Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại trên tư liệu ca dao trữ tình người việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Hằng Phương SỰ CHUYỂN ĐỔI THI PHÁP TỪ CA DAO CỔ TRUYỀN ĐẾN CA DAO... ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Nguyễn Hằng Phương

SỰ CHUYỂN ĐỔI THI PHÁP

TỪ CA DAO CỔ TRUYỀN ĐẾN CA DAO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Nguyễn Hằng Phương

SỰ CHUYỂN ĐỔI THI PHÁP

TỪ CA DAO CỔ TRUYỀN ĐẾN CA DAO

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học

GS TS NGUYỄN XUÂN KÍNH PGS TS TRẦN ĐỨC NGÔN

HÀ NỘI - 2004

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ

NỘI

Trường Đại học KHXH&NV

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

VIỆT NAM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

(Dự thảo)

Hà Nội, ngày 20 tháng 8 năm 2004

QUYẾT NGHỊ của Hội đồng chấm Luận án tiến sĩ cấp Nhà nước

Sau khi nghe NCS trình bày tóm tắt nội dung luận án, nghe ý kiến nhận xét của 3 vị phản biện và các vị thành viên Hội đồng, nghe thư ký Hội đồng trích đọc các ý kiến khác ngoài Hội đồng, nghe NCS trả lời câu hỏi, Hội đồng đã họp và nhất trí quyết nghị:

1 Về đề tài luận án

- Đề tài Sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại (trên tư liệu ca dao trữ tình người Việt) là một đề tài phù hợp với mã số chuyên ngành, không trùng lặp với đề tài và nội dung các luận án đã bảo vệ

- Đề tài của luận án đang là vấn đề thời sự học thuật trong nghiên cứu và giảng dậy văn học dân gian Do vậy, đây là một đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao

2 Về nội dung khoa học và những đóng góp cơ bản của luận án:

- Luận án đã hệ thống hóa lý thuyết thi pháp học, đặc biệt là thi pháp văn học dân gian, trên cơ sở đó bước đầu phát hiện và lý giải những quy luật cơ bản chi phối sự chuyển đổi thi pháp từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại Luận án

đã đặt vấn đề tìm hiểu ca dao trong trạng thái động, trong tiến tiến trình phát triển lịch sử của thể loại, điều mà từ trước tới nay chưa từng được nghiên cứu

- Luận án đã có những phát hiện mới, như tìm ra yếu tố truyền thống và cách tân trong thi pháp ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại, khảo sát và phân tích một số yếu tố thi pháp tiêu biểu có sự chuyển đổi rõ rệt trong ca dao mà lâu nay chưa được nghiên cứu như là những yếu tố hình thức nghệ thuật (như đề tài

và cảm hứng chủ đạo)

- Luận án đã khảo sát thống kê tỉ mỉ công phu các nguồn tư liệu ca dao và thể hiện kết quả khảo sát đó bằng các biểu đồ bảng thống kê mang tính khoa

học Từ đó tác giả luận án đã đưa ra được một số nhận định có cơ sở khoa học

và tính thuyết phục cao Đặc biệt, việc khai thác một số hình thức diễn xướng

mới của ca dao hiện đại cùng các yếu tố tác động đến sự biến đổi thi pháp ca dao

đã tạo cơ sở khoa học để tác giả luận án rút ra những nhận xét có tính khái quát

và tính khách quan về sự tồn tại và vận động của thi pháp ca dao người Việt

3 Kết luận

- Đây là một đề tài mới, có tính cấp thiết, có ý nghĩa cả về hai mặt lý luận

và thực tiễn

- Kết cấu luận án chặt chẽ hợp lý; văn phong khoa học sáng sủa mạch lạc

- Chất lượng luận án tốt có những đóng góp mới về lý thuyết và thực tiễn

nghiên cứu văn học dân gian, đặc biệt là vấn đề định nghĩa và nhận diện ca dao

hiện đại; vấn đề nghiên cứu ca dao trong trạng thái động; vấn đề tìm hiểu quy

luật chi phối sự vận động biến đổi của thi pháp ca dao

- NCS có năng lực có năng lực tư duy lý luận và cảm thụ văn học tốt Điều

đó thể hiện qua việc phân tích, bình giải ca dao

- Bản tóm tắt phản ánh trung thực nội dung và bố cục của luận án

- Công trình do NCS Nguyễn Hằng Phương thực hiện đã đáp ứng một cách

xuất sắc các yêu cầu của một luận án tiến sĩ; NCS hoàn toàn xứng đáng được

nhận học vị luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành văn học dân gian

