Tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học nội dung kiến thức định luật ôm sách giáo khoa vật lý lớp 11 nâng cao theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM LÊ THỊ HƯƠNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH KHI DẠY HỌC NỘI DUNG KIẾN THỨC ĐỊNH LUẬT ÔM - SÁCH GIÁO KHOA VẬT LÍ 11 NÂNG CAO - THEO HƯỚNG PH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

LÊ THỊ HƯƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH KHI DẠY HỌC NỘI DUNG KIẾN THỨC ĐỊNH LUẬT ÔM - SÁCH GIÁO KHOA VẬT LÍ 11 NÂNG CAO - THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

4 Đối tượng nghiên cứu

5 Mẫu khảo sát

6 Vấn đề nghiên cứu

7 Giả thuyết khoa học

8 Nhiệm vụ nghiên cứu

9 Phương pháp nghiên cứu

10 Đóng góp của luận văn

11 Cấu trúc của luận văn

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Những luận điểm cơ bản chỉ đạo đổi mới phương pháp

dạy học

1.2 Bản chất dạy học Vật lý

1.3 Vấn đề phát triển năng lực sáng tạo trong dạy học Vật lý

1.4 Sử dụng thí nghiệm trong tiến trình dạy học giải quyết

vấn đề

1.5 Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học Vật lý

KẾT LUẬN CHƯƠNG I

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH HOẠT ĐỘNG DẠY

HỌC CÁC KIẾN THỨC ĐỊNH LUẬT ÔM LỚP 11 NÂNG

CAO

2.1 Nội dung khoa học của kiến thức định luật Ôm

2.2 Nội dung kiến thức "Định luật Ôm” trong chương trình

phổ thông

2.3 Điều tra thực tế việc dạy và học kiến thức về Định luật

Ôm ở lớp 11 THPT

2.4 Thiết kế tiến trình xây dựng kiến thức Định luật Ôm theo

hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề

3.6 Kiểm tra đánh giá chất lượng nắm vững kiến thức

3.7 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3

KẾT LUẬN CHUNG

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC 1: PHIẾU TRAO ĐỔI Ý KIẾN GIÁO VIÊN

Về việc dạy học bài: Định luật ôm toàn mạch

(SGK lớp 11 nâng cao – THPT)

I Thầy (Cô) vui lòng cho biết một số thông tin cá nhân:

1 Họ và tên:………(có thể viết hoặc không)

2 Nơi công tác hiện nay: ………

3 Thâm niên công tác: ………

II Xin Thầy (Cô) cho chúng tôi biết ý kiến về một số vấn đề sau khi dạy học bài “Định luật ôm toàn mạch” 1 Về khối lượng kiến thức: Nhiều… ít… Vừa phải… 2 Về lôgic kiến thức trình bày trong SGK Chính xác chặt chẽ… Chính xác chưa chặt chẽ… ở điểm………

………

Chưa chính xác… ở điểm………

Các ý kiến khác:………

………

3 Trong các kiến thức sau kiến thức nào là khó đối với HS:

Định luật Ôm toàn mạch trường hợp mạch ngoài chỉ chứa điện trở thuần…

Định luật Ôm toàn mạch trường hợp mạch ngoài chứa điện trở thuần và máy thu…

Hiện tượng đoản mạch …

4 Các thí nghiệm trong bài học

a Khi Thầy (Cô) dạy bài này có tiến hành “thí nghiệm khảo sát mối quan hệ giữa hiệu điện thế ở mạch ngoài và cường độ dòng điện trong mạch” không?

……… - Phức tạp không đủ thời gian

- Do Thầy (Cô) tự thiết kế hay dựa vào

tài liệu nào?

- Do Thầy (Cô) tự thiết kế hay dựa vào

tài liệu nào?

………

- Phức tạp không đủ thời gian…

- Thí nghiệm không thành công…

………

5 Tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo phương pháp nhận thức vật lí GV và HS đã thực hiện các hoạt động nào trong những hoạt động sau: (hoạt động của GV ghi (G), hoạt động của HS ghi (H) Định luật Ôm toàn mạch trường hợp mạch ngoài chỉ chứa điện trở thuần Định luật Ôm toàn mạch trường hợp mạch ngoài chứa điện trở thuần và máy thu Hiện tượng đoản mạch 1 Sự kiện xuất phát/ TN mở đầu 2 Đề xuất dự đoán giả thuyết 3 Thiết kế phương án thí nghiệm/ tiến hành suy luận Tiến hành thí nghiệm kiểm tra (nếu có) 4 Xử lí kết quả và rút ra kết luận 6 Những sai lầm HS hay mắc phải về kiến thức này là gì?

