Lợi ích của xét nghiệm và điều trị HIVAIDS sớm WHO

Dù bạn là ai và làm nghề gì Hãy xét nghiệm HIV ◊ Dành cho các giáo dục viên đồng đẳng và nhân viên tiếp cận cộng đồng để làm việc với: ◊ Những người nghĩ rằng mình có thể nhiễm HIV ◊ Nhữ

Lợi ích của việc

XÉT NGHIỆM HIV SỚM

VÀ ĐIỀU TRỊ HIV SỚM

Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam xin chân thành cảm ơn Bác sĩ Denis Richko và Cô Nguyễn Kim Sang đã giúp xây dựng và hoàn chỉnh tài liệu này Chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn các cán bộ của Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS Tỉnh Điện Biên, Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phát triển cộng đồng (SCDI), Nhóm người sống chung với HIV, Nhóm cán bộ đồng đẳng tại Hà Nội và Điện Biên, Người bệnh điều trị Methadone tại Từ Liêm, Hà Nội và Thành phố Điện Biên

đã đóng góp ý kiến cho tài liệu này

Lời cảm ơn

2

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm

của cuốn sách nhỏ này là ai?

Đối tượng

Cuốn sách này dành cho bất cứ ai quan tâm tìm hiểu về HIV.

Dù bạn là ai và làm nghề gì Hãy xét nghiệm HIV

◊ Dành cho các giáo dục viên đồng đẳng và nhân viên tiếp cận cộng đồng để làm việc với:

◊ Những người nghĩ rằng mình có thể nhiễm HIV

◊ Những người không nhiễm HIV nhưng đang sống chung với người nhiễm HIV

◊ Những người sống chung với HIV

◊ Bạn tình và người chăm sóc người sống chung với HIV

◊ Người làm công tác xã hội, nhân viên y tế và các cán bộ thuộc các lĩnh vực khác

- Người tiêm chích ma túy

- Phụ nữ hoặc nam giới bán dâm

- Nam quan hệ tình dục với nam

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

4

Vi rút gây suy giảm miễn

các tác nhân gây nhiễm

khuẩn thông thường.

Kết quả xét nghiệm

Nếu kết quả của bạn là HIV âm tính có nghĩa là tại thời điểm xét nghiệm bạn không mang trong mình vi rút này hoặc xét nghiệm chưa phát hiện được vi rút trong cơ thể bạn Có thể bạn đang ở trong thời kỳ “cửa sổ” Bạn nên duy trì tình trạng âm tính và tránh những hành vi nguy cơ

Nếu bạn thấy mình có nguy cơ bị lây nhiễm HIV và nghĩ rằng mình đang trong thời kỳ “cửa sổ”, bạn nên làm xét nghiệm lại để khẳng định chắc chắn tình trạng nhiễm HIV của mình

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

6

Nếu kết quả của bạn là HIV dương tính có nghĩa là bạn đã mang

vi rút HIV Bạn không nên lo lắng và hãy đến ngay các cơ sở y tế

để được tư vấn và điều trị sớm nhất

Thời kỳ “cửa sổ”: Một người khi bị nhiễm HIV thường sẽ mất từ 3 đến

6 tháng để cơ thể sản xuất ra kháng thể chống lại vi rút Nếu làm xét

nghiệm trong khoảng thời gian từ lúc vi rút xâm nhập cho đến khi cơ thể

sản sinh được đủ lượng kháng thể thì kết quả có thể âm tính trong khi

người làm xét nghiệm đã bị nhiễm HIV rồi Đây chính là thời kỳ “cửa sổ”

Trong thời kỳ cửa sổ, bạn vẫn có thể lây truyền HIV cho người khác, cho

dù kết quả xét nghiệm kháng thể của bạn là âm tính.

7

Điều trị sớm

Lợi ích số

1

Điều trị HIV sớm sẽ giúp bạn duy trì sức khỏe, kéo dài tuổi thọ

và sống có ích cho gia đình và cộng đồng.

