ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT TRƯƠNG THỊ DIỆU THUÝ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC ĐỔI MỚI QUY TRÌNH LẬP PHÁP ĐÁP ỨNG YÊU CẦU X
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
TRƯƠNG THỊ DIỆU THUÝ
ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC ĐỔI MỚI QUY TRÌNH LẬP PHÁP ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - NĂM 2005
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
TRƯƠNG THỊ DIỆU THUÝ
ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC ĐỔI MỚI QUY TRÌNH LẬP PHÁP ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật
Mã số: 60101
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
Phó Giáo sư-Tiến sĩ Hoàng Thị Kim Quế
HÀ NỘI - NĂM 2005
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình
nghiên cứu của riêng tôi với sự hướng dẫn khoa
học của PGS TS Hoàng Thị Kim Quế mà không
hề có việc sao chép lại của bất cứ công trình nào
khác Mọi trích dẫn trong Luận văn này hoàn toàn
trung thực và chính xác theo những tài liệu tham
khảo đã được đề cập tại danh mục ở phần cuối
Luận văn
Trương Thị Diệu Thuý
Trang 4MỤC LỤC
Mở đầu 8
Chương 1: Nhà nước pháp quyền và đặc điểm của pháp luật trong nhà nước
pháp quyền Error! Bookmark not defined
1.1 Tổng quan về nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Nguồn gốc tư tưởng của Nhà nước pháp quyềnError! Bookmark
not defined.
1.1.1.1 Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền thời cổ đạiError! Bookmark
not defined.
1.1.1.2 Học thuyết về Nhà nước pháp quyềnError! Bookmark not
defined.
1.1.1.3 Khái niệm và đặc điểm của Nhà nước pháp quyền Error!
Bookmark not defined.
1.1.2 Một số nét đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền Việt Nam
xã hội chủ nghĩa Error! Bookmark not defined.
1.1.2.1 Mục đích của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là bảo đảm
và bảo vệ quyền công dân, quyền con ngườiError! Bookmark not
defined.
1.1.2.2 Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp
giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành
pháp, tư pháp Error! Bookmark not defined.
1.1.2.3 Bảo đảm nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt
động của Nhà nước Error! Bookmark not defined.
1.1.2.4 Phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Error!
Bookmark not defined.
1.1.2.5 Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước Error!
Bookmark not defined.
1.2 Mối quan hệ giữa Nhà nước và pháp luật trong Nhà nước
pháp quyền Error! Bookmark not defined.
1.3 Đặc điểm của pháp luật trong Nhà nước pháp quyềnError! Bookmark
not defined.
Trang 51.3.1 Pháp luật vì con người Error! Bookmark not defined 1.3.2 Pháp luật phải bảo đảm tính dân chủError! Bookmark not defined.
1.3.3 Pháp luật phải bảo đảm tính khách quanError! Bookmark not defined.
1.3.4 Tính nhân đạo, công bằng của pháp luậtError! Bookmark not defined.
1.3.5 Tính tối cao của đạo luật trong hệ thống văn bản pháp luật và
nguyên tắc pháp chế trong Nhà nước pháp quyềnError! Bookmark not defined.
1.3.5.1 Bảo đảm tính tối cao của các đạo luật trong hệ thống văn bản
pháp luật Error! Bookmark not defined 1.3.5.2 Bảo đảm nguyên tắc pháp chế Error! Bookmark not defined 1.3.6 Tính minh bạch, công khai của pháp luậtError! Bookmark not defined.
Chương 2: Thực trạng khung pháp luật của Việt Nam hiện nay và sự cần thiết đổi mới quy trình lập pháp nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa Error! Bookmark not defined 2.1 Thực trạng khung pháp luật tại Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined.
2.1.1 Thành tựu Error! Bookmark not defined 2.1.2 Hạn chế và tồn tại Error! Bookmark not defined.
2.1.2.1 Về tính toàn diện, thống nhất của hệ thống văn bản quy phạm
pháp luật Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Về tính khả thi Error! Bookmark not defined 2.1.2.3 Về tính khách quan Error! Bookmark not defined 2.1.2.4 Về tính minh bạch Error! Bookmark not defined 2.1.2.5 Về việc phát huy hiệu lực các văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined.
2.1.3 Nguyên nhân Error! Bookmark not defined 2.2 Sự cần thiết phải đổi mới quy trình lập phápError! Bookmark not defined.
Trang 62.2.1 Quy trình lập pháp Error! Bookmark not defined.
2.2.1.1 Mối quan hệ giữa quy trình lập pháp và chất lượng công tác xây
dựng pháp luật của Quốc hội Error! Bookmark not defined 2.2.1.2 Khái niệm quy trình lập pháp Error! Bookmark not defined 2.2.1.3 Phân biệt quy trình lập pháp và quy trình lập quy Error! Bookmark not defined.
