Phát triển đặc khu kinh tế ở trung quốc và bài học kinh nghiệm cho việt nam

KHU KINH TẾ VÀ ĐẶC KHU KINH TẾ - QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN .... VAI TRÒ CỦA ĐẶC KHU KINH TẾ ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN .... CƠ SỞ HÌNH THÀNH CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-*** -

NGUYỄN NGỌC DUNG

PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ

Ở TRUNG QUỐC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

Mã số: 60 31 01

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN NGỌC HỒI

HÀ NỘI - 2008

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 5

CHƯƠNG 1 PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 11

1.1 ĐẶC KHU KINH TẾ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ 11

1.1.1 KHU KINH TẾ VÀ ĐẶC KHU KINH TẾ - QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN 11

1.1.2 VAI TRÒ CỦA ĐẶC KHU KINH TẾ ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN 23

1.2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC 29 1.2.1 TÌNH HÌNH KINH TẾ-XÃ HỘI TRUNG QUỐC TRƯỚC CẢI CÁCH30 1.2.2 ĐƯỜNG LỐI CẢI CÁCH CỦA TRUNG QUỐC VÀ SỰ RA ĐỜI CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ 31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 37

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 38

2.1 TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC 38

2.1.1 ĐẶC KHU KINH TẾ THÂM QUYẾN 38

2.1.2 ĐẶC KHU KINH TẾ CHU HẢI 41

2.1.3 ĐẶC KHU KINH TẾ SÁN ĐẦU 42

2.14 ĐẶC KHU KINH TẾ HẠ MÔN 43

2.1.5 ĐẶC KHU KINH TẾ HẢI NAM 44

2.2 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC46 2.2.1 VỀ VỊ TRÍ ĐỊA LÝ CỦA CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ 46

2.2.2 VỀ CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH ÁP DỤNG ĐỐI VỚI ĐẶC KHU KINH TẾ

47

2.2.3.ĐÓNG GÓP CỦA CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ TRUNG QUỐC 53

2.3 BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC VỀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ 60

2.3.1.BÀI HỌC THÀNH CÔNG 60

2.3.2 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 64

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 67

CHƯƠNG 3 VẬN DỤNG KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở VIỆT NAM 68

3.1 KHẢ NĂNG HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở VIỆT NAM 68

3.2 SỰ CẦN THIẾT XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở VIỆT NAM 72

3.3 NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC - CƠ SỞ ĐỂ VIỆT NAM VẬN DỤNG NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC 85

3.4 MỘT SỐ ĐỀ XUẤT ĐỐI VỚI VIỆC THÀNH LẬP CÁC ĐẶC KHU KINH TẾ Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ VẬN DỤNG KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC 90

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 97

KẾT LUẬN 98

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC 105

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết cu ̉ a đề tài:

Từ khi bắt đầu thực hiê ̣n chính sách mở cửa nền kinh tế vào tháng 12 năm

1978, Đảng và Chính phủ Trung Quốc đã quyết đi ̣nh cho ̣n viê ̣c xây dựng các

ĐKKT làm điểm đô ̣t phá cho toàn bô ̣ chiến lược mở cửa, hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quốc tế Từ năm 1980, Trung Quốc đã lần lượt xây dựng các ĐKKT là Thâm Quyến , Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn và Hải Nam Các ĐKKT của Trung Quốc có một số đặc điểm chung: có vị trí ven biển, tiếp giáp với các khu vực kinh tế năng đô ̣ng như Hồng Kông , Ma Cao , Đài Loan , được hưởng các chính sách ưu đãi đầu tư cao nhất; có hê ̣ thống cơ sở hạ tầng tương đối hoàn chỉnh ; có thể chế hành chính và kinh tế thông thoáng , phù hợp với thông lê ̣ quốc tế Có thể nói , với những đă ̣c trưng trên, mô hình khu kinh tế tự do mang tính tổng hợp như ĐKKT đã trở thành một địa chỉ thực sự hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài và sự hiện diện của nó trong thời gian qua đã góp phần không nhỏ vào thành công chung của nền kinh