Chủ tịch Hội đồng Thư ký Hội đồng

GS.TS Kiều Thu Hoạch TS Nguyễn Việt Hương

QUY ƯỚC TRÌNH BÀY

1 Về nghĩa của ký hiệu

a Chữ số Ả rập (1,2,3…) đứng ở bên trái mỗi lời ca dao cổ truyền là số thứ tự của lời đó trong bộ Kho tàng… đồng thời là tên gọi của lời khi kết hợp

với chữ cái đầu của lời ca dao; đứng ở bên trái mỗi lời ca dao hiện đại là số thứ

tự của lời đó trong sách trích dẫn

b Sau mỗi lời ca dao cổ truyền:

Chúng tôi lấy nguyên văn các chú thích về xuất xứ mỗi lời ca dao in trong

bộ Kho tàng (chỉ dùng bản chính nên chỉ ghi xuất xứ bản chính)

- Các chữ cái là tên sách (viết tắt) được dùng để tập hợp ca dao vào bộ Kho tàng

- Cỏc chữ số La mó là tờn tập và quyển sỏch

- Các chữ số Ả rập là tên trang sách có ghi lời đó

Ví dụ: 1 Ai ăn cau cưới thỡ đền

Tuổi em cũn bộ chưa nên lấy chồng

HPV164 NASLI22b NGCK 118b TCBDI199 TNPDI 17 Như vậy, lời ca dao A1 ở trên có 1 bản chính được ghi trong 5 sách: Hát phường vải, trang 164; Nam âm sự loại, tập I, trang 22b; Nam giao cổ kim lý hạng ca dao chỳ giải, trang 118b; Thi ca bỡnh dõn Việt Nam, tập I, trang 199; Tục ngữ phong dao, tập I, trang 17

Riêng 3 cuốn sách Tục ngữ và dân ca Việt Nam (Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam) thỡ cú ký hiệu riờng, sẽ trỡnh bày cựng với bảng chữ tắt sau:

1 ANPT An Nam phong thổ thoại

2 CDTCM Ca dao trước cách mạng

3 CDTH Ca dao sưu tầm ở Thanh Hóa

4 CVPD Cổ Việt phong dao

5 DCBTT Dõn ca Bỡnh Trị Thiờn

6 DCNTBI Dân ca Nam Trung bộ, tập I

7 DCNTBII Dân ca Nam Trung bộ, tập II

8 DCTH Dân ca Thanh Hóa

9 ĐNQT Đại Nam quốc túy

10 HHĐN Hương hoa đất nước

11 HPV Hát phường vải

12 HT Hợp tuyển thơ văn ViÖt Nam Văn học dân gian

13 LHCD Lý hạng ca dao

14 NASLI Nam âm sử loại, quyển I

15 NASLII Nam âm sử loại, quyển II

16 NASLIII Nam âm sử loại, quyển III

17.NGCK Nam giao cổ kim lý hạng ca dao chỳ giải

18 NPGT Nam phong giải trào

19 PDCD Phong giao, ca dao, phương ngôn, tục ngữ

20 TCBDI Thơ ca bỡnh dõn Việt Nam, tập I

21 TCBDII Thơ ca bỡnh dõn Việt Nam, tập II

22 TCBDIII Thơ ca bỡnh dõn Việt Nam, tập III

23 TCBDVI Thơ ca bỡnh dõn Việt Nam, tập IV

24 THQP Thanh Hóa quan phong

25 TNPDI Tục ngữ phong dao, tập I

26 TNPDII Tục ngữ phong dao, tập II

27 VNP1I Tục ngữ và dân ca Việt Nam, xuất bản lần thứ nhất, tập I

28 VNP1II Tục ngữ và dân ca Việt Nam, xuất bản lần thứ nhất, tập II

29 VNP7 Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, xuất bản lần thứ bảy

c Sau mỗi lời ca dao hiện đại:

