Định hướng xây dựng xã hội học tập ở việt nam trong điều kiện phát triển nền kinh tế tri thức hiện nay

Xã hội học tập XHHT là xu thế tất yếu trongđiều kiện phát triển nền kinh tế tri thức nhân loại Trong những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã mang

1 Xã hội học tập (XHHT) là xu thế tất yếu trong

điều kiện phát triển nền kinh tế tri thức nhân loại

Trong những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI,

cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã mang lại

những thành tựu vĩ đại, tạo điều kiện để từng bước

hình thành một nền kinh tế mới: Kinh tế tri thức

(Knowledge Economy) Sự phân hóa giữa các nước

phát triển và các nước chậm phát triển càng gia tăng

Tại diễn đàn kinh tế OECD năm 2001, báo cáo của

Ban thư ký OECD đã nhận định, những quốc gia có

chính sách phát triển kinh tế tri thức đã tăng trưởng rất

nhanh, còn những quốc gia khác đã tụt hậu ngày càng

rõ rệt hơn Sự không cập nhật tri thức mới trong quá

trình lão hóa tri thức tăng tốc, nhất là sự bất cập với

công nghệ mới, công nghệ cao là yếu tố hàng đầu của

sự phân hóa ngày càng sâu sắc giữa các nước phát triển

và các nước kém phát triển

Để giải quyết bài toán phát triển, nhân loại phải tính

đến yếu tố con người với năng lực sáng tạo tri thức

mới và từ đó, phải tư duy lại về vấn đề giáo dục Trong

bài viết “Giáo dục - một kho báu tiềm tàng”, Jacques

Delors, nguyên Chủ tịch Hội đồng Châu Âu, Chủ tịch

Ủy ban Quốc tế về Giáo dục thế kỷ XXI đã nhấn

mạnh: “Đối mặt với nhiều thách thức mà tương lai sắp

sẵn, nhân loại xem giáo dục như một biện pháp cần thiết để nhằm thực hiện được những lý tưởng hòa bình,

tự do và công bằng xã hội, v.v Giáo dục có vai trò căn bản trong sự phát triển cá nhân và xã hội Giáo dục không phải là phương thuốc thần kỳ và cũng không phải là một công thức kỳ diệu để mở cánh cửa đi vào một thế giới trong đó mọi lý tưởng đều có thể thực hiện được, mà chỉ là một trong số các phương tiện chính sẵn

có thúc đẩy hình thái phát triển nhân loại sâu sắc hơn, hài hòa hơn và do đó, làm giảm bớt tình trạng nghèo khổ, sự bài trừ, sự ngu dốt, sự áp bức và chiến tranh”(1) Theo quan điểm của GS, TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Trưởng Ban Khoa giáo Trung ương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, hiện là Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam khi bàn về XHHT, trước tình hình của một thế giới đầy biến động và bất định, giáo dục phải giúp cho con người có đủ khả năng vượt qua những thách thức, giải quyết được những

mâu thuẫn nảy sinh trong thời đại Đặc biệt là mâu

thuẫn giữa sự phát triển phi thường về tri thức với năng lực có hạn của con người trong tiếp thu tri thức mới Muốn vậy, phải tính đến sự thay đổi mô hình giáo

dục, phương thức giáo dục và nhất là giúp cho con

Định hướng xây dựng xã hội học tập

ở Việt Nam trong điều kiện phát triển nền kinh tế tri thức hiện nay

Xã hội học tập (XHHT) là một xã hội mà ở đó ai cũng được học tập, học tập không ngừng, học tập suốt đời, học tập trở thành công việc của toàn xã hội Theo xu hướng phát triển XHHT, hệ thống giáo dục quốc dân ở Việt Nam hiện nay đã định hình gồm hai tiểu hệ thống: Hệ thống giáo dục ban đầu và hệ thống giáo dục tiếp tục ngoài xã hội Bài viết đã đưa ra những định hướng xây dựng và phát triển XHHT ở Việt Nam, đây cũng chính là yếu tố then chốt để đảm bảo học tập trở thành công việc của toàn xã hội

l ThS TRẦN HỒNG ĐỨC

Trường Cao đẳng Cộng đồng Hà Nội

người được học hành thường xuyên.