tế Trung Quốc

Trong điều kiê ̣n hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quốc tế ở nước ta hiê ̣n nay , việc xây dựng các loại hình khu kinh tế đặ c biê ̣t, trong đó có mô hình ĐKKT sẽ là một hướng đi tích cực nhằm đẩy ma ̣nh quá trình hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quốc tế và tranh thủ tối đa nguồn lực từ bên ngoài cho phát triển kinh tế đất nước Cho đến nay, ở nước ta có nhiều loa ̣i hình khu kinh tế đã và đang hoạt động như KCN , KCX, KCNC, khu kinh tế mở…Các khu kinh tế này trong thời gian qua đã đóng vai trò tích cực trong viê ̣c thu hút nguồn lực từ bên ngoài , phục vụ cho phát triển kinh tế Song do ha ̣n chế về cơ sở ha ̣ tầng , cơ chế hoạt động và thể chế kinh tế áp dụng còn nhiều bất

câ ̣p và chưa thực sự thông thoáng , các khu kinh tế này trở thành môi trường hấp dẫn đối với các nhà đầu tư và chưa phát huy tối đa vai trò của mình Do đó, hình thành và phát triển các ĐKKT sẽ là giải pháp mang tính đột phá , giúp nước ta khai thác tối đa các lợi thế về đi ̣a kinh t ế, đi ̣a chính tri ̣ trong viê ̣c thu hút nguồn lực từ bên ngoài cho phát triển kinh tế

Trong chiến lược xây dựng và phát triển các ĐKKT, sự thành công và những kinh nghiê ̣m trong viê ̣c xây dựng ĐKKT của các quốc gia đi trước , đă ̣c biê ̣t là của Trung Quốc sẽ là bài ho ̣c quý báu đối với Viê ̣t Nam

Xuất phát từ những lý do trên , viê ̣c nghiên cứu t hực tiễn phát triển các ĐKKT Trung Quốc, tìm ra những bài ho ̣c thành công cũng như mô ̣t số vấn đề tồn tại, đối chiếu với điều kiê ̣n cu ̣ thể của Viê ̣t Nam, để từ đó đề xuất mô ̣t số kiến nghi ̣ đối với viê ̣c hình thành và phát triển ĐKKT ở Việt Nam là vấn đề cấp thiết và có ý

nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay Vì vậy, vấn đề “Phát triển đặc khu kinh

tế ở Trung Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” được cho ̣n làm đề tài nghiên

cứu của luâ ̣n văn

2 Tình hình nghiên cứu:

Vào thập niên 90 của thế kỷ XX , trước những thành công của Trung Quốc trong viê ̣c sử du ̣ng các ĐKKT như mô ̣t công cụ nhằm thu hút tối đa nguồn lực từ bên ngoài để phát triển kinh tế, nhiều nhà nghiên cứu trong nước đã công bố các đề tài, bài viết về ĐKKT của Trung Quốc

Năm 1993, Viê ̣n Thông tin khoa ho ̣c xã hô ̣i thuô ̣c Viê ̣n Khoa ho ̣c xã hô ̣i Viê ̣t

Nam đã xuất bản cuốn “Một số vấn đề về đặc khu kinh tế”; trong đó, tâ ̣p trung các bài

tổng thuâ ̣t, lược thuâ ̣t và di ̣ch từ tài liê ̣u nước ngoài về kinh nghiê ̣m xây dựng ĐKKT của Trung Quốc và một số nước trên thế giới Năm 1994, Viê ̣n Kinh tế Viê ̣t Nam xuất

bản cuốn sách “Kinh nghiê ̣m thế giới về phát triển khu chế xuất và đặc khu kinh tế”

với nô ̣i dung chủ yếu là giới thiê ̣u về hoàn cảnh ra đời, thành tựu và các chính sách áp dụng đối với ĐKKT ở Trung Quốc Gần đây nhất, có luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài

“Chính sách khuyến khích đầu tư vào đặc khu kinh tế Trung Quốc và kinh nghiê ̣m đối với Viê ̣t Nam” của tác giả Nguyễn Thái Sơn, bảo vệ năm 2004 với nô ̣i dung chủ đa ̣o

là nghiên cứu những chính sách thu hút đầu tư của Chính phủ Trung Quốc và o các ĐKKT, từ đó rút ra một số bài ho ̣c kinh nghiê ̣m đối với Viê ̣t Nam

Ngoài ra, còn có một số bài viết được đăng trên các báo và ta ̣p chí bàn về từng khía cạnh của mô hình này; trong đó, có thể kể đến bài “Đặc khu kinh tế- Nhìn

từ hiện thực Việt Nam” của tác giả Trần Bạch Đằng đăng trên Thời báo Kinh tế Sài

Gòn số 41 năm 1993; bài “Việc thành lập các đặc khu kinh tế ở Trung Quốc” của tác

giả Nguyễn Minh Hằng đăng trên tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5 năm 1996; bài

“Những điều kiện xây dựng các khu kinh tế mở ở nước ta” của GS.TS Võ Đa ̣i Lược

đăng trên ta ̣p chí Những vẫn đề kinh tế thế giới, số 2 năm 2001; bài “Đặc khu kinh tế

– Mô hình mới cần được nghiên cứu, thí điểm ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Minh

Sang, đăng trên tạp chí Phát triển kinh tế số 88 năm 1998; bài “Mô hình đặc khu kinh

tế Trung Quốc – Thành tựu và những bài học kinh nghiệm” được đăng trên ta ̣p chí

Quản lý nhà nước số 12 năm 2005 của tác giả Hoàng Hồng Hiê ̣p; bài của tác giả Bùi

Đường Nghiêu “Kinh nghiê ̣m xây dựng và phát triển các đặc khu kinh tế ở Trung

Quốc” đăng trên ta ̣p chí Nghiên cứu Trung Quốc số 1 năm 1999 và bài “Thần kỳ Thâm Quyến” của tác giả Nguyễn Long Vân đượ c đăng trên ta ̣p chí Châu Á -Thái

Bình Dương, số 218 năm 2008 …

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên tập trung bàn về các thành tựu mà Trung Quốc đạt được trong chiến lược phát triển các ĐKKT và xem ĐKKT là

mô hình có tác dụng to lớn đối với các nước đang phát triển trong điều kiện hội nhâ ̣p kinh tế quốc tế Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đó chưa quan tâm đến những vấn đề mà Trung Quốc phải đối mă ̣t khi phát triển ma ̣nh các ĐKKT

Bên ca ̣nh đó, việc nghiên cứu toàn diện ĐKKT với tư cách là một loa ̣i hình khu kinh tế đặc biệt, cũng như các vấn đề liên quan đến điều kiện và khả năng của Viê ̣t Nam trong viê ̣c hình thành các ĐKKT chưa được đề câ ̣p một cách có hê ̣ thống

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cư ́ u:

- Mục đích: trên cơ sở phân tích , đánh giá thực tiễn phát triển ĐKKT của Trung Quốc, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm và các đề xuất đối với viê ̣c hình thành và phát triển các ĐKKT ở Việt Nam

các ĐKKT của Trung Quốc

+ Phân tích điều kiê ̣n, khả năng của Việt Nam trong việc hình thành và phát triển các ĐKKT

+ Phân tích điểm tương đồng và khác biê ̣t giữa Viê ̣t Nam và Trung Quốc trong phát triển các ĐKKT

+ Từ bài ho ̣c kinh nghiê ̣m củ a Trung Quốc và thực tiễn Viê ̣t Nam , đề xuất

mô ̣t số giải pháp nhằm xây dựng và phát triển các ĐKKT ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là các ĐKKT ra đời trong bối cảnh Trung Quốc thực hiện cải cách, mở cửa nền kinh tế

- Phạm vi nghiên cứu:

Luâ ̣n văn tâ ̣p trung nghiên cứu thực tiễn phát triển các ĐKKT ở Trung Quốc, từ đó rút ra các bài ho ̣c thành công cũng như những vấn đ ề đặt ra trong chiến lược phát triển mô hình này Trên cơ sở đó đề xuất mô ̣t số kiến nghi ̣ đối với viê ̣c hình thành và phát triển các ĐKKT ở Việt Nam