………

7 Những khó khăn của GV khi dạy bài “Định luật ôm toàn mạch” là gì?

………

Tại sao?

………

III Các ý kiến đóng góp khác: Qua thực tế dạy bài này, theo Thầy (Cô) cần bổ xung cải tiến, hoặc lược bỏ phần nào trong giờ học để bài học hiệu quả hơn sát với

thực tế dạy học ở trường PT mà vẫn đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học:

1 Về nội dung kiến thức:………

………

2 Về các thí nghiệm cần tiến hành trong bài học:………

………

3 Về các thiết bị, dụng cụ thí nghiệm:………

………

4 Về việc tổ chức tiến hành các thí nghiệm trong giờ học………

………

Xin trân trọng cảm ơn ý kiến trao đổi của các Thầy (Cô) ! PHỤ LỤC 2: PHIẾU TRAO ĐỔI Ý KIẾN GIÁO VIÊN Về việc dạy học bài: Định luật ôm đoạn mạch (SGK lớp 11 nâng cao – THPT) I Thầy (Cô) vui lòng cho biết một số thông tin cá nhân: 1 Họ và tên:………(có thể viết hoặc không) 2 Nơi công tác hiện nay: ………

3 Thâm niên công tác: ………

II Xin Thầy (Cô) cho chúng tôi biết ý kiến về một số vấn đề sau khi dạy học bài

“Định luật ôm đoạn mạch”

1 Về khối lượng kiến thức:

2 Về lôgíc kiến thức trình bày trong SGK

Chính xác chặt chẽ…

Chính xác chưa chặt chẽ… ở điểm………

………

Chưa chính xác… ở điểm………

Các ý kiến khác:………

………

3 Trong các kiến thức sau kiến thức nào là khó đối với HS: Định luật ôm đoạn mạch chứa nguồn … Định luật ôm đoạn mạch chứa máy thu … Ghép các nguồn điện … 4 Các thí nghiệm trong bài học a Khi Thầy (Cô) dạy bài này có tiến hành thí nghiệm: “khảo sát mối quan hệ giữa cường độ dòng điện và hiệu điện thế của đoạn mạch chứa nguồn điện” không? Có… Không… - Thí nghiệm do GV hay HS làm?

………

Lí do không làm thí nghiệm: - Thiếu dụng cụ thí nghiệm…

- Do Thầy (Cô) tự thiết kế hay dựa vào tài liệu nào?

………

- Không được hướng dẫn cách làm thí nghiệm… - Phức tạp không đủ thời gian… - Các dụng cụ cần cho thí nghiệm này là gì?

………

- Thí nghiệm không thành công… - Các lí do khác………

………

b Khi Thầy (Cô) dạy bài này có tiến hành thí nghiệm: “khảo sát mối quan

hệ giữa cường độ dòng điện và hiệu điện thế của đoạn mạch chứa máy thu” không?

- Phức tạp không đủ thời gian…

- Thí nghiệm không thành công…

động nào trong những hoạt động

sau: (hoạt động của GV ghi (G),

hoạt động của HS ghi (H)

Định luật ôm đoạn mạch chứa nguồn

Định luật ôm đoạn mạch chứa máy thu

Ghép các nguồn điện

1 Thí nghiệm mở đầu/ Sự kiện

xuất phát

2 Đề xuất dự đoán giả thuyết

3 Thiết kế phương án thí nghiệm/

Suy luận lí thuyết

Tiến hành thí nghiệm kiểm tra

(nếu có)

4 Xử lí kết quả và rút ra kết luận

6 Những sai lầm HS hay mắc phải về kiến thức này là gì?

………

7 Những khó khăn của GV khi dạy bài “Định luật ôm đoạn mạch” là gì? ………

………

Tại sao? ………

………

III Các ý kiến đóng góp khác: Qua thực tế dạy bài này, theo Thầy (Cô) cần bổ sung, cải tiến, hoặc lược bỏ phần nào trong giờ học để bài học hiệu quả hơn sát với thực tế dạy học ở trường PT mà đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học: 1 Về nội dung kiến thức:………

………

2 Về các thí nghiệm cần tiến hành trong bài học: ………

………

3 Về các thiết bị, dụng cụ thí nghiệm: ………

………

4 Về việc tổ chức tiến hành các thí nghiệm trong giờ học………

………

Xin trân trọng cảm ơn ý kiến trao đổi của các Thầy (Cô)!