Nền giáo dục mà nhân loại định hướng nói trên chỉ

có được khi mà trong xã hội thực hiện được phương

thức giáo dục thường xuyên, đào tạo liên tục, học tập

suốt đời Nhân loại đã từng phấn đấu để giáo dục đến

với từng con người và cố gắng để mọi người đều thấy

trách nhiệm xây dựng giáo dục Nhưng, ở thế kỷ này,

điều đó chưa đủ Vấn đề là ai cũng học tập, ai cũng

phải có nghĩa vụ học vì một đất nước, vì một thế giới

phát triển, học hỏi trong những thời gian và không gian

cần thiết, không phân biệt tuổi tác, giới tính, nghề

nghiệp, trình độ học vấn,… ai cũng có thể làm trò và

ai cũng có thể làm thầy để mỗi người được đi vào

nhiều dạng khác nhau của tri thức, để tiếp thu những

tri thức mà nhân loại sáng tạo ra và cũng là để tự mình

góp phần tạo ra những tri thức mới Xã hội ấy, xã hội

có nền giáo dục như vậy, được gọi là xã hội học tập

Trong xu thế tất yếu của nhân loại hiện nay, vấn đề

cấp bách cần phải giải quyết là Việt Nam cần phải làm

gì để xây dựng và phát triển một XHHT?

2 Xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân theo

xu hướng XHHT ở Việt Nam hiện nay

Tháng 9 năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ghi

lên trang đầu quyển sổ vàng của trường Nguyễn Ái

Quốc ở Chiến khu Việt Bắc là:

“Học để làm việc

làm người

làm cán bộ

Học để phụng sự đoàn thể

phụng sự giai cấp và nhân dân

phụng sự Tổ quốc và nhân loại

Muốn đạt mục đích thì phải

cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”(2)

Học tập suốt đời, học tập thường xuyên, học tập

cho mọi người là nội dung chủ yếu của tư tưởng Hồ

Chí Minh về sự học Đây cũng là nội dung cốt lõi của

khái niệm XHHT mà Đảng và Nhà nước ta chủ trương

xây dựng trong bối cảnh thế giới đang có những đổi

thay to lớn và nhanh chóng trước sự phát triển mạnh

mẽ của cách mạng khoa học và công nghệ, sự bùng

nổ của cách mạng thông tin

Đại hội IX của Đảng đã nhấn mạnh việc “đẩy

mạnh phong trào học tập trong nhân dân bằng những

hình thức giáo dục chính quy và không chính quy”,

thực hiện “giáo dục cho mọi người”, “cả nước trở

thành một XHHT” Đến Đại hội XI, Đảng ta tiếp tục nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình, phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp, bậc học Tích cực chuẩn bị để từ sau năm 2015 thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới Mở rộng và nâng cao chất lượng đào tạo ngoại ngữ Nhà nước tăng đầu tư, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, huy động toàn xã hội chăm lo phát triển giáo dục Phát triển nhanh và nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng khó khăn, vùng núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số Đẩy mạnh phong trào khuyến học, khuyến tài, xây dựng XHHT; mở rộng các phương thức đào tạo từ xa và hệ thống các trung tâm học tập cộng đồng, trung tâm giáo dục thường xuyên Thực hiện tốt bình đẳng về cơ hội học tập và các chính sách xã hội trong giáo dục”(3) Quán triệt đường lối lãnh đạo của Đảng, hệ thống giáo dục quốc dân nước ta hiện nay đã định hình theo xu hướng phát triển XHHT gồm hai tiểu hệ thống: Hệ thống giáo dục ban đầu và hệ thống giáo dục tiếp tục

- Hệ thống giáo dục ban đầu được tổ chức theo các

cấp học, bậc học, từ thấp lên cao: Nhà trẻ - mẫu giáo, mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, trung cấp, cao đẳng, đại học, sau đại học và học tập trung, học theo niên chế Đây là hệ thống giáo dục chính quy trong nhà trường