Luâ ̣n văn không đề câ ̣p đến góc đô ̣ tổ chức - kỹ thuật của việc xây dựn g và

vâ ̣n hành ĐKKT ở Trung Quốc cũng như các ĐKKT ở Việt Nam

6 Dư ̣ kiến đóng góp mới của luâ ̣n văn:

- Góp phần kh ẳng định vai trò của các loại hình khu kinh tế nói chung và ĐKKT nói riêng đối với phát triển kinh tế , đă ̣c biê ̣t là đối với các nước đ ang phát

triển trong điều kiện mở rộng hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quốc tế

- Khái quát thực tiễn phát triển của các ĐKKT ở Trung Quốc, rút ra các bài học thành công cũng như những vấn đề mà Trung Quốc phải đối mặt trong chiến lược phát triển mô hình này Trên cơ sở đó, kết hợp với viê ̣c phân tích khả năng và điều kiện cụ thể của Viê ̣t Nam, điểm tương đồng và khác biê ̣t giữa Trung Quốc và Viê ̣t Nam, đề xuất mô ̣t số kiến nghi ̣ đối với chiến lược xây dựng và phát triển các ĐKKT ở nước

ta

7 Bố cục của luận văn: Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham

khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Phát triển đă ̣c khu kinh tế-Cơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn

Chương 2 Thực tiễn phát triển các đă ̣c khu kinh tế ở Trung Quốc và các bài học kinh nghiệm

Chương 3 Vâ ̣n du ̣ng kinh nghiê ̣m của Trung Quốc t rong viê ̣c xây dựng và phát triển các đă ̣c khu kinh tế ở Việt Nam

Chương 1

PHÁT TRIỂN ĐẶC KHU KINH TẾ – CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ THỰC TIỄN

1.1 Đặc khu kinh tế và vai trò của nó

1.1.1 Khu kinh tế va ̀ đặc khu kinh tế - Quá trình hình thành và phát triển

1.1.1.1 Quá trình hì nh tha ̀ nh và phát triển của khu kinh tế

Lịch sử hình thành và phát triển của khu kinh tế khởi đầu từ các khu thương mại tự do xuất hiê ̣n vào thế kỷ XVIII như “cảng tự do” , “khu quá cảnh”

ở Singapore , Malaysia, Philippin, Hồng Kông….Ban đầu , đó thường là những khu có vai trò thúc đẩy x uất khẩu và thường nằm ở biên giới mô ̣t quốc gia , nơi giao nhau của các tuyến đường lưu thông hàng hóa trên thế giới

Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX các khu kinh tế tự do phát triển không ngừng, ngày càng đa dạng, phong phú, chuyển dần từ hoạt động thương mại thuần túy sang sản xuất mang tính chất công nghiệp như KCN, KCX, KCNC và mang tính tổng hợp (gồm sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, nghiên cứu

khoa học - kỹ thuật…) như ĐKKT, khu khai phát kinh tế -kỹ thuật và các thành phố mở cửa

Các khu kinh tế ngày càng phát triển mạnh về số lượng , loại hình và có qui mô rô ̣ng lớn trên toàn thế giới Sau chiến tranh Thế giới lần thứ hai , chỉ trong vòng 40 năm đã có trên 100 khu kinh tế tự do ra đời ở các nước đang phát triển Đến năm 1997, chỉ tính riêng ở các nước đang phát triển khu vực Châu Á -Thái Bình Dương đã có trên 300 khu [46]

Sự phát t riển ma ̣nh mẽ của khu kinh tế cả về loa ̣i hình lẫn số lượng , đã chứng tỏ đây là mô hình kinh tế đầy sức sống và mang la ̣i những hiê ̣u quả kinh tế-xã hội to lớn cho các quốc gia Sự xuất hiê ̣n của các khu kinh tế do các nguyên nhân sau:

Thứ nhất , các quốc gia khác nhau với những đặc điểm riêng về điều kiện

tự nhiên -kinh tế -xã hội sẽ có ưu thế khác nhau về các lĩnh vực và ngành nghề sản xuất Sự khác nhau về lợi thế so sánh giữa các quốc gia thúc đẩy sự giao lưu, trao đổi hàng hóa và hợp tác , phối hợp sản xuất giữa các quốc gia vớ i nhau Để thú c đẩy quá trình này , mô ̣t biê ̣n pháp được các nước áp du ̣ng phổ biến, đó là xây dựng các khu vực thương ma ̣i và công nghiê ̣p “khép kín” hoă ̣c

“nửa khép kín” như cảng tự do , KCX, KCN, khu thương ma ̣i tự do , khu kinh tế mở…

Thứ hai, để bảo vệ nền sản xuất trong nước , các quốc gia đều có các chính

sách bảo hộ ở các mức độ khác nhau Trong khi đó , thu hút đầu tư nước ngoài nhằm tranh thủ ngoa ̣i lực nhằm phát triển kinh tế và cải thiê ̣n nền sản xuất nô ̣i

đi ̣a cũng là mu ̣c tiêu mà các quốc gia quan tâm Để đa ̣t được hai mu ̣c tiên trên cùng lúc , các quốc gia thườ ng xây dựng các khu kinh tế đă ̣c biê ̣t với ranh giới

đi ̣a lý xác đi ̣nh , nhằm đưa ra các ưu đãi có lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài ;

đồng thời, tránh được những ảnh hưởng tiêu cực đến nền sản xuất nô ̣i đi ̣a

Thứ ba, sự chênh lê ̣ch về trình đô ̣ phát triển kinh tế-kỹ thuật giữa các nước dẫn

đến xu hướng di chuyển công nghệ từ các nước phát triển sang các nước đang phát triển Trong cuô ̣c ca ̣nh tranh thu hút các luồng vốn và công nghê ̣ đó vào nước mình, các nước đang phát triển phải không ngừng cải thiện môi trường đầu tư “cứng” (hê ̣ thống cơ sở ha ̣ tầng) và “mềm” (môi trường chính tri ̣ – xã hội, hê ̣ thống chính sách kinh tế vĩ mô…) Với nguồn lực có ha ̣n, các nước này không thể ta ̣o ra môi trường đầu tư tốt nhất trên toàn bô ̣ nền kinh tế quốc dân Biê ̣n pháp khôn ngoan và hiê ̣u quả mà các nước đang phát triển áp du ̣ng là xây dựng các khu kinh tế đặc biệt nhằm thu hút mạnh mẽ nguồn vốn, công nghê ̣ và kinh nghiê ̣m quản lý từ bên ngoài

Khu kinh tế có quá trình phát triển lâu dài với các loại hình ngày càng đa dạng (KCN, KCX, KCNC, ĐKKT….); mỗi loại hình khu kinh tế có đă ̣c điểm riêng song

nhìn chung, mô ̣t cách khái quát có thể nói: khu kinh tế là một khu vực có ranh giới

đi ̣a lý xác đi ̣nh của một quốc gia, hoạt động theo các cơ chế ưu đãi đặc biệt so với các vùng, lãnh thổ khác của quốc gia đó nhằm mục tiêu thu hút đầu tư nước ngoài và khuyến khích xuất khẩu

1.1.1.2 Các loại hình khu kinh tế

Cùng với sự phát triển không ngừng về số lượng , nội dung và hình thức, các khu kinh tế ngày càng được mở rô ̣ng cả về không gian và pha ̣m vi hoa ̣t

đô ̣ng Khu kinh tế có nhiều tên gọi và loại hình khác nhau như “Khu mậu dịch

tự do” (Free Trade Zone), “Cảng tự do” (Free Port), “Khu công nghiệp” (Industrial Zone), “Khu chế xuất” (Export Processing Zone), “Khu công nghệ cao” “Đặc khu kinh tế” hay “khu kinh tế đặc biệt” (Special Economic Zone),

“Khu kinh tế mở” (Open Economic Zone)

Các khu kinh tế dù rất đa dạng về loại hình , song đều có chung mô ̣t bản