PHỤ LỤC 2: PHIẾU HỌC TẬP (dành cho học sinh)

Bài: Định luật Ôm cho đoạn mạch chứa nguồn

Họ và tên ……… Lớp………

Câu 1: Trình bày phương án nghiên cứu định luật Ôm đối với đoạn mạch chứa nguồn điện ………

………

………

Câu 2: Nêu dụng cụ và vẽ sơ đồ thí nghiệm nghiên cứu định luật Ôm đối với đoạn mạch chứa nguồn điện ………

………

………

………

………

………

………

Câu 3: Kết quả thí nghiệm: Bảng số liệu và vẽ đồ thị U(I)

I (A)

U (V)

U

O

Câu 4: Từ đồ thị đã dựng, viết hệ thức liên hệ giữa hiệu điện thế mạch ngoài UN và cường độ dòng điện I chạy trong đoạn mạch chứa nguồn? ………

………

………

………

Câu 5: Viết biểu thức định luật Ôm cho đoạn mạch chứa nguồn? Nêu dấu hiệu để nhận biết được nguồn phát và quy tắc xác định dấu cho suất điện động và độ giảm điện thế khi tính hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch có chứa nguồn phát ………

………

………

………

………

………

I

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chỳng ta đang sống trong thế kỉ XXI, thế kỉ của trớ tuệ sỏng tạo Đất nước

ta đang bước vào thời kỡ cụng nghiệp hoỏ, hiện đại hoỏ, hội nhập với nền kinh

tế phỏt triển của khu vực và trờn thế giới Trước tỡnh hỡnh đú đũi hỏi ngành Giỏo dục và Đào tạo phải cú những đổi mới mạnh mẽ, sõu sắc, toàn diện nhằm tạo ra những con người cú đủ kiến thức, năng lực sỏng tạo và phẩm chất đạo đức tốt làm chủ đất nước

Hội nghị Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khoỏ VIII chỉ rừ: "Đổi mới phương phỏp dạy học ở tất cả cỏc cấp, bậc học, ỏp dụng những phương phỏp giỏo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sỏng tạo, năng lực giải quyết vấn đề " và "đổi mới mạnh mẽ phương phỏp giỏo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rốn luyện thành nếp tư duy sỏng tạo của người học "

Nghị quyết Đại hội IX của Đảng tiếp tục chỉ rừ phương hướng phỏt triển giỏo dục và đào tạo trong những năm tới là: "Tiếp tục nõng cao chất lượng toàn diện, đổi mới nội dung, phương phỏp dạy học, hệ thống trường lớp và hệ thống quản lý giỏo dục "

Ngành giỏo dục đó khụng ngừng đổi mới cải cỏch chương trỡnh SGK, phỏt động phong trào đổi mới phương phỏp dạy học nhằm bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sỏng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, tớch cực, tự chủ tỡm tũi xõy dựng và chiếm lĩnh tri thức để thớch ứng được với thực tiễn cuộc sống, với sự phỏt triển của nền kinh tế

Hiện nay, chương trỡnh SGK Vật lý bậc THPT đó được thay đổi và được đưa vào thực hiện trờn cả nước kể từ năm học 2006-2007 với ba bộ SGK lớp