- Hệ thống giáo dục tiếp tục, giáo dục ngoài xã hội

gồm những trường lớp, những tổ chức học tập theo phương thức giáo dục không chính quy hoặc phi chính quy (cần gì học nấy) Hệ thống giáo dục tiếp tục có

mô hình tổ chức linh hoạt, mềm dẻo; chương trình, nội dung dạy - học theo nhu cầu của người học, lấy tự học, học từ xa làm hình thức học tập chủ đạo; việc dạy -học được tiến hành trong các cơ sở giáo dục tổ chức theo các mục đích, yêu cầu của người học gồm các lớp xóa mù chữ, trường hay lớp bổ túc văn hóa, khoa hay lớp tại chức, trung tâm giáo dục thường xuyên trường hay trung tâm dạy nghề, trung tâm học tập cộng đồng, lớp học gia đình, lớp học dòng họ

Việc đề cao phương thức học tập suốt đời phải đi đôi với đề cao năng lực tự học của mỗi người Ngày nay trong điều kiện phát triển nhanh chóng của cách mạng khoa học và công nghệ, không ai có thể coi kiến thức của giáo dục ban đầu tức giáo dục từ nhà trẻ đến đại học và trên đại học lại có thể đủ cho cả đời người

Vì vậy, phải tiếp tục học tập, học không bao giờ ngừng,

phải thay đổi tư duy giáo dục phù hợp với xu thế chung

xem giáo dục đào tạo là yếu tố quyết định tương lai

của mỗi dân tộc, sự phát triển của mỗi quốc gia

3 Định hướng xây dựng và phát triển XHHT ở

Việt Nam trong những năm tới

Ở Việt Nam, xây dựng XHHT vừa là một nhiệm

vụ cấp bách, vừa là một yêu cầu chiến lược lâu dài

quyết định thành công của sự nghiệp CNH, HÐH đất

nước, của quá trình đưa nền kinh tế đất nước thành

một nền kinh tế tri thức, đưa xã hội Việt Nam thành

một xã hội trí tuệ, hiện đại, hội nhập kinh tế thế giới

Điều này đã quy định quá trình xây dựng và phát triển

XHHT cần trải qua hai giai đoạn với những chú ý sau:

- Trong giai đoạn đầu, xây dựng XHHT phải gắn

liền với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội,

xóa đói giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội Phát

triển học tập là để tạo ra sự tăng trưởng kinh tế nhanh

và bền vững Để làm được điều đó thì phải dựa vào

khoa học và công nghệ, dựa vào một nền sản xuất bền

vững Bảo đảm sự tăng trưởng nhất thời đã là một việc

khó, còn phải đảm bảo tăng trưởng bền vững lại càng

khó hơn Đối với bài toán tăng trưởng, dữ kiện quan

trọng nhất là trí tuệ của dân tộc

- Ở giai đoạn sau, việc phát triển XHHT cũng

chính là phát triển kinh tế tri thức với nguồn nhân lực

chất lượng cao, trên cơ sở đầu tư vào một số vấn đề

then chốt Nhanh chóng phát triển hệ thống giáo dục

sau trung học trong cộng đồng để trí thức hóa công

nhân, nông dân, tạo ra đội ngũ lao động tri thức Đại

chúng hóa giáo dục sau trung học phải được coi là một

hướng phát triển giáo dục quan trọng; tăng đầu tư cho

giáo dục để tăng tư bản con người (vốn con người)

Muốn làm được điều này thì ngay từ bây giờ phải đổi

mới tư duy giáo dục, xóa quan niệm chi phí cho giáo

dục là chi phí tiêu dùng, thay vào đó là quan niệm về

chi phí cho giáo dục mang tính sản xuất

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng tiếp

tục khẳng định: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu Tiếp

tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố cơ bản của

giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm

chất, năng lực của người học Chuyển mạnh quá trình

giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển

toàn diện năng lực và phẩm chất người học: yêu gia

đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc

hiệu quả Từng bước hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc

dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời

và xây dựng XHHT Quy hoạch lại mạng lưới cơ sở giáo dục, đào tạo gắn với quy hoạch phát triển kinh tế

và xã hội, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực và thị trường lao động Đổi mới căn bản công tác quản lý giáo dục, đào tạo, bảo đảm dân chủ, thống nhất, chất lượng; tăng quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội của các cơ sở giáo dục, đào tạo Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục; đổi mới chính sách, cơ chế tài chính, huy động và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực đầu tư để phát triển giáo dục và đào tạo Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực”(4) Quyết định của Thủ tướng Chính phủ số 89/QĐ-TTg/09-01-2013 về Phê duyệt Đề án “Xây dựng XHHT giai đoạn 2012-2020” đã nêu rõ ba quan điểm chỉ đạo:

Một là: Trong XHHT, mọi cá nhân có trách nhiệm

học tập thường xuyên, suốt đời, tận dụng mọi cơ hội học tập để làm người công dân tốt; có nghề, lao động với hiệu quả ngày càng cao; học cho bản thân và những người xung quanh hạnh phúc; học để góp phần phát triển quê hương, đất nước và nhân loại

Hai là: Các cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh tế,

tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân, cộng đồng dân cư và gia đình có trách nhiệm cung ứng các cơ hội học tập và tạo điều kiện thuận lợi để mọi người được học tập suốt đời

Ba là: Xây dựng XHHT dựa trên nền tảng phát triển

đồng thời, gắn kết và liên thông giữa giáo dục chính quy

và giáo dục thường xuyên; đẩy mạnh các hoạt động học tập suốt đời ở ngoài nhà trường; ưu tiên các đối tượng chính sách, người dân tộc, phụ nữ, người bị thiệt thòi Như vậy, để xây dựng và phát triển được một XHHT ở Việt Nam hiện nay và trong những năm tới, chúng ta cần thiết phải tập trung thực hiện đồng bộ bốn định hướng lớn sau đây:

Thứ nhất, chuyển từ nhà trường dạy kiến thức sang dạy tri thức Để có tri thức và năng lực, đương nhiên

người học vẫn cần có kiến thức, nhưng có kiến thức mới là nửa đường, từ kiến thức phải biến thành tri thức

và năng lực mới là mục tiêu cuối cùng cần hướng đến Kiến thức chỉ như nguồn vật liệu xây dựng, còn tri thức và năng lực mới là khả năng xây được ngôi nhà hoàn thiện Có nhiều vật liệu mà không biết xây nhà thì cũng vô nghĩa Có người khá nhiều kiến thức sách

vở, nhưng lại không có năng lực để giải quyết các vấn

đề liên quan Vì vậy, từ lâu các nhà giáo dục học đã

phải nêu phương châm học gắn với hành Do vậy, phải

điều kiện để người học chuyển từ học để biết được

sang học để hiểu và làm được, biến kiến thức thành tri

thức và năng lực của mình Thay đổi tình trạng học

sinh, sinh viên nước ta hiện nay vẫn thiên về lý thuyết

mà kém khả năng thực hành

Thứ hai, chuyển từ nền giáo dục chính quy, chỉ chú

ý đến việc học của trẻ em mà coi nhẹ việc học tập của

người lớn sang nền giáo dục chăm lo việc học tập cho

mọi người thuộc mọi lứa tuổi trong một XHHT Nền

giáo dục đó bao gồm: hệ thống giáo dục chính quy,

không chính quy và phi chính quy Nhà nước phải tạo

điều kiện cho người dân được đăng ký học phi chính

quy, học tập ngoài nhà trường, học bất cứ cái gì mà

người dân cần Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng

(2011) tiếp tục xác định: “Trong những năm tới, nhu

cầu học tập của nhân dân ta ngày càng cao và đa dạng

Xây dựng và phát triển hệ thống học tập suốt đời, xây

dựng một xã hội học tập là chủ trương lớn của Đảng,

một công việc to lớn có vai trò quan trọng nhằm phát

huy nguồn lực con người; yêu cầu này đòi hỏi phải đổi

mới toàn diện hệ thống giáo dục, làm cho giáo dục và

đào tạo không chỉ đóng kín trong nhà trường mà còn

có thể tiến hành các hoạt động giáo dục và đào tạo

thông qua nhiều hình thức tổ chức phong phú, linh

hoạt, tổ chức đào tạo liên thông, mềm dẻo, tạo điều

kiện thuận lợi để mọi người ở mọi lứa tuổi được học

thường xuyên, liên tục, suốt đời, đáp ứng nhu cầu của

sản xuất và đời sống”(5)

Thứ ba, chuyển từ nền giáo dục thuần túy chạy

theo bằng cấp như hiện nay sang nền giáo dục hiện

đại coi trọng việc hình thành và phát triển tài năng và

nhân cách Những hạn chế, yếu kém chủ yếu của giáo

dục và đào tạo nước ta trong những năm vừa qua đã

được Bộ Giáo dục và đào tạo chỉ rõ: Mục tiêu giáo dục

toàn diện chưa được hiểu và thực hiện đúng; bệnh hình

thức, hư danh, chạy theo bằng cấp,… Thực tế xã hội

hiện nay đã và đang chứng minh có rất nhiều người

thành danh, giàu có hoặc ít nhất là sống tốt nhờ có tay

nghề giỏi, dù là những nghề đơn giản như may, làm

tóc, trang điểm, sửa xe máy, ô tô, đầu bếp,… chứ

không nhất thiết phải tốn kém tiền bạc, công sức, tuổi

trẻ có được tấm bằng đại học nhưng thất nghiệp hoặc

lại làm nghề tay chân như một người thợ nghiệp dư

Do vậy, bên cạnh việc nỗ lực nâng cao tuyên truyền nhận thức cho người dân về một nền giáo dục thực học không chạy theo bằng cấp, thì việc nâng cao chất lượng đào tạo nghề, phân luồng, định hướng cải tổ chương trình đào tạo ngay từ cấp THPT sẽ là cách tư vấn, hướng nghiệp hiệu quả, thiết thực nhất

Thứ tư, chuyển từ khẩu hiệu “Giáo dục cho mọi người” sang khẩu hiệu “Cả nước là một XHHT”.

Nghĩa là chuyển từ cơ chế chỉ có nhà nước phải có trách nhiệm tạo điều kiện học tập cho người dân sang

cơ chế mọi người dân đều phải có trách nhiệm học tập, học tập để khỏi bị thất nghiệp, bị xã hội đào thải, để không bị lạc hậu và theo kịp các bước tiến của khoa học và công nghệ

Trong nhiều bài viết và phát biểu, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn chúng ta phải tranh thủ học tập ở mọi nơi, mọi lúc: “Học ở trường, ở sách vở, học lẫn nhau và học ở nhân dân”, “Học trong việc làm hàng ngày, trong việc lớn cũng như việc nhỏ”, “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời” và “Còn sống thì còn phải học”(6) Bước sang thế kỷ XXI trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức nhân loại, quá trình xây dựng, phát triển và hoàn thiện XHHT ở Việt Nam là yếu

tố then chốt để đảm bảo được việc học tập suốt đời của mọi người, có nghĩa là đảm bảo nhu cầu hoàn thiện của từng thành viên trong cộng đồng với sự phát triển kinh

tế và xã hội và sự bình đẳng về giáo dục và đào tạo Có thể coi đây là một triết lý giáo dục nhằm xây dựng con người mới thông qua giáo dục nhân bản, tô đậm bản sắc dân tộc và khai phóng con người Việt Nam mới bằng học suốt đời trong xây dựng XHHT với việc coi giáo dục là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dânr

(1), Jacques Delors, Learning - The Treasure within, Report

to UNESCO of the International Commission on Education for the Twenty-first Century, Unesco publishing 1996, page 11, 5, prin-ted in French.

(2) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H., 1996, T5, tr 684 (3) Ban Tuyên giáo Trung ương, Tài liệu hỏi đáp về các văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, Nxb CTQG,

H.,2011, tr.40.

(4) Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Toàn văn Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về các văn kiện Đại hội XII của Đảng, http://daihoi12.dangcongsan.vn, H.,2016 (5) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, H., 2011, tr 130.

(6) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H.,2011, T15, tr 113.