Đừng để đến khi bạn cảm thấy mệt mỏi hoặc bị ốm rồi mới đến cơ sở y tế Khi hệ miễn dịch của bạn bị suy giảm, cơ thể của bạn không còn đủ sức đề kháng để chống lại các tác nhân gây bệnh, bạn sẽ rất dễ mắc các bệnh nhiễm trùng nặng Do

đó, bạn nên đến cơ sở y tế ngay từ khi mới phát hiện dương tính với HIV để được tư vấn và điều trị, việc điều trị sẽ mang lại hiệu quả cao hơn, giúp bạn sống lâu hơn

Nếu CD4 của bạn ở mức ≤ 350 tế bào/mm3 máu có nghĩa là bạn đã đủ

tiêu chuẩn điều trị ARV

8

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

8

Điều trị HIV sớm sẽ

giúp giảm nguy cơ

lây lan vi rút sang cho

người khác trong đó

có vợ/chồng, bạn bè

và cả con cái của bạn

trong tương lai

Khi hệ miễn dịch của bạn chưa bị suy giảm

nặng, cơ thể của bạn còn khỏe, bạn sẽ

không bị mắc các bệnh nhiễm trùng cơ

hội Do đó bạn không cần phải tốn kém

tiền bạc cho việc điều trị các bệnh nhiễm

trùng cơ hội nặng (những bệnh này sẽ

xảy ra nếu CD4 < 200 tế bào/mm3 máu)

9

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

10

Nếu bạn đã từng có những hành vi này trong quá

khứ, bạn cần phải xét nghiệm HIV – ít nhất 1 lần.

Bạn có quan hệ

tình dục qua

đường hậu môn

hoặc đường âm

KHI

KHI

11

Hỏi và đáp

về HIV

Tôi chắc chắn rằng khi đã được chẩn đoán là nhiễm HIV thì cái chết là tất yếu ?

Tôi bị nhiễm HIV nhưng tôi vẫn thấy khỏe

Tôi chưa cần phải điều trị ngay ?

Điều trị HIV sẽ không hiệu quả nếu tôi vẫn sử dụng

ma túy Vì thế tôi chỉ nên điều trị khi không còn dùng ma túy nữa ?

Không đúng Những thuốc và phác đồ điều trị hiện nay sẽ giúp cho người sống chung với HIV sống lâu hơn và khỏe mạnh Người Việt Nam đầu tiên nhiễm HIV từ năm 1990 vẫn còn đang sống khỏe mạnh và đang được điều trị ARV

Mặc dù bạn thấy vẫn khỏe nhưng có thể hệ miễn dịch của bạn đã bị suy giảm Để bảo vệ hệ miễn dịch của bạn, bạn nên điều trị thuốc kháng vi rút sớm trước khi bạn bị ốm Như vậy

hệ miễn dịch cũng như sức khỏe của bạn sẽ được phục hồi nhanh hơn

Các nghiên cứu đã chứng minh thuốc kháng vi rút vẫn có hiệu quả ngay cả khi người bệnh đang sử dụng ma túy Vì thế bạn không nên chần chừ trong việc đến cơ sở y tế để được điều trị HIV Tuy nhiên, bạn cũng nên cân nhắc việc điều trị Methadone và ngừng sử dụng ma túy nếu có thể

Tôi và bạn tình đều có HIV

Chúng tôi không cần sử dụng bao cao su ?

Nếu tôi bị nhiễm HIV thì tôi không nên có con vì con của tôi chắc chắn sẽ bị nhiễm HIV?

Có những chủng (loại) vi rút HIV khác nhau Ngay cả khi bạn có HIV, bạn vẫn có thể nhiễm thêm các chủng vi rút HIV khác Điều này có nghĩa là bạn có thể bị nhiễm các chủng HIV kháng thuốc từ người khác Nếu bạn bị nhiễm các chủng HIV kháng thuốc thì việc điều trị của bạn sẽ khó khăn và kém hiệu quả hơn Đồng thời, nếu bạn không sử dụng bao cao su, bạn cũng có thể bị nhiễm các bệnh lây truyền khác, ví dụ như Viêm gan B, các bệnh lây truyền qua

đường tình dục, từ bạn tình của bạn Vì thế bạn nên sử dụng bao cao su khi có bất kỳ hình thức quan hệ tình dục nào

Nếu phụ nữ mang thai nhiễm HIV được điều trị dự phòng bằng thuốc kháng vi rút (thuốc ARV) trong quá trình mang thai thì khả năng lây truyền HIV từ mẹ sang con là rất thấp hoặc gần như không có Vì thế bạn cần trao đổi với bác sĩ tại các cơ sở

y tế chăm sóc và điều trị HIV hoặc khoa sản để được điều trị

dự phòng và bảo vệ con của bạn khỏi nguy cơ nhiễm HIV

Tôi nghe nói thuốc ARV rất độc vì thế nếu điều trị ARV khéo còn chết sớm hơn?