10, lớp 11, 12 cơ bản và nõng cao

Nghiờn cứu chương trỡnh và nội dung SGK Vật lý lớp 11 nõng cao, chỳng tụi nhận thấy chương "Dũng điện khụng đổi" là một chương đề cập đến những vấn đề cơ bản về dũng điện khụng đổi, là cơ sở để nghiờn cứu cỏc vấn đề khỏc

về dũng điện Một số kiến thức như: dũng điện, chiều dũng điện, định luật ễm cho đoạn mạch, định luật Jun-Lenxơ tuy đó được học ở cấp THCS nhưng chưa sõu, nội dung cũn ớt và chưa cú tớnh hệ thống Theo yờu cầu đổi mới của chương trỡnh và đổi mới phương phỏp dạy học, trong SGK mới, nhiều nội dung được trỡnh bày kết hợp với thớ nghiệm nhằm rốn luyện cho học sinh năng lực

tư duy sỏng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học bằng nhiều hỡnh thức như: làm thớ nghiệm, xử lớ kết quả, vẽ đồ thị, lập phương trỡnh, rỳt ra kết luận Tuy nhiờn, phõn phối thời lượng cho chương này chỉ cú 14 tiết (7 tiết lớ thuyết, 4 tiết bài tập, 2 tiết thực hành, 1 tiết kiểm tra), mặt khỏc, đa số GV và HS vẫn chưa thực sự làm quen với việc đổi mới PPDH, do đú cũn một số khú khăn nhất định cho người dạy và người học khi dạy và học chương này theo yờu cầu của chương trỡnh SGK mới

Để đổi mới phương phỏp dạy học, giỏo viờn phải nghiờn cứu và vận dụng kiến thức Lớ luận dạy học để lựa chọn PPDH theo một chiến lược nhằm phỏt huy được ở mức độ tốt nhất tớnh tớch cực, chủ động sỏng tạo của học sinh, rốn luyện cho học sinh năng lực tư duy sỏng tạo, phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học Qua điều tra cho thấy việc dạy học kiến thức

"Định luật ễm " lớp 11, về phớa giỏo viờn chủ yếu vẫn là truyền thụ một chiều (nặng về thụng bỏo, giải thớch), ớt sử dụng thớ nghiệm; về phớa học sinh thỡ thụ động nghe giảng, ghi chộp, họ ớt được tạo điều kiện để bồi dưỡng cỏc phương phỏp nhận thức, rốn tư duy khoa học, phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề

Với mong muốn gúp phần nõng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học Vật

lý đỏp ứng yờu cầu đổi mới của giỏo viờn và học sinh trong dạy và học kiến

thức "Định luật ễm " lớp 11 nõng cao, chỳng tụi chọn đề tài: “ Tổ chức hoạt

động nhận thức của học sinh khi dạy học nội dung kiến thức Định luật ễm - Sỏch giỏo khoa vật lớ 11 nõng cao - theo hướng phỏt triển năng lực giải quyết vấn

đề” làm đề tài nghiờn cứu của luận văn

2 Lịch sử nghiờn cứu

Để nõng cao chất lượng giỏo dục, cần thiết phải cải tiến nội dung, cải tiến PPDH Trong những năm gần đõy, đó cú nhiều nghiờn cứu về đổi mới phương phỏp dạy học Vật lý Đề cập đến cỏc vấn đề phỏt triển năng lực giải quyết vấn

đề của học sinh cú thể kể đến cỏc cụng trỡnh sau:

“Hỡnh thành kiến thức, kĩ năng, phỏt triển trớ tuệ và năng lực sỏng tạo của học sinh trong dạy học Vật lý” Phạm Hữu Tũng (1996)

“Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học Vật lý ở trường phổ thụng” Nguyễn Đức Thõm – Nguyễn Ngọc Hưng (1999)

“Chiến lược dạy học giải quyết vấn đề Tổ chức, định hướng hoạt động tỡm tũi sỏng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học cho học sinh” Phạm Hữu Tũng (2001)

Về những nghiờn cứu việc dạy học kiến thức Định luật ễm - Vật lý lớp 11THPT

cú cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu sau:

Luận văn thạc sĩ “Định hướng hành động nhận thức của học sinh trong quỏ trỡnh giải bài tập về định luật ễm thuộc chương trỡnh Vật lý 11 THPT” Vũ Thị Thanh Mai (2005)

Luận văn thạc sĩ “Tổ chức dạy học một số kiến thức chương những định luật cơ bản của dũng điện khụng đổi chương trỡnh Vật lý lớp 11 CCGD theo phương phỏp tỡm tũi từng phần” Hà Văn Quỳnh (2005)

