình sinh học đại cương trường phổ thông nước Việt Nam dân chủ cộng hoà” [1] “Tiếp cận hiện đại hoạt động dạy học” [14] “Giáo dục môi trường qua dạy học sinh thái học” [36] “Sử dụng tiếp cận hệ thống hình thành khái niệm trong chương trình sinh học 11” [19] “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức

trong chương II các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học sinh học 11” [26] “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 12 THPT trong dạy tiến hóa” [8], “Một số vấn đề về phương pháp dạy học sinh học” [3] “Quán triệt tư tưởng cấu - trúc hệ thống và tư tưởng tiến hóa trong dạy – học sinh học ở trường phổ thông” [38] “Vận dụng quan điểm hệ thống trong thiết kế và dạy học bài ôn tập chương phần sinh học tế bào lớp 10 THPT” [17]

Xây dựng chương trình và sách giáo khoa THPT hiện nay cũng vận dụng quan điểm hệ thống …

Ngoài ra còn rất nhiều tác giả khác cũng đề cập đến việc xây dựng các câu hỏi, bài tập, các hoạt động…nhằm nâng cao chất lượng dạy học sinh học cơ thể:

“Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm sinh học” [16] …

3 Mục đích nghiên cứu

Từ quan điểm cấu trúc hệ thống vận dụng nó vào xây dựng các bài ôn tập chương phần sinh học cơ thể để nâng cao chất lượng dạy học

4 Những đóng góp của đề tài

4.1 Xác định được thực trạng nhận thức quan điểm cấu trúc hệ thống và muốn được

vận dụng quan điểm cấu trúc hệ thống trong dạy học sinh học của giáo viên

4.2 Đề xuất được cơ sở lý luận và ứng dụng nó để phân tích nội dung sinh học cơ

thể trên quan điểm cấu trúc hệ thống làm cơ sở để thiết kế bài ôn tập chương phần sinh học cơ thể

4.3 Đề xuất quy trình thiết kế bài ôn tập chương phần sinh học cơ thể theo quan

điểm cấu trúc hệ thống

4.4 Hiện thực hoá lí luận và qui trình đề xuất trong xây dựng bộ giáo án ôn tập

ch-ương phần sinh học cơ thể trên cơ sở cấu trúc – hệ thống

4.5 Đưa các giáo án nói trên vào thực nghiệm sư phạm để giá hiệu quả của bài ôn

tập chương đã xác định được tính khả thi của giả thiết đề xuất

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các bài tổng kết chương theo quan điểm cấu trúc hệ thống

thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng ôn tập phần kiến thức sinh học cơ thể

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Điều tra thực trạng về cấu trúc chương trình và về nhận thức tính hệ thống trong

dạy học sinh học của giáo viên, vận dụng quan điểm cấu trúc hệ thống của giáo viên vào dạy học

6.2 Hệ thống hoá cơ sở lý luận về hệ thống, quan điểm hệ thống, phân tích tính hệ

thống của chương trình sinh học THPT, đặc điểm chung của các hệ thống sống ở các cấp độ khác nhau

6.3 Phân tích nội dung, xác định mục tiêu dạy học phần sinh học cơ thể, theo quan

điểm hệ thống

6.4 Nghiên cứu đề xuất logic cấu trúc và quy trình thiết kế bài ôn tập chương phần

sinh học cơ thể theo quan điểm hệ thống

6.5 Thiết kế một số bài ôn tập các chương phần sinh học cơ thể theo quan điểm hệ

thống

6.6 Thực nghiệm sư phạm: Dạy học bài ôn tập chương và kiểm tra, đánh giá để xác

định hiệu quả của bài ôn tập chương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Như Ất (1973), Những vấn đề cải cách giáo trình sinh học đại cương

tr-ường phổ thông nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Luận án phó tiến sĩ, Mat-xcơ-va,

(Bản tóm tắt dịch từ tiếng Nga)