Chữ cái sau mỗi lời ca dao hiện đại là tên (viết tắt) của các cuốn sách chúng tôi lấy làm tư liệu nghiên cứu Tôn trọng tính lịch sử của tư liệu, chúng tôi ghi nguyên dạng tên sách, tập sách do Nhà xuất bản in, ví dụ: Ca dao chống Mỹ cứu

nước tập ba, Ca dao chống Mỹ cứu nước tập IV,…

Sau đây là bảng chữ viết tắt:

1 CDCMCN t ba Ca dao chống Mỹ cứu nước tập ba

2 CDCMCN t IV Ca dao chống Mỹ cứu nước tập IV

3 CDVN 1945-1975 Ca dao Việt Nam 1945-1975

4 CDST từ 1945 đến nay Ca dao sưu tầm từ 1945 đến nay

5 CHOGLD Cụ Hồ ở giữa lũng dõn

2 Về quy ước dùng ký hiệu

Cỏc ký hiệu thụng bỏo về xuất xứ của ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại chỉ

áp dụng trong trường hợp những lời trích dẫn ca dao rút từ các cuốn sách Trường hợp các lời ca dao nằm trong phần trích dẫn nguyên văn một ý kiến nào

đó hoặc lấy từ các bài viết lẻ, chúng tôi dùng chú thích (tra ở phần tài liệu tham khảo) để chỉ dẫn xuất xứ

Ví dụ:Lời ca dao Ch 211 sau rút từ bộ Kho tàng, chỳng tụi thụng bỏo xuất xứ

bằng ký hiệu:

211 Chẳng tham vựa lúa anh đầy Tham năm ba chữ cho tày thế gian

TCBDI503 TCBDIII 146 TNDI 85

Cũn lời ca dao sau lấy từ một bài viết, chỳng tụi dựng chỳ thích để chỉ dẫn xuất xứ:

Cán bộ lát chun lát hoa

Chúng em nát da nát cổ [92.46 ]

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I TIẾNG VIỆT

1

Trần Thị An (1990), “Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình

yêu” Tạp chí Văn học, (6), Hà Nội, tr 54-59

2 Dư Quan Anh, Tiền Trung Thư, Phạm Ninh chủ biên (1990), Lịch sử

văn học Trung Quốc tập I, (Lê Huy Tiêu, Lương Duy Thứ, dịch),

Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội

3 Bakhtin M M (1992), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, (Phạm Vĩnh Cư

dịch), Trường Viết văn Nguyễn Du xuất bản, Hà Nội

4 Bakhtin M.M (1998), Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki, (Trần Đình

Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch), Nhà xuất bản Giáo dục (tái bản lần thứ nhất), Hà Nội