Luận văn thạc sĩ “Nghiờn cứu xỏc định và thực hiện mục tiờu dạy học kiến thức Định luật ễm đối với đoạn mạch chứa nguồn điện - Vật lý 11 THPT” Nguyễn Thị Ngọc Diệp (2007)

Luận văn thạc sĩ “Nghiờn cứu xỏc định và thực hiện mục tiờu dạy học kiến thức Định luật ễm đối với toàn mạch- Vật lý 11 THPT” Nguyễn Thiệu Hoàng (2007)

3 Mục tiờu nghiờn cứu của đề tài

- Nghiờn cứu cỏc quan điểm hiện đại về dạy và học, nghiờn cứu cơ sở lớ

luận của dạy học theo theo hướng phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề sao cho

đỏp ứng được những đũi hỏi về mặt phương phỏp luận của việc xõy dựng kiến thức khoa học

- Trờn cơ sở nghiờn cứu chương trỡnh, sỏch giỏo khoa, sỏch giỏo viờn, cỏc tài liệu tham khảo liờn quan đến phần “Định luật ễm” trong chương trỡnh Vật lý phổ thụng và phõn tớch những khú khăn của học sinh khi học phần này thiết kế tiến trỡnh tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học cỏc kiến thức “Định luật ễm” theo hướng phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề cho người học

4 Đối tượng nghiờn cứu

* Nội dung: Cỏc kiến thức về "Định luật ễm " trong chương "Dũng điện khụng đổi" lớp 11 nõng cao

* Khỏch thể: Hoạt động của GV và HS khi dạy học kiến thức "Định luật ễm" lớp 11 nõng cao - THPT

5 Mẫu khảo sỏt

Cỏc lớp 11B11, 11B5 ban KHTN trường THPT Lờ Hồng Phong, Hải phũng

6 Vấn đề nghiờn cứu

Dựa trờn cỏc quan điểm hiện đại về dạy và học, trờn cơ sở lý luận của

dạy học theo theo hướng phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề cựng với việc phõn tớch nội dung chương trỡnh, sỏch giỏo khoa, sỏch giỏo viờn, cỏc tài liệu

tham khảo về phần cỏc “Định luật ễm” trong chương trỡnh Vật lý phổ thụng liệu

cú thể thiết kế được tiến trỡnh tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học cỏc kiến thức “Định luật ễm” nhằm phỏt triển năng lực giải quyết vấn

đề của người học hay khụng?

7 Giả thuyết khoa học

Việc thiết lập được sơ đồ biểu đạt logic của tiến trỡnh nhận thức khoa học đối với cỏc kiến thức" Định luật ễm " cựng với việc tổ chức dạy học theo cỏc pha của dạy học giải quyết vấn đề sẽ cho phộp xõy dựng được tiến trỡnh tổ chức dạy học nhằm phỏt triển năng lực giải quyết vấn đề trong quỏ trỡnh nhận

thức tớch cực, tự chủ của học sinh

8 Nhiệm vụ nghiờn cứu

Để đỏp ứng mục tiờu đề tài đặt ra, đề tài cần thực hiện cỏc nhiệm vụ sau:

- Nghiờn cứu những luận điểm phương phỏp luận chỉ đạo đổi mới phương phỏp dạy học

- Nghiờn cứu tài liệu lý luận dạy học, cỏc bài bỏo khoa học để nắm được những quan điểm lý luận dạy học hiện đại trong việc tổ chức cỏc tỡnh huống vấn đề trong học tập nhằm phỏt triển hoạt động nhận thức tớch cực, tự chủ của

HS, lụi cuốn HS tham gia vào tiến trỡnh tỡm tũi giải quyết vấn đề trong quỏ trỡnh chiếm lĩnh kiến thức

- Nghiờn cứu tư tưởng chỉ đạo, mục tiờu chương trỡnh vật lý lớp 11 Tỡm hiểu kĩ nội dung của hai bộ SGK vật lý lớp 11, sỏch giỏo viờn vật lý lớp 11 và những kiến thức liờn quan HS đó học ở THCS

- Phõn tớch kiến thức "Định luật ễm " thuộc chương "Dũng điện khụng đổi" lớp 11 nõng cao theo từng nội dung nghiờn cứu