2 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học sinh học (phần đại

cương), Nxb Giáo dục

3 Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thuỷ, Đỗ Thị Phượng (2006), Bài giảng về một

số vấn đề về phương pháp dạy học sinh học, Hà Nội

4 Đinh Quang Báo (1981), Sử dụng câu hỏi, bài tập trong dạy học sinh học, Luận

án PTS

5 Bộ GD & ĐT (2006), Chương trình Giáo dục phổ thông môn sinh học, Nxb Giáo

dục

6 Nguyễn Hải Châu, Vũ Đức Lưu (2006), Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm

tra đánh giá môn sinh học 10, Nxb Hà Nội

7 Phạm Thị Trân Châu, Trần Thị Áng (1997), Hoá sinh học, Nxb Giáo dục

8 Mai Liên Chi (2004), Rèn luyện học sinh kỹ năng hệ thống hoá kiến thức trong

dạy học chương các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học sinh học lớp 11 – THPT, Luận văn thạc sĩ giáo dục học

9 Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Nguyễn Văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dương Tiến Sỹ (2000), Dạy học giải quyết

vấn đề trong dạy học sinh học, (Sách bồi dưỡng thường xuyên chu kì 1997 - 2000

cho GV THPT), Nxb Giáo dục

11 Phan Dũng (1996), Về hệ thống và tính ì của hệ thống, Trung tâm sáng tạo

KHKT, ĐHQG TP Hồ Chí Minh

12 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb Khoa học và

Kĩ thuật, Hà Nội

13 Đảng Cộng sản Việt Nam (1993), Văn kiện hội Nghị lần thứ tư ban chấp hành

Trung ương khoá VII, Hà Nội

14 Đỗ Ngọc Đạt (1997), Tiếp cận hiện đại hoạt động dạy học, Nxb ĐHQGHN

15 Nguyễn Thành Đạt, Lê Đình Tuấn, Nguyễn Như Khanh (2007), Sinh học 11,

SGK và SGV, Nxb Giáo dục

16 Lê Hồng Điệp (2007), Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm sinh học, Nxb Giáo dục

17 Lê Hồng Điệp (2007), Vận dụng quan điểm hệ thống trong thiết kế và dạy học bài

ôn tập chương phần sinh học tế bào lớp 10 THPT, Luận văn thạc sĩ giáo dục

18 Đinh Văn Gắng (2006), Lí thuyết xác xuất và thống kê, Nxb Giáo Dục

19 Đỗ Thị Hà (2002), Sử dụng tiếp cận cấu trúc hệ thống hình thành các KN sinh

thái học, sinh học 11 THPT, Luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục

20 Nguyễn Thị Hài (2006), Phát triển kĩ năng phân tích - tổng hợp trong dạy học

Sinh thái học 11 THPT, Luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục

21 Nguyễn Phụng Hoàng, Võ Ngọc Lan (1996), Phương pháp trắc nghiệm trong

kiểm tra đánh giá thành quả học tập, Nxb Giáo dục

22 Trần Bá Hoành (1996), Kỹ thuật dạy học sinh học, Nxb Giáo dục

23 Trần Bá Hoành (2000), Phát triển phương pháp học tập tích cực trong bộ môn sinh

học, Sách bồi dưỡng thường xuyên chu kì 1997 - 2000, Nxb Giáo dục

24 Trần Bá Hoành (2006), Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách

giáo khoa, Nxb ĐHSP

25 Nguyễn Đình Hòe – Vũ Văn Hiếu (2007), Tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu

môi trường và phát triển, Nxb ĐHQG Hà Nội, tr.11 – 43

26 Nguyễn Xuân Hồng (2003), Rèn luyện kỹ năng hệ thống hoá cho học sinh lớp 12

THPT trong dạy học tiến hoá, Luận văn thạc sĩ giáo dục học

27 Nghiêm Xuân Hùng (1995), tài liệu dịch, Trắc nghiệm và đo lường cơ bản trong

giáo dục (T1 + T2), Vụ Đại học

28 Nguyễn Kỳ (1994), Thiết kế bài học theo phương pháp tích cực, Trường QLCB -

GDĐT Hà Nội

29 Nguyễn Kỳ (1995), Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học làm trung

tâm, Nxb Giáo Dục

30 Trần Đình Long (1999), Lí thuyết hệ thống, Nxb Khoa học và kĩ thuật, tr.5 – 8

31 Vũ Đức Lưu, Nguyễn Thành Đạt, Trần Quý Thắng (2002), Chuyên đề bồi dưỡng

học sinh giỏi THPT môn sinh học, Tập1, Nxb GiáoDục