5 Trần Đức Các (1975), “Về những hình thức sinh hoạt ca dao của bộ đội

trong cuộc sống mới”, Tạp chí Văn học, (4), Hà Nội, tr 51-63

6 Trần Đức Các (1973) “Tục ngữ với câu thơ thơ lục bát trong ca dao,

dân ca”, Tạp chí Văn học, (1), Hà Nội, tr 91-102

7 Nguyễn Phan Cảnh (1987), Ngôn ngữ thơ, Nhà xuất bản Đại học và

giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội

8 Ca dao kháng chiến (1961), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội

9 Ca dao chống Mỹ - Tập I (1970), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà

Nội

10 Ca dao chống Mỹ - Tập 2, (1971) Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà

Nội

11 Ca dao chống Mỹ cứu nước - Tập ba, (1972), Nhà xuất bản Quân đội

nhân dân, Hà Nội

12 Ca dao chống Mỹ cứu nước - Tập 4, (1974), Nhà xuất bản Quân đội

nhân dân, Hà Nội

13 Ca dao chiến sĩ - tập V (1975), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà

Nội

14 Ca dao sưu tầm từ 1945 đến nay (1962), Nhà xuất bản Văn học, Hà

Nội

15 Ca dao miền Nam chống Mỹ Tập I (1971), Nhà xuất bản Giải phóng

16 Nguyễn Tài Cẩn, Võ Bình (1985), “Thử bàn thêm về thơ lục bát” Văn

hoá dân gian (3 + 4), Hà Nội, tr 9-18

17 Hà Châu (1966), “Cách so sánh trong ca dao ngày nay”, Tạp chí Văn

học, (9), Hà Nội, tr 15-20

17 Mai Ngọc Chừ (1989), “Vần, nhịp, thanh điệu và sức mạnh biểu hiện ý

nghĩa của thơ lục bát biến thể” Văn hoá dân gian, Hà Nội, (2), tr

16-18

18 Mai Ngọc Chừ (1991), Vần thơ Việt Nam dưới ánh sáng ngôn ngữ học

Nhà xuất bản Đại học và giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội

19 Mai Ngọc Chừ (1991), “Ngôn ngữ ca dao Việt Nam” Tạp chí Văn học

(2), Hà Nội, tr.24-28

20 Chung sức chung lòng (1960), Tập ca dao sản xuất vụ mùa Nhà xuất

bản Phổ thông, Hà Nội

21 Của chung (1962), Ca dao chống tham ô lãng phí (in lần thứ 2) Nhà

xuất bản Phổ thông Hà Nội

2 2

Crapxôp N I (1986), “Thi pháp folkore là gì?” (Lê Chí Quế dịch), Văn hóa dân gian (3), Hà Nội, tr.80-81

23 Nguyễn Nghĩa Dân (1997), Ca dao Việt Nam (1945 - 1975), Nhà xuất

bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội

24 Chu Xuân Diên (1981), “Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân

gian”, Tạp chí Văn học (5), Hà Nội, tr 19-26

25 Chu Xuân Diên (2000), “Các thể loại trữ tình dân gian” Đinh Gia

Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn - Văn học dân gian Việt Nam,

Tái bản lần thứ 4, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

26 Chu Xuân Diên (1969), “Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian hiện

đại” Tạp chí Văn học (4), tr 34 -53

27 Chu Xuân Diên (1997), “Về phương pháp so sánh trong nghiên cứu

văn hóa dân gian”, Tạp chí Văn học, Hà Nội, (9), tr 22 -30

28 Xuân Diệu (1967) “Các nhà thơ học tập những gì ở ca dao” Tạp chí

Văn học, (1), Hà Nội, tr.49 -59

29 Nguyễn Văn Diệu (1984), “Góp phần tìm hiểu ca dao, dân ca chống

Mỹ đồng bằng sông Cửu Long”, Tạp chí Văn học, (3), Hà Nội, tr

54-66

30 Lê Tiến Dũng, Trần Hoàng (2000), Cụ Hồ ở giữa lòng dân, Nhà xuất

bản Thuận Hóa, Huế

31 Phan Huy Dũng (1991), “Hình thức lấp lửng của lời tỏ tình trong bài ca

xin áo”, Văn hoá dân gian (3), Hà Nội, tr 53-54

32 Nguyễn Tấn Đắc (1987), “Nội dung của folklore” Văn hóa dân gian,

(4) Hà Nội, tr 13-16

33 Đẩy lùi sóng gió (1961), Ca dao phòng chống lụt bão, Nhà xuất bản

Phổ thông, Hà Nội

34 Hà Minh Đức chủ biên, Đỗ Văn Khang, Phạm Quang Long, Phạm

Thành Hưng, Nguyễn Văn Nam, Đoàn Đức Phương, Trần Khánh

Thành, Lý Hoài Thu (2003), Lý luận văn học (tái bản lần thứ 9), Nhà

xuất bản Giáo dục, Hà Nội

3 5

Nguyễn Xuân Đức (2002), “Về thể thơ lục bát trong ca dao”, Tạp chí Văn học, (2), Hà Nội, tr 78-84

