Bài giảng học thuyết âm dương và y học cổ truyền

Trình bày được các ứng dụng chủ yếu của học thuyết Âm Dương trong chế biến và sử dụng Đông dược... Khái niệmHọc thuyết Âm Dương là vũ trụ quan của triết học Trung Quốc cổ đại về cách t

Học thuyết Âm Dương

& Y Dược cổ truyền

PGS TS Nguyễn Phương Dung

NỘI DUNG

1 Trình bày được nội dung cơ bản của học thuyết Âm

Dương

2 Trình bày được các ứng dụng chủ yếu của học thuyết

Âm Dương trong chế biến và sử dụng Đông dược

Khái niệm

Khái niệm

Tối, đêm, mặt trăng

Mát, lạnh, ẩm ướt

Thu, Đông

Trong, dưới, sau, trái

Nữ, tĩnh, mềm dẻo

Sáng, ngày, mặt trời

Ấm, nóng, khô Xuân, Hè

Ngoài, trên, trước, phải Nam, động, cứng rắn

Thiếu dương

Mùa xuân

Buổi sáng

Mặt trời mọc

Thái dương

Mùa hè Buổi trưa Mặt trời lên

Thiếu âm

Mùa thu Buổi chiều Mặt trời lặn

Thái âm

Mùa đông Buổi tối Mặt trăng lên

Khái niệm

Học thuyết Âm Dương

là vũ trụ quan của triết học Trung Quốc cổ đại về

cách thức vận động của mọi sự vật, mọi hiện tượng;

dùng để giải thích sự xuất hiện, sự tồn tại, sự

chuyển hóa được lặp lại có tính chu kỳ của sự vật.

4 quy luật cơ bản

1 Âm dương đối lập: sự mâu thuẫn giữa âm và

dương (ngày-đêm, ngủ-thức, nước-lửa, lạnh-nóng, hưng phấn - ức chế, )

2 Âm dương hỗ căn: sự nương tựa vào nhau

giữa âm và dương (trong âm có dương, trong dương có âm), âm dương có tính tương đối

3 Âm dương tiêu trưởng: sự vận động không

ngừng của âm dương (sinh ra - lớn lên - già cỗi - mất đi - sinh ra)

4 Âm dương bình hành: cùng vận động song

song đạt trạng thái "cân bằng động"

mâu thuẫn

nhưng

thống nhất

vận động

đối lập

cân bằng

tương đối

Mọi sự vật, hiện tượng luôn mâu thuẫn, nhưng thống nhất với

nhau, không ngừng vận động, biến hoá để phát sinh, phát triển,

tiêu vong.

Âm Dương tiêu trưởng - nhịp sinh học

Âm Dương & Y học cổ truyền

- Cơ thể người là một khối thống nhất

- Phân loại cơ quan trong cơ thể theo chức năng, vị trí.

Phần dưới cơ thể

Kinh Âm

Phía trong (lý)

Mặt trước (bụng)

Ngũ tạng

Tỳ, Can, Thận

Huyết dịch

Dinh khí

Vật chất Phần trên cơ thểKinh Dương

Phía ngoài (biểu) Mặt sau (lưng) Lục phủ

Phế, Tâm Khí

Vệ khí

Cơ năng

Âm dương & Y học cổ truyền

Âm dương

quân bình

Âm thịnh Âm suy Dương thịnh Dương suy

Âm Dương và Y Dược cổ truyền

Nguyên tắc chọn thuốc: ĐỐI LẬP VỚI BỆNH

THUỐC

BỆNH

DƯƠNG DƯỢC

ÂM CHỨNG

ÂM DƯỢC

DƯƠNG CHỨNG

Hàn, lương Khổ, toan, hàm Trầm, giáng

Nhiệt, ôn Cam, tân, đạm Phù, thăng

Sử dụng thuốc khơng đúng  bệnh nặng hơn

Âm dương và tính chất của thuốc

Cay (Tân) Phát tán,

hành trệ…

Cảm cúm, tiêu hóa kém, đau…

khương, Mộc hương, Trần bì…

Ngọt (Cam) Bổ hư, hòa

hoãn… Suy nhược Đường, tinh bột Thục địa, Hà thủ ô, Sa sâm…),

Đắng (Khổ ) Thanh nhiệt,

tả hạ… Nhiễm trùng, viêm,

mụn nhọt

Glycosid, alkaloid,polyphe-nol, flavonoid

Hoàng liên, Đại hoàng…

Chua (Toan) Thu liễm, cố

sáp… Tiêu chảy, ra mồ hôi, di

tinh

Acid hữu cơ (acid ascorbic, citric, oxalic, malic…)

Ngũ vị tử, Sơn tra, Toan táo nhân…

Mặn (Hàm) Nhuyễn kiên

tán kết, tả hạ…

Táo bón, đàm, hạch,

…

Muối Natri sulfat, muối vô cơ, Iốt … Mang tiêu, Mẫu lệ…

Tác dụng Chủ trị Vị thuốc Tính vị Thăng Kiện Tỳ ích khí,

thăng dương khí

Sa tạng phủ Hoàng kỳ, Đảng

sâm, Thăng ma Ôn nhiệt,

Cay, ngọt

Sốt

Quế chi, Cát căn

Giáng Hạ khí, Giáng khí,

Bình suyễn Hen nôn mửa suyễn, Bán hạ, Thị đế, Tô tử Hàn lương,

Chua, đắng, mặn

Trầm Lợi thủy, Thanh

nhiệt Phù mụn thủng, nhọt,

ban chẩn

Kim ngân, Liên

hoàng

Âm dương và tính chất của thuốc

Âm dương trong phối hợp thuốc

Ứng dụng quy luật âm dương hỗ căn

Trong phương thuốc chữa bệnh huyết hư có dùng kèm thuốc hoạt huyết, bệnh dương hư có kèm thuốc bổ âm…

- Bài Tứ vật có tác dụng bổ huyết, trong đó có vị Xuyên khung có tác

dụng hành huyết

- Bài Thận khí hoàn có tác dụng bổ Thận dương, kèm các vị thuốc có

tác dụng bổ Thận âm

Âm Dương trong chế biến thuốc

Giảm tính Dương, tăng tính Âm của thuốc

MgCl2, nước gạo, muối, Miết huyết, giấm, …

Tăng tính Dương, giảm tính Âm của thuốc

Rượu, gừng, sa nhân, mật ong, dầu/mỡ …