Việc điều trị ARV là rất phức tạp vì thế tôi nên đến Bệnh viện Tỉnh để được điều trị ?

Một người độc thân không thể được điều trị ARV bởi vì không có người hỗ trợ ?

Các thuốc ARV hiện nay có ít tác dụng phụ hơn Phần lớn các tác dụng phụ này chỉ xảy ra trong một thời gian ngắn

và sẽ mất đi sau vài tuần khi mà cơ thể bạn quen với những loại thuốc này Bạn cần thông báo cho bác sĩ kịp thời về bất cứ tác dụng phụ nào mà bạn gặp phải

Nếu bạn được điều trị sớm khi hệ thống miễn dich chưa

bị suy giảm nặng, cơ thể bạn chưa bị mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội nặng, thì việc điều trị của bạn có thể được tiến hành tại các tuyến y tế cơ sở như Trung tâm y tế Huyện hoặc thậm chí là Trạm y tế xã mà vẫn đảm bảo hiệu quả Việc điều trị muộn sẽ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội nặng cũng như các biến chứng do nhiễm HIV gây ra Trong trường hợp này bạn sẽ phải điều trị lâu dài tại các Bệnh viện tuyến trên

Trên thực tế sự hỗ trợ của gia đình là rất cần thiết trong quá trình điều trị Tuy nhiên đối với một người sống độc thân vẫn có thể có nhiều cách hỗ trợ khác nhau Các nhóm tự lực, nhóm đồng đẳng viên, các câu lạc bộ, các bạn cùng điều trị và cán bộ y tế sẽ giúp bạn trong quá trình điều trị (lúc mới bắt đầu điều trị và nhiều năm tiếp theo)

Nhìn bề ngoài có thể đoán được người nào bị nhiễm HIV ?

HIV có thể lây qua việc ôm, hôn, bắt tay hoặc dùng

chung vật dụng với người sống chung với HIV ?

Bạn tôi nói rằng HIV có thể lây qua muỗi đốt ?

Không thể biết được tình trạng nhiễm HIV của ai đó nếu chỉ nhìn qua vẻ bề ngoài Chỉ có xét nghiệm máu mới có thể kết luận một người có bị nhiễm HIV hay không

HIV không lây qua việc tiếp xúc, ôm, hôn, bắt tay hoặc dùng chung vật dụng với người sống chung với HIV Tuy nhiên việc tiếp xúc với dịch cơ thể của một người sống chung với HIV ví

dụ như tinh dịch, dịch âm đạo, máu hoặc sữa mẹ có thể lây nhiễm HIV HIV có thể lây nhiễm qua việc tiếp xúc với máu nhiễm HIV, dùng chung dụng cụ tiêm chích hoặc xăm mình

Muỗi đốt không làm lây lan HIV Bởi vì HIV không tồn tại trong

cơ thể muỗi và các côn trùng khác

Thông tin

chi tiết

về HIV

◊ Đường lây truyền HIV

◊ Một số kiến thức cơ bản về HIV

◊ Tiến triển và các giai đoạn của nhiễm HIV nếu không được điều trị

◊ Số lượng CD4 và tải lượng vi rút

(nếu không được điều trị)

◊ Nhiễm trùng cơ hội và biến chứng của HIV

◊ Một số tác dụng phụ của các thuốc ARV

◊ Tuân thủ điều trị

◊ Bệnh lao và HIV

◊ Đồng nhiễm viêm gan do vi rút và HIV

◊ HIV và mang thai

◊ HIV ở trẻ em

◊ Thế nào là thất bại điều trị?

◊ Sống chung với HIV

◊ Methadone để điều trị cho người lệ thuộc heroin

◊ Kỳ thị và phân biệt đối xử

◊ Sáng kiến Điều trị 2.0

HIV có thể lây

◊ Tiêm chích ma túy và dùng chung dụng cụ tiêm chích

◊ Truyền máu hoặc các chế phẩm của máu mà không được sàng lọc

◊ Dùng chung vật dụng sắc nhọn (dụng cụ xăm mình)

◊ Tình dục đường âm đạo

◊ Tình dục đường hậu môn

◊ Tình dục qua đường miệng

◊ Bắt tay, ôm, hôn và ăn chung với người khác

◊ Hắt hơi và ho …

◊ Muỗi đốt hoặc côn trùng cắn

◊ Trong thời kỳ mang thai, chuyển dạ hoặc khi sinh

về HIV

Một số kiến

thức cơ bản ◊ HIV là một loại vi rút có thể tấn công và phá huỷ hệ

thống miễn dịch của cơ thể.

◊ Hệ miễn dịch trong cơ thể

bạn có nhiệm vụ chống lại các tác nhân gây bệnh.

HIV LÀM GÌ TRONG CƠ

Khi HIV xâm nhập vào trong cơ thể, nó xâm nhập vào một loại tế bào bạch cầu có tên gọi là CD4 Khi đó vi rút chiếm lấy tế bào,

sử dụng tế bào để sản sinh ra hàng trăm nghìn bản sao và phá huỷ tế bào CD4 Những bản sao vi rút HIV này xâm nhập vào

hệ tuần hoàn, tiếp tục gắn vào các tế bào CD4 khác và tiếp tục nhân lên Kết quả là, số lượng vi rút trong cơ thể tăng rất nhanh trong khi số lượng tế bào CD4 giảm xuống

Vì những tế bào CD4 này có vai trò giống như những người lính gác làm nhiệm vụ chống lại các tác nhân gây bệnh cho cơ thể Khi những tế bào CD4 này bị giảm xuống sẽ làm giảm sức đề kháng và từ đó làm cho bạn dễ bị mắc bệnh và sức khỏe của bạn sẽ bị giảm sút

Thêm vào đó, khi số lượng vi rút HIV trong máu tăng lên, nguy

cơ lây truyền vi rút sang người khác cũng tăng theo

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

18

của nhiễm HIV nếu không được điều trị

Tiến triển và các giai đoạn

Vi rút HIV có thể lây truyền ở bất cứ giai đoạn nào trong

các giai đoạn nhiễm HIV và vi rút này sẽ phá hủy dần

hệ thống miễn dịch của cơ thể Do vậy việc phòng lây

nhiễm HIV bằng các biện pháp trong đó có sử dụng bao

cao su, không dùng chung bơm kim tiêm (hoặc dụng cụ

sắc nhọn xuyên qua da) và điều trị sớm là rất quan trọng

Không có triệu chứng

chứng nhẹ

Tiến triển nặng

19

Các triệu

chứng của HIV

Bạn có thể có các triệu chứng giống như cảm cúm ngay sau khi bị nhiễm và triệu chứng này thường kéo dài khoảng một tháng Bạn cũng có thể bị sốt, đau đầu, suy nhược, sưng hạch đặc biệt ở cổ và bẹn sau khi nhiễm

từ 2-4 tuần Nhưng khhông phải ai nhiễm HIV cũng có những triệu chứng này

Trong một số năm đầu, người sống chung với HIV có thể không có bất cứ triệu chứng nào Ở những giai đoạn tiếp theo, số lượng vi rút gia tăng, tấn công và tiêu diệt các tế bào của hệ miễn dịch và làm suy yếu cơ thể

Bạn có thể gặp các triệu chứng như: sút cân nhẹ,

loét miệng, phát ban sẩn ngứa, herpes zoster,

nhiễm khuẩn đường hô hấp trên tái phát, ví dụ

như viêm xoang hoặc viêm tai tái diễn

Bạn có thể gặp các triệu chứng như: sút cân

nhiều, nấm miệng, tiêu chảy kéo dài, sốt kéo

dài, viêm phổi, lao phổi hoặc các bệnh lao khác

(lao ngoài phổi), và loét miệng nặng Ở giai đoạn

cuối của AIDS, bạn có thể gặp các triệu chứng

như: suy kiệt, nấm thực quản, các bệnh nhiễm

trùng cơ hội nặng, ung thư, suy giảm trí nhớ

Điều quan trọng đối với những người sống chung

với HIV là ngay cả khi cảm thấy bình thường bạn

vẫn nên đến cơ sở y tế để được bác sỹ thăm khám

định kỳ Ở những giai đoạn sau, người bệnh có

thể đổ bệnh rất nhanh nên khi có bất kỳ triệu

chứng nào hãy đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt

nếu không được điều trị

Triệu chứng HIV cấp

Mới

nhiễm

Tử vong Giai đoạn không triệu chứng Xuất hiện các bệnh NTCH

Tải lượng vi rút là số lượng các bản sao vi rút trên một ml máu Ở

giai đoạn cấp, tải lượng vi rút thường ở mức nhiều hơn 1,000,000 bản

sao/ml Ở giai đoạn không có triệu chứng, tải lượng vi rút dao động

ở mức từ 1,000-10, 000 bản sao trên 1 ml máu Ở những giai đoạn

sau, tải lượng vi rút dần tăng trở lại tới mức trên 1,000,000 bản sao

Số lượng tế bào CD4 trên một mm3 khối máu Ở người lớn khỏe mạnh bình thường, số lượng CD4 có thể dao động từ 500 - 1500

tế bào/mm3 Ở người sống chung với HIV, nếu CD4 ở mức từ 350 -

500 tế bào /mm3 có nghĩa là hệ miễn dịch suy giảm nhẹ Nếu CD4

≤ 200 tế bào /mm3 có nghĩa là hệ miễn dịch bị suy giảm nặng, nguy

cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội tăng cao

Trong biểu đồ trên, nồng độ vi rút hay còn gọi là tải lượng vi rút (đường màu đỏ) tăng khi số lượng tế bào CD4 (đường màu xanh)

giảm Tải lượng vi rút càng cao thì nguy cơ lây sang người khác càng

cao Biểu đồ trên còn cho thấy, ở giai đoạn cấp và nặng là những thời điểm mà vi rút dễ lây lan nhất Nếu được điều trị bằng ARV, tải

lượng vi rút sẽ được duy trì ở mức thấp hoặc không thể phát hiện

được và do đó nguy cơ lây truyền giảm đi

Khi số lượng tế bào CD4 giảm thì khả năng miễn dịch của cơ thể cũng giảm theo Số lượng tế bào CD4 càng thấp thì nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội càng tăng Nếu được điều trị sớm bằng

ARV ngay khi đủ tiêu chuẩn điều trị (CD4 ≤ 350 tế bào /mm3) số lượng tế bào CD4 sẽ dần trở lại bình thường và giảm được nguy cơ

mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội

Số lượng CD4 ≤ 350 tế bào /mm3 là

đủ tiêu chuẩn để được điều trị ARV

23

Nếu bạn điều trị muộn, bạn có thể mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội và các biến chứng của nhiễm HIV gồm các bệnh:

◊ VỀ ĐƯỜNG TIÊU HÓA: Tiêu chảy mạn tính, sút cân và suy kiệt

◊ VỀ PHỔI: Viêm phổi do vi khuẩn (gồm cả lao), vi rút và nấm

◊ VỀ MIỆNG: Lở loét miệng do herpes, do nấm

◊ VỀ DA: Phát ban, zona, ghẻ và u mềm…

◊ VỀ THẦN KINH: Viêm não, màng nào, u não

CÁC

BỆNH

Lợi ích của việc xét nghiệm HIV sớm và điều trị HIV sớm

24

Đây là một phần quan trọng trong gói chăm sóc và điều trị

HIV chuẩn Những loại thuốc đơn giản này có thể giúp bạn

ngăn ngừa một số nhiễm trùng cơ hội và bệnh lao:

◊ Co-trimoxazole là để dự phòng viêm phổi do nấm và một

loại bệnh do ký sinh trùng gây nên có tên là toxoplasma

Co-trimoxazole có thể tiêu diệt được một số mầm bệnh

và vì thế nó có thể điều trị dự phòng một số bệnh nhất

định Nếu CD4 của bạn dưới 350 tế bào/mm3 máu thì

bạn cần dùng Co-trimoxazole để dự phòng viêm phổi do

nấm và viêm não do toxoplasma

◊ Isoniazid (INH) hay còn gọi là Rimifon là một thuốc có tác

dụng dự phòng lao cho người sống chung với HIV Bệnh

lao là một bệnh thường gặp và là một nguyên nhân chính

gây tử vong ở người sống chung với HIV Hãy trao đổi với

bác sĩ nếu bạn chưa được dùng thuốc này

cho người sống chung với HIV

Điều trị

ĐIỀU TRỊ DỰ PHÒNG

25