36 Cao Huy Đỉnh (1966), “Lối đối đáp trong ca dao trữ tình” Tạp chí Văn

học, Hà Nội, (9), tr 10-14

37 Cao Huy Đỉnh (1974), Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam,

Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội

38 Nguyễn Kim Đính (1985), “Một số vấn đề về thi pháp của nghệ thuật

ngôn từ” Tạp chí Văn học (5 + 6), Hà Nội, tr.102-112

39 Guxep V E (1998), Mỹ học folklore, (Hoàng Ngọc Hiến dịch), Nhà

xuất bản Đà Nẵng

40 Guxep V E (1998), Bàn về Folklore hiện đại, (Lê Hồng Lý, Hoàng

Đình Thi dịch) Tư liệu của Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian

41 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, (2000), Từ điển

thuật ngữ văn học, Nhà xuất bản Đại học quốc gia (in lần thứ 3), Hà

44 Vũ Tố Hảo (1997) “Những yếu tố truyền thống trong ca dao hiện đại”

Văn hóa dân gian, (2), Hà Nội, tr.74-78

45 Vũ Tố Hảo (1986) “Tìm hiểu một số trường hợp dùng chữ Hán và điển

tích trong ca dao dân ca”, Văn hóa dân gian (2), Hà Nội, tr.13-18

46 Hêghen (1999) Mỹ học, tập 1, 2, (Phan Ngọc dịch), Nhà xuất bản Văn

học, Hà Nội

47 Vi Hồng (1979) Sli lượn dân ca trữ tình Tày - Nùng, Nhà xuất bản Văn

hoá, Hà Nội

48 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà

Nội

49 Minh Hiệu (1984), Nghệ thuật ca dao, Nhà xuất bản Thanh Hoá

50 Kiều Thu Hoạch (1978), “Nam phong giải trào - lịch sử văn bản và giá

trị văn học dân gian”, Tạp chí văn học (6), Hà Nội, tr 47-63

51 Kiều Thu Hoạch (1988), “Về vấn đề nghiên cứu văn học dân gian trong

chỉnh thể văn hóa dân gian”, Văn hóa dân gian, Hà Nội (3, 4), tr 26 -

28

52 Nguyễn Văn Hoàn (1974) “Thể lục bát từ ca dao đến truyện Kiều”, Tạp

chí Văn học, (1), Hà Nội, tr 43 -57

53 Trần Hoàng (1995), “Thơ ca dân gian mới ở Thừa thiên - Huế những

năm kháng chiến chống Mỹ”, Văn hóa dân gian, Hà Nội (2), tr 72 - 75

54 Nguyễn Thị Huế (1978), “Qua việc tìm hiểu diễn xướng một số dân ca

vùng trung châu Bắc bộ”, Tạp chí Văn học, (1), Hà Nội, tr.61-67

55 Nguyễn Thị Huế, Đặng Linh Chi (1986), “Câu thơ quan họ” Tạp chí

Văn học, (1), Hà Nội, tr 122-131

56 Nguyễn Văn Huyên (1995), Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam ,

tập I, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội

57 Trần Đình Hượu (1994), Đến hiện đại từ truyền thống, Chương trình

khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX-07, Hà Nội

58 Đinh Gia Khánh (1987), “Văn hóa: truyền thống và cách tân”, Văn hóa

dân gian, (4), Hà Nội, tr 5-9

59 Đinh Gia Khánh (1966), “Nhận xét về đặc điểm của câu mở đầu trong

thơ ca dân gian”, Thông báo Khoa học - Văn học, tập 2, Trường ĐHTH

Hà Nội xuất bản, tr 27-45

6 0

Đinh Gia Khánh (1972), “Nhà nho xưa tìm hiểu truyện dân gian và ca

dao, tục ngữ ” Văn hóa dân gian (1), Hà Nội, tr 3-18

61 Đinh Gia Khánh (1995), Văn hóa dân gian Việt Nam với sự phát triển

của xã hội Việt Nam Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội

62 Đinh Gia Khánh (1990), “Phương pháp tổng hợp trong việc nghiên cứu

folklore” In trong Văn hóa dân gian – Những phương pháp nghiên cứu Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.9-20

63 Đinh Gia Khánh, Lê Hữu Tầng chủ biên (1994), Lễ hội truyền thống

trong đời sống xã hội hiện đại, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội