Tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông theo tinh thần xã hội hóa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ------BÙI VIỆT PHÚ TỔ CHỨC GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TINH THẦN XÃ HỘI HOÁ Chuyªn ngµnh: QUẢN LÝ GI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- -BÙI VIỆT PHÚ

TỔ CHỨC GIÁO DỤC HƯỚNG

NGHIỆP CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG THEO TINH THẦN XÃ HỘI HOÁ

Chuyªn ngµnh: QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Chương 1 Cơ sở lý luận tổ chức GDHN cho học sinh THPT

theo tinh thần xã hội hoá

1.1 Tổng quan về giáo dục hướng nghiệp và xã hội hóa giáo dục

1.2.2 Tổ chức và Tổ chức giáo dục hướng nghiệp 30

1.2.3 Giáo dục hướng nghiệp theo tinh thần xã hội hóa 35

1.3 Những quan điểm đổi mới tổ chức GDHN cho học sinh THPT 42

1.3.1 Hướng nghiệp phải bám sát yêu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh

tế và chuyển dịch cơ cấu lao động

42

1.3.2 Hướng nghiệp phải phục vụ nhu cầu phát triển nguồn nhân

lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

43

1.3.3 Hướng nghiệp phải đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường và

tính đến xu thế phát triển của kinh tế tri thức 46

1.3.4 Hướng nghiệp gắn việc học tập của HS với việc làm chủ công

nghệ mới

49

1.3.5 Hướng nghiệp gắn với quá trình dạy học phân ban hiện nay 50

1.4 Tổ chức giáo GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần XHH 51 1.4.1 Thiết kế cơ cấu tổ chức GDHN theo tinh thần XHH 51 1.4.2 Bảo đảm các nguồn lực cho GDHN theo tinh thần XHH 54 1.4.3 Hình thức tổ chức GDHN cho HS THPT theo tinh thần XHH 56

Chương 2 Cơ sở thực tiễn về GDHN và tổ chức GDHN cho học

sinh THPT theo tinh thần XHH

2.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội trong những năm qua 59

2.1.2 Sự chuyển đổi nền KT kế hoạch hóa sang nền KT thị trường

theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Hà Tĩnh

85

2.3.2 Đánh giá chung về tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo

tinh thần xã hội hoá

94

Chương 3 Một số giải pháp tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho

học sinh THPT theo tinh thần xã hội hoá

3.1 Một số nguyên tắc xây dựng các giải pháp 101 3.2 Một số giải pháp tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh

thần XHH

104

3.2.1.Nhóm giải pháp Tổ chức nhận thức 104 3.2.2 Nhóm giải pháp về Tổ chức nội dung 107

3.2.4 Nhóm giải pháp về Cung ứng vật lực, tài lực 112 3.2.5 Nhóm giải pháp về Tổ chức cơ chế phối hợp 116

DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT

BTTHPT Bổ túc trung học phổ thông

CSVC Cơ sở vật chất CNH - HĐH Công nghiệp hoá hiện đại hoá

ĐH, CĐ, TCCN Đại học, Cao đẳng, Trung cấp chuyên nghiệp TCCN Trung cấp chuyên nghiệp

GDHN Giáo dục hướng nghiệp

GDHN - LN Giáo dục hướng nghiệp - Lập nghiệp

GD&ĐT Giáo dục và đào tạo

GDKTTHHN Giáo dục kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp GDKTTH Giáo dục kỹ thuật tổng hợp

KTTH-HN Kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp

KTTH-HN-DN Kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp - dạy nghề

XHHGD Xã hội hoá công tác giáo dục

XHHGDHN Xã hội hoá giáo dục hướng nghiệp

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1: Tổng hợp kết quả điều tra 4 con đường GDHN 66

Bảng 2: Số lượng GV dạy CN & HN một số tỉnh 68

Bảng 3: Số trường, số HS học nghề trong những năm qua 75

Bảng 6: Số lượng trường học và HS, SV qua một số năm 82

Bảng 7: Kết quả điều tra nguyên nhân hạn chế của GDHN 91

Bảng 8: Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các

giải pháp

127

Bảng 9: Số lượng HS, GV các trường THPT tổ chức thử nghiệm 129

Bảng 10: Tổng hợp kết quả thử nghiệm ba nhóm giải pháp 137 Bảng 11: Số lượng HS dự thi ĐH, CĐ tỉnh Quảng Trị 138

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1: Mối quan hệ giữa 3 khâu trong công tác HN 29

Sơ đồ 2: Cơ cấu tổ chức GDHN trong trường phổ thông 34

Sơ đồ 3: Cơ cấu tổ chức GDHN theo tinh thần xã hội hoá 52

Sơ đồ 4: Các hướng phân luồng HS sau trung học phổ thông 81

Sơ đồ 6: Cơ chế phối hợp GDHN cho HS THPT theo tinh thần

XHH

124

Biểu đồ 1: Số HS các trường dạy nghề giai đoạn 2000 - 2006 65

Biểu đồ 2: Số HS trong các trường THCN giai đoạn 1999 - 2006 65

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Sự phát triển vũ bão của cách mạng khoa học - công nghệ (KH-CN) hiện đại và sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa (CNH - HĐH) ở nước ta đã đặt ra những yêu cầu cao về chất lượng nguồn nhân lực trong những năm tới, nhất là nguồn nhân lực cần cho quá trình tiếp cận với kinh tế (KT) tri thức Nền KT này đã và đang làm tăng xu thế hội nhập và cạnh tranh trên thị trường, đẩy nhanh quá trình toàn cầu hóa thâm nhập vào các quốc gia Vì vậy, công tác hướng nghiệp (HN) theo quyết định 126/CP đã có một số điểm không còn phù hợp với sự phát triển KT- XH hiện nay và giai đoạn sắp tới

Hầu hết các nước có nền công nghiệp phát triển đều khẳng định tinh thần công nghệ học trong HN Mặt khác, ngày nay người ta đã đề cao năng lực thích ứng với nhiều nghề và chuẩn bị cho con người có đầy đủ khả năng để di chuyển nghề một cách linh hoạt theo sự chuyển dịch cơ cấu lao động trong thời kỳ CNH - HĐH

1.2 Giáo dục hướng nghiệp (GDHN) cho học sinh phổ thông (HSPT) là một trong những vấn đề quan trọng được Đảng ta quan tâm hiện nay Ngày 19 tháng 3 năm 1981, Hội đồng Chính phủ đã ban hành quyết định 126/CP về công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông và việc sử dụng học sinh các cấp phổ thông cơ sở

và phổ thông trung học (PTTH) tốt nghiệp ra trường Đây là một cột mốc quan trọng đánh dấu việc đưa công tác HN chương trình giáo dục của trường phổ thông Quyết định 126/CP đã khẳng định mục tiêu của HN là giúp học sinh định hướng chọn nghề phù hợp với hứng thú, năng lực và hoàn cảnh của cá nhân, đồng thời đáp ứng được sự phát triển của ngành nghề trong xã hội (XH);

Nhiều Nghị quyết của Đảng đã nói về vấn đề này Từ Đại hội lần thứ VIII (1996) đến Đại hội IX (2001), Đảng luôn luôn nhấn mạnh đến việc tăng cường công tác hướng nghiệp dạy nghề Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của

Đảng cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “ Thực hiện phương châm "học đi đôi với

hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn với xã hội", coi trọng công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh trung học, chuẩn bị cho thanh niên, thiếu niên đi vào lao động nghề nghiệp phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong cả nước và từng địa phương Xây dựng quy hoạch đào tạo nhân lực theo phương thức kết hợp học tập trung, học từ xa, học qua máy tính "

