Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự một số vấn đề lý luận và thực tiễn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ LAN CHI KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CHUYÊN NGÀNH: LUẬT HÌNH SỰ MÃ SỐ: 50514 LUẬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ LAN CHI

KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT HÌNH SỰ

MÃ SỐ: 50514

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TSKH LÊ VĂN CẢM

HÀ NỘI – NĂM 2005

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ LAN CHI

KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số :

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – NĂM 2005

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

Lê Lan Chi

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

7

1.1 Nhận thức chung về kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự 7 1.1.1 Khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự 7 1.1.2 Đối tượng, phạm vi và hình thức kiểm sát việc TTPL 11

1.1.3 Phân biệt khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự với khái niệm kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự

16

1.2 Mối quan hệ giữa chức năng thực hành quyền công tố với chức năng kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự Việt Nam

19

1.2.1 Khái niệm quyền công tố và thực hành quyền công tố 19 1.2.2 Mối quan hệ giữa chức năng thực hành quyền công tố với

chức năng kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự

20 1.3 Khảo cứu một số mô hình tổ chức thực hiện quyền công tố và giám sát, kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự trên thế giới

23

1.3.1 Mô hình mô hình tổ chức thực hiện quyền công tố và giám

sát việc TTPL trong tố tụng hình sự theo hệ thống pháp luật

Anglo Saxon

24

1.3.2 Mô hình mô hình tổ chức thực hiện quyền công

tố và giám sát TTPL trong tố tụng hình sự theo hệ thống

25

pháp luật Châu Âu lục địa

1.3.3 Mô hình mô hình tổ chức thực hiện hoạt động thực hành

quyền công tố và kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự theo

hệ thống pháp luật XHCN (trước đây) và Việt Nam hiện nay

27

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG

TỐ TỤNG HÌNH SỰ

35

2.1 Kiểm sát việc TTPL đối với một số hoạt động trong giai đoạn

khởi tố - điều tra vụ án hình sự

35

2.1.1 Kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và

kiến nghị khởi tố

35

2.1.3.2 Kiểm sát các hoạt động hỏi cung, lấy lời khai của

những người tham gia tố tụng

46 2.1.3.3 Kiểm sát việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn 47

2.2 Kiểm sát việc TTPL đối với một số hoạt động trong giai đoạn

xét xử các vụ án hình sự

50

2.2.1 Kiểm sát hoạt động chuẩn bị xét xử, thành phần và sự có

mặt của những người tiến hành và tham gia tố tụng tại phiên tòa

51 2.2.2 Kiểm sát việc thực hiện giới hạn xét xử của Hội đồng xét xử 52

2.2.3 Kiểm sát việc TTPL của Hội đồng xét xử trong quá trình

điều khiển phiên tòa

53

2.2.4 Kiểm sát việc TTPLsau khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm 58

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ ĐỀ XUẤT NHẰM

NÂNG CAO HIỆU QUẢ KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP

LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

63

3.1.1 Đề xuất bổ sung quy định Viện kiểm sát kiểm sát việc tiếp

nhận tin báo, tố giác về tội phạm, kiến nghị khởi tố của Cơ quan

điều tra

64

3.1.2 Đề xuất bãi bỏ quy định về quyền khởi tố vụ án của Hội đồng xét xử 64 3.1.3 Đề xuất hoàn thiện các quy định về khám nghiệm hiện trường 65 3.1.4 Đề xuất hoàn thiện các quy định về chế định biện pháp ngăn chặn

và kiểm sát việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn

66 3.2 Giải pháp về nhân sự - tổ chức của ngành kiểm sát 67 3.2.1 Giải pháp về vấn đề nhận thức, phương pháp làm việc và

cách giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho Kiểm sát viên

67 3.2.2 Giải pháp về nâng cao trình độ đội ngũ Kiểm sát viên 72 3.2.3 Giải pháp về cơ chế tổ chức công việc của ngành kiểm sát 73 3.3 Giải pháp về nâng cao hiệu quả của các thiết chế hỗ trợ việc

kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự

75

3.3.1 Giải pháp về nâng cao vai trò của những người tham gia

tố tụng

76

3.3.1.1 Giải pháp về nâng cao vai trò của luật sư 76

3.3.1.2 Giải pháp về nâng cao vai trò của những người tham gia

tố tụng khác

77 3.3.2 Giải pháp về nâng cao vai trò của các cơ quan thông tấn, báo chí 79

3.4 Một số đề xuất về việc điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ, vị trí

của cơ quan Viện kiểm sát trong chiến lược cải cách tư pháp từ năm 2006 đến năm 2020

81

3.4.1 Đề xuất về việc không tiếp tục duy trì hoạt động kiểm sát

việc TTPL trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự

83

3.4.2 Đề xuất bỏ quy định về hoạt động kiểm sát việc TTPL của

những người tham gia tố tụng

85

3.4.3 Đề xuất về việc điều chỉnh chức năng, vị trí cơ quan Viện

kiểm sát trong bộ máy Nhà nước

87

PHỤ LỤC: PHIẾU THĂM DÒ Ý KIẾN VÀ BẢNG TỔNG KẾT KẾT QUẢ THĂM DÒ Ý KIẾN VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TẠI

CÁC VKSND ĐỊA PHƯƠNG

92

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong những năm vừa qua, công tác tư pháp nói chung và công tác giải quyết án hình sự nói riêng đã có những chuyển biến đáng kể, đặc biệt là sau

sự ra đời Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 02/1/2002 “về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới” và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 Dưới sự định hướng và điều chỉnh của những văn bản này, các hoạt động tố tụng hình sự được tiến hành một cách minh bạch hơn, khách quan hơn, quyền lợi của người tham gia tố tụng được đảm bảo hơn, xu thế mở rộng tranh tụng và dân chủ hoá hoạt động tố tụng cũng tiếp tục được khẳng định và mở rộng

Tuy nhiên, thực tiễn quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự cho thấy còn tồn tại nhiều hiện tượng vi phạm pháp luật của chính các

cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng Đó là những vi phạm về trình tự, thủ tục, thẩm quyền, thời hạn tố tụng, thậm chí tồn tại những hiện tượng vi phạm nghiêm trọng pháp luật như cố ý không xử lý về hình sự, không thực hiện đầy đủ các hoạt động điều tra nhằm thu thập những chứng cứ quan trọng, không đảm bảo các quyền bào chữa cơ bản của người bị buộc tội, tình trạng tham nhũng, tha hoá của một bộ phận không nhỏ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và các chức danh tư pháp khác Điều đáng quan ngại là số lượng các vi phạm pháp luật kể trên bị phát hiện, xử lý quá muộn, quá ít, không tương xứng với tính chất và mức độ vi phạm

Để xảy ra tình trạng trên, Viện kiểm sát có một phần trách nhiệm không nhỏ, bởi vì, kiểm sát các hoạt động tư pháp là một chức năng hiến định của Viện kiểm sát (và trong tố tụng hình sự, pháp luật quy định Viện kiểm sát THQCT và kiểm sát việc TTPL) Tuy nhiên, tại sao dù có chức năng, nhiệm

vụ, quyền hạn như vậy nhưng công tác kiểm sát việc TTPL chưa thật sự hiệu

quả? Xuất phát từ những bất cập và hạn chế gì? Giải pháp nào để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm sát?… Đây là những vấn đề cần được nghiên cứu một cách khách quan và toàn diện

Tiến trình cải cách tư pháp ở nước ta hiện đang được đẩy mạnh, Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị khoá IX về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020, dự thảo văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã đưa ra những quan điểm cải cách mang tính đột phá trong việc tổ chức lại hệ thống Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án Trong đó, Viện kiểm sát được chuyển đổi thành Viện công tố Điều này đặt ra những cách tiếp cận mới, những cách nhìn mới cả trên phương diện lý luận và thực tiễn về kiểm sát hoạt động tư pháp, kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự

Xuất phát từ những lý do mang tính thời sự nêu trên cùng sự quan tâm,

mong muốn tìm hiểu của bản thân, tác giả đã lựa chọn đề tài “Kiểm sát việc

tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” làm luận văn thạc sĩ luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự là một đề tài không mấy mới

mẻ trong khoa học luật tố tụng hình sự, nhất là trong giới khoa học kiểm sát,

đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài này như: đề tài

“Vai trò của Viện kiểm sát trong việc THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị” năm 2002 của Viện Khoa học Kiểm sát - VKSNDTC, luận văn thạc sĩ luật học “Kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn khởi tố - điều tra vụ án hình sự” năm 2004 của học viên cao học Trần Công Hoà, các bài nghiên cứu “Nâng cao chất lượng công tác công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp” của Phạm Xuân Khánh trên Tạp chí Kiểm sát số 5/1999, “Những biện pháp chủ yếu về nâng cao chất

lượng kiểm sát hoạt động tư pháp và THQCT trong năm 2002” của Hoàng

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ban Chấp hành trung ương, Ban Cán sự Đảng Viện kiểm sát nhân dân tối

cao (2002), Kế hoạch thực hiện Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị

về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong ngành kiểm sát

nhân dân

2 Bộ Chính trị (2002), Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 2/1/2002 về Một số

nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới

3 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 về Chiến lược

Cải cách tư pháp đến năm 2020

4 Bộ luật hình sự (1999)

5 Bộ luật tố tụng hình sự (1988)

6 Bộ luật tố tụng hình sự (2003)

7 Đinh Văn Quế (2004), Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự Việt

Nam năm 2003 về xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm,

Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh

8 Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (2005), Giáo trình Luật

Tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia

9 Hà Mạnh Trí (2003), Bài kết luận Hội nghị ngành Kiểm sát nhân dân từ

ngày 14 đến ngày 16/07/2003

10 Hoàng Công Huấn (2002), Những biện pháp chủ yếu về nâng cao chất

lượng kiểm sát hoạt động tư pháp và thực hàn quyền công tố trong năm 2002, Tạp chí Kiểm sát (2)

11 Học viện Tư pháp, (2005) Chương trình đào tạo các chức danh tư pháp

năm 2005, Nxb Thống kê

12 Lê Cảm (2000), Quyền công tố: Một số vấn đề lý luận cơ bản, Tạp chí

Toà án nhân dân (8)

13 Lê Cảm (2002), Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền tư pháp trong Nhà nước pháp quyền, Tạp chí Toà án nhân dân (11)

14 Lê Cảm và Nguyễn Ngọc Chí (Đồng chủ biên) (2004) Cải cách tư pháp ở

Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học

Quốc gia

15 Lê Hữu Thể (2000), Bàn về khái niệm quyền công tố, Tạp chí Kiểm sát (8)

16 Lê Hữu Thể (2000), Về vị trí và chức năng của Viện kiểm sát nhân dân

trong bộ máy nhà nước ta, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, (7)

17 Lê Tài Triển, (1971) Nhiệm vụ của Công tố viện, Giấy phép sở PHNT

ngày 1-3-1971 triển hạn ngày 6-9-1971

18 Lê Thị Tuyết Hoa, Bàn về quyền công tố, Tạp chí Nhà nước và pháp luật (10)

19 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (1960)

20 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (1981)

21 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (1992)

22 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (2002)

23 Nguyễn Đức Mai (1993), “Về thẩm quyền của Tòa án cấp phúc thẩm”,

Tạp chí Toà án nhân dân, (8)

24 Nguyễn Hải Hà (2003), “Hệ thống pháp luật Hoa Kỳ”, Đặc san Nghề luật, (4)

25 Nguyễn Nông, Một số ý kiến về chức năng thực hành quyền công tố của

Viện kiểm sát (2002), Tạp chí Kiểm sát (3)

26 Nguyễn Tấn Dũng (2002), Bài phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác

năm 2002 của ngành Kiểm sát nhân dân 07/01/2002

27 Nguyễn Tất Viễn (2002 – 2003), Hoạt động tư pháp và kiểm sát các hoạt

động tư pháp, Kỷ yếu đề tài cấp Bộ: “Những giải pháp nhằm nâng cao

chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp”,

Hà Nội

28 Nguyễn Văn Huyên (2002), Thẩm quyền của Tòa án các cấp theo Luật tố

tụng hình sự Việt Nam, Luận án tiến sỹ Luật học, Trường Đại học Luật

Hà Nội

29 Nhà Pháp luật Việt - Pháp (1998), Bộ luật Tố tụng hình sự của nước

Cộng hoà Pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

30 Nhà Pháp luật Việt - Pháp (1998), Tố tụng hình sự và vai trò của Viện

công tố trong tố tụng hình sự, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

31 Nông Xuân Trường (2003), Một số kinh nghiệm của nước ngoài về

công tác công tố và giám sát tư pháp, Đặc san Nghề luật, (4)

32 Phạm Xuân Khánh, Nâng cao chất lượng công tác công tố và kiểm sát

hoạt động tư pháp, Tạp chí kiểm sát, (5)

33 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự (2004)

34 Pháp lệnh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân (2002)

35 Pháp luật, số 213 (2.369) ngày 5.9.2004, Uỷ ban Pháp luật Quốc hội

làm việc tại thành phố Hồ Chí Minh: Hoạt động tố tụng còn nhiều vi

phạm

36 Trần Văn Độ (2001), Một số vấn đề về quyền công tố, Tạp chí Luật học (3)

37 Trung tâm Từ điển học (2002), Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng 2002

38 Trường Cao đẳng kiểm sát Hà Nội (1996), Giáo trình công tác Kiểm sát ,

Tập I, Lý luận chung về công tác kiểm sát, Nxb Công an nhân dân

39 Trường Đại học Luật Hà Nội (1996), Tập bài giảng Lịch sử Nhà nước và

pháp luật Việt Nam, Nxb Công an nhân dân

40 Trường Đại học Luật Hà Nội (2003), Giáo trình Lý luận Nhà nước và

pháp luật, Nxb Chính trị quốc gia

41 Trường Đào tạo các chức danh tư pháp (2003), Kỷ yếu đề tài khoa học

cấp trường: “Tranh tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam, một số vấn đề

lý luận và thực tiễn”

42 Trường Đào tạo các chức danh tư pháp (2004), Kỷ yếu đề tài khoa học

cấp trường: “Xây dựng chương trình đào tạo kiểm sát viên, một số vấn đề

lý luận và thực tiễn”

43 Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp (1999), Chuyên đề về:

Tư pháp hình sự so sánh, số đặc biệt phục vụ việc thảo luận toàn dân

dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi)

44 Viện Khoa học kiểm sát, VKSNDTC (1995), Những vấn đề lý luận và

thực tiến cấp bách của tố tụng hình sự Việt Nam, Kỷ yếu đề tài khoa học

cấp Bộ

45 Viện Khoa học kiểm sát, VKSNDTC (1995), Bộ luật tố tụng hình sự Thái Lan, Phụ trương thông tin khoa học pháp lý

46 Viện Khoa học kiểm sát, VKSNDTC (2002), Bộ luật tố tụng hình sự Liên bang Nga, Phụ trương thông tin khoa học pháp lý

47 Viện khoa học xét xử, TANDTC, (1997) Công văn số 07/KHXX ngày

21/2/1997 về thẩm quyền của VKSND kiểm sát công tác xét xử của

TAND

48 VKSND thành phố Hà Nội (2002), Báo cáo tổng kết công tác kiểm sát

năm 2002

49 Viện trưởng VKSNDTC (2004), Quy chế tạm thời về công tác thực hành

quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra các

vụ án hình sự (ban hành kèm theo Quyết định số 120/2004/QĐ -

VKSNDTC ngày 16 tháng 9 năm 2004 của Viện trưởng VKSNDTC)

50 Viện trưởng VKSNDTC (2004), Quy chế tạm thời về công tác thực hành

quyền công tố và kiểm sát xét xử các vụ án hình sự (ban hành kèm theo