1.3 Sau khi có Quyết định 126/CP, trong những năm 80 công tác tổ chức GDHN cho HSPT đã được coi trọng, HN được coi là một môn học trong nhà trường Nhiều trường THPT đã có phòng HN để giúp HS tìm hiểu về nghề ở địa phương và trong cả nước Nhiều phòng HN còn là nơi để HS tập trung sinh hoạt HN; tại đó các em được giới thiệu về nghề và được giúp đỡ, tư vấn khi chọn nghề Cũng tại thời điểm này, một số trường phổ thông vừa học vừa làm hoạt động có hiệu quả hơn thông qua việc thực hiện nguyên lý "học đi đôi với hành, giáo dục gắn liền với lao động sản xuất" Mô hình này đã thu hút khá đông đảo lực lượng

HS tham gia, góp phần đào tạo lực lượng lao động phổ thông ngay trong trường

PT

Trong nhiều năm qua, công tác GDHN cho học sinh trung học phổ thông (THPT) có nhiều cố gắng và có những đóng góp nhất định, góp phần vào việc định hướng nghề nghiệp cho HSPT và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ sự phát triển KT-XH của đất nước và từng địa phương Nhưng sau đó công tác tổ chức GDHN cho HSPT không được các cấp QLGD và các trường học quan tâm đúng mức, nhiều địa phương và trường học chưa nghiêm chỉnh thực hiện đầy đủ các nội dung GDHN, chất lượng GDHN chưa đáp ứng yêu cầu của HS và XH, HSPT cuối các cấp học và bậc học chưa được chuẩn bị chu đáo để lựa chọn nghề nghiệp, lựa chọn ngành học phù hợp với bản thân và yêu cầu của XH Hàng năm cả nước có gần một triệu HS tốt nghiệp THPT và Bổ túc THPT đăng ký dự thi ĐH, CĐ, TC; trong số đó có trên 40% được tuyển, số còn lại đi đâu và làm việc gì đang là một câu hỏi quan trọng đặt ra cho các cấp QLGD nói riêng và của toàn XH nói chung

Xu thế muốn thi vào các trường đại học (ĐH) mà không muốn vào các trường nghề đã tạo nên một cuộc chạy đua vào ĐH, dẫn đến tình trạng tách rời giữa học với

hành, giữa lý thuyết với thực tiễn; vai trò của GDHN bị coi nhẹ, nhiều trường không còn quan tâm đến việc tổ chức GDHN cho HS; cơ sở vật chất (CSVC), đội ngũ cán

bộ chuyên trách, giáo viên (GV) làm công tác HN không được quan tâm đúng mức Coi nhẹ GDHN trong nhà trường PT là một biểu hiện lạc hậu của hệ thống GD nước

ta so với các nước có nền công nghiệp phát triển

Việc huy động các lực lượng XH tham gia tổ chức GDHN cho HSPT chưa được các cấp quan tâm; các hình thức tổ chức GDHN chưa phù hợp với yêu cầu mới đặt ra; việc sử dụng và khai thác các nguồn nhân lực - vật lực - tài lực còn

ít hiệu quả

Để đáp ứng được yêu cầu phát triển nguồn nhân lực cho sự phát triển

KT-XH của đất nước, đồng thời coi trọng một số lĩnh vực công nghệ cao (công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hóa ), GDHN cho HS THPT cần phải đổi mới cả nội dung, hình thức tổ chức, trong đó coi trọng việc huy động một cách hợp lý các lực lượng XH cùng tham gia tổ chức GDHN cho HS THPT

1.4 Trên thực tế, GDHN cho HSPT đang gặp nhiều khó khăn, chưa có tác động nhiều đến chủ trương phân luồng HS sau THPT Một trong những nguyên nhân yếu kém của HN là do công tác HN chỉ được triển khai bó hẹp trong trường THPT và các trung tâm KTTH-HN, trong khi các điều kiện để thực hiện GDHN của trường THPT lại hết sức thiếu thốn, nghèo nàn và lạc hậu Vấn đề chuẩn bị nghề nghiệp cho thế hệ trẻ một cách có hiệu quả, giúp cho học sinh - những người lao động trẻ có cơ hội hoà nhập nhanh với cuộc sống lao động sản xuất của toàn

xã hội đang là một trong những yêu cầu cấp bách cần được toàn xã hội quan tâm

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài " Tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông theo tinh thần xã hội hoá"

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn tổ chức GDHN cho HS THPT theo tinh thần XHH, đề xuất các giải pháp tổ chức GDHN đểthực hiện có hiệu quả công tác GDHN cho học sinh trường trung học phổ thông

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trường trung học phổ thông của các cấp quản lý giáo dục

3.2 Đối tƣợng nghiên cứu

Tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông với sự tham gia của các lực lượng xã hội

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

Tổ chức GDHN ở trường THPT đang còn nhiều vấn đề bất cập về nội dung, phương thức tổ chức thực hiện Nếu nhà trường thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần xã hội hoá như: tổ chức nhận thức, tổ chức nội dung, cung ứng nhân lực, cung ứng vật lực, tài lực và tổ chức cơ chế phối hợp GDHN thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả GDHN cho học sinh THPT, đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự phát triển của đất nước

5 NHIỆM VỤ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Xây dựng cơ sở lý luận tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần XHH

+ Khảo sát, đánh giá thực trạng GDHN và tổ chức GDHN cho HSPT theo tinh thần XHH

+ Đề xuất các giải pháp tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần xã hội hoá

học sinh phổ thông theo tinh thần XHH; đồng thời là hai tỉnh có nền công nghiệp chưa phát triển nên có nhiều vấn đề về nguồn nhân lực cần được quan tâm

Phần thử nghiệm được thực hiện ở 6 trường THPT tỉnh Quảng Trị và thành phố Đà Nẵng năm học 2005 -2006

6 CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Cơ sở phương pháp luận

+ Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận triết học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; các quan điểm đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước; chiến lược phát triển giáo dục đào tạo và định hướng GDHN đến 2010 và những năm tiếp theo

+ Kế thừa và phát triển có chọn lọc một số kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước về những vấn đề có liên quan đến luận án

+ Cơ sở thực tiễn: Thực trạng GDHN cho học sinh THPT và việc tổ chức GDHN cho HS THPT theo tinh thần XHH

6.2 Các phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

+ Tổng hợp các tài liệu khoa học chuyên môn về GD, GDHN, các công trình

có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

+ Phân tích các công trình khoa học nghiên cứu về LĐ,HN của các tác giả trong và ngoài nước

+ Nghiên cứu xu hướng hiện nay của các nước phát triển và cách tiếp cận GDHN trong thời kỳ hội nhập theo tinh thần XHH

6.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Điều tra: Dùng phiếu hỏi trưng cầu ý kiến của các nhà QLGD, học sinh

một số trường THPT, trung tâm KTTHHN và một số chuyên gia để đánh giá thực trạng GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần XHH trong những năm qua Đồng thời kiểm nghiệm tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp tổ chức GDHN theo tinh thần xã hội hóa đã được đề xuất

+ Toạ đàm, phỏng vấn: Tiến hành tọa đàm với cán bộ quản lý giáo dục các

trường THPT, trung tâm KTTHHN, một số chuyên gia về các vấn đề có liên quan đến phần khảo sát , đối chứng và thử nghiệm

+ Khảo nghiệm và thử nghiệm: Khảo nghiệm và thử nghiệm một số giải pháp

tổ chức GDHN cho học sinh THPT ở tỉnh Quảng Trị và thành phố Đà Nẵng Kết quả thử nghiệm được tổng kết, nhận định về mức độ cần thiết và tính khả thi của các giải pháp

+ Trưng cầu ý kiến chuyên gia: Lấy ý kiến chuyên gia về một số vấn đề có

liên quan đến luận án

+ Phương pháp so sánh

7 NHỮNG LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ

7.1 Vai trò quan trọng của GDHN trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng các yêu cầu của sự phát triển KT-XH

7.2 Công tác hướng nghiệp cần có sự tham gia của các lực lượng xã hội, một mình trường PT không thể đảm nhiêm công việc này

7.3 Chỉ ra những bất cập trong GDHN cho HS THPT trong thời gian qua Nguyên nhân của những bất cập đó chủ yếu thuộc về phương thức tổ chức GDHN của các cấp quản lý trong hệ thống giáo dục quốc dân

7.4 Tính hợp lý và khả thi của các giải pháp tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần XHH

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

8.1 Đề tài góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về GDHN; xã hội hoá trong giáo dục và tổ chức GDHN theo tinh thần XHH ở cấp THPT

8.2 Làm rõ thực trạng, chỉ ra những bất cập trong tổ chức GDHN cho học sinh THPT và phân tích được những nguyên nhân cơ bản đó

8.3 Nêu lên tính khả thi của năm nhóm giải pháp tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần XHH;

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, tài liệu tham khảo và danh mục các bảng, biểu đồ, sơ đồ, nội dung chính của luận án được trình bày trong ba chương:

+ Chương 1: Cơ sở lý luận tổ chức GDHN cho học sinh THPT theo tinh thần

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN TỔ CHỨC GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP

CHO HỌC SINH THPT THEO TINH THẦN XÃ HỘI HOÁ

1.1 TỔNG QUAN VỀ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP VÀ GDHN THEO TINH THẦN XÃ HỘI HÓA

1.1.1 Ở nước ngoài

Công tác GDHN trên thế giới được ra đời khá sớm Từ giữa thế kỷ XIX, ở

Pháp đã xuất hiện cuốn sách "Hướng dẫn chọn nghề" mà nội dung chủ yếu

là vấn đề phát triển đa dạng của nghề nghiệp do sự phát triển công nghiệp

và việc nhất thiết phải giúp đỡ thanh niên trong sự lựa chọn nghề nghiệp Sau cải cách giáo dục 1975, nhà trường Pháp đều chú trọng đến GDHN qua dạy môn Công nghệ; coi trọng việc chuẩn bị cho HS tâm lý sẵn sàng đi vào lao động Việc đưa bộ môn công nghệ vào trường học được thể hiện rõ nhất trong

công trình khoa học "Những vấn đề nội dung giáo dục trong nhà trường Pháp"

Nhiều công trình khoa học của các tác giả ở viện nghiên cứu Quốc gia về lao động và hướng nghiệp Paris: Anne Lancry-Hoest Landt [123; 5-22]; Resgis Ouvrier-Bonnaz [65; 49-68] ; Rene-Pierre Halter [65; 38-48], đã giới thiệu một cách chi tiết, linh động mô hình GDHN ở Pháp và châu Âu xét từ góc độ lý thuyết và kinh nghiệm được rút ra từ hàng trăm năm nay Các tác giả đã nhấn mạnh đến môi trường học đường, thị trường lao động, vai trò to lớn của các trung tâm HN trong công tác tổ chức GDHN cho HS

và thanh, thiếu niên; trong đó các tổ chức xã hội đã có nhiều đóng góp trong việc phối hợp với nhà trường và các trung tâm trong việc tổ chức GDHN

Ở Nga, nhiều nhà khoa học nổi tiếng đã phát triển lý luận về GDHN Trong đó phải kể đến N.K.Krupxkaia, A.V.Lunasatsky, M.I.Kalinin, N.O.Blonxkii, P.R.Atutov là những nhà khoa học có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực giáo dục lao động kỹ thuật tổng hợp (LĐKT-TH) trong những năm 70 của thế kỷ

XX Các nhà khoa học đã đi sâu nghiên cứu ý tưởng "học tập kết hợp với lao động sản xuất" để hình thành nhân cách toàn diện cho học sinh Những ý tưởng

đó có giá trị lớn cả về chính trị lẫn kinh tế

N.K.Krupxkaia đã phát triển nguyên lý GDKT-TH của V.I.Lênin Bà nhấn mạnh nguyên lý này phải được quán triệt vào các môn học của nhà trường và giữa các môn học với nhau phải có sự quan hệ mật thiết, liên hệ với hoạt động thực tiễn, nhất là đối với học môn kỹ thuật (nay là công nghệ) Sau N.K.Krupxkaia, M.N.Xcatkin trong cuốn sách "Hoàn thiện quá trình dạy học"