2.2.1.2 Một số nét về thực trạng hoạt động lập pháp của Quốc hội nước
ta hiện nay Error! Bookmark not defined.
2.2.4 Sự cần thiết đổi mới quy trình lập pháp ở Việt Nam hiện nay
Error! Bookmark not defined.
2.2.4.1 Hoàn thiện quy trình lập pháp nhằm nâng cao chất lượng công
tác lập pháp của Quốc hội Error! Bookmark not defined.
2.2.4.2 Hoàn thiện quy trình lập pháp đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà
nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩaError! Bookmark not defined.
Chương 3: Một số Kiến nghị và giải pháp nhằm đổi mới quy trình lập pháp Error! Bookmark not defined
3.1 Đổi mới quy trình xây dựng chương trình xây dựng luật, pháp lệnh
Error! Bookmark not defined 3.2 Đổi mới công tác xây dựng dự án luật, pháp lệnhError! Bookmark not defined.
3.2.1 Đổi mới công tác soạn thảo dự án luật, pháp lệnh Error! Bookmark not defined.
3.2.1.1 Nâng cao vai trò và trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào
quá trình soạn thảo Error! Bookmark not defined 3.2.1.2 Đổi mới quy định về Ban soạn thảoError! Bookmark not defined.
3.2.1.3 Thu hút chuyên gia tham gia góp ý kiến vào dự thảo luật, pháp
lệnh Error! Bookmark not defined 3.2.1.4 Chính sách đào tạo đội ngũ cán bộ, công chứcError! Bookmark not defined.
3.2.2 Nâng cao chất lượng thẩm tra của cơ quan thẩm tra Error! Bookmark not defined.
Trang 73.2.3 Phát huy trí tuệ và quyền làm chủ của nhân dân trong việc tham
gia đóng góp ý kiến vào dự thảo luật, pháp lệnhError! Bookmark not defined.
3.2.3.1 Xây dựng tiêu chí cần thiết để lấy ý kiến nhân dân về dự án luật,
pháp lệnh Error! Bookmark not defined 3.2.3.2 Tài liệu gửi xin ý kiến Error! Bookmark not defined 3.2.3.3 Về việc tập hợp, tổng hợp, nghiên cứu tiếp thu Error! Bookmark not defined.
3.2.3.4 Việc phản hồi Error! Bookmark not defined.
3.2.3.5 Vấn đề kết hợp việc tổ chức lấy ý kiến nhân dân, đại biểu Quốc
hội và Đoàn đại biểu Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.2.4 Nâng cao vai trò của Uỷ ban thường vụ Quốc hội trong việc chỉ
đạo việc tiếp thu chỉnh lý dự thảo luật, pháp lệnhError! Bookmark not defined.
3.2.5 Hoàn thiện quy trình thông qua luật tại kỳ họp Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.2.5.1 Tăng cường quyền hạn và trách nhiệm của Chủ toạ phiên họp
Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.2.5.2 Quy định về hình thức phiếu xin ý kiến đại biểu Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.2.5.3 Hoàn thiện quy định về thủ tục biểu quyết những nội dung cơ
bản của dự án luật trong lần trình thứ nhấtError! Bookmark not defined.
3.2.5.4 Hoàn thiện công tác giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Error! Bookmark not defined.
3.2.6 Đổi mới hoạt động công bố luật, pháp lệnhError! Bookmark not defined.
3.2.7 Tăng cường công tác nghiên cứu, thông tin phục vụ đại biểu Quốc
hội và các cơ quan của Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.2.8 Quy định về trình tự xây dựng dự án luật, pháp lệnh theo trình tự
rút gọn Error! Bookmark not defined Kết luận Error! Bookmark not defined.
Tài liệu tham khảo 11
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một quan điểm cơ bản, nhiều lần được Đảng ta khẳng định Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng một lần nữa khẳng định chủ trương xây dựng Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật”1
Theo đó, trong Nhà nước pháp quyền, pháp luật có vị trí, vai trò hàng đầu trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản Để đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng được một
hệ thống pháp luật hoàn thiện và đồng bộ, pháp luật vì con người, bảo đảm tính dân chủ, nhân đạo, công bằng, minh bạch, công khai, Quốc hội phải ban hành nhiều đạo luật để điều chỉnh tất các các lĩnh vực của đời sống xã hội Nếu áp dụng một quy trình lập pháp cồng kềnh, quá nhiều thủ tục, một dự án luật để trình Quốc hội thông qua phải kéo dài trong rất nhiều năm Vì vậy, nếu chúng ta có một quy trình lập pháp tốt sẽ góp phần vào việc Quốc hội thông qua đạo luật đạt chất lượng, bảo đảm thời gian nhanh nhất, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn đời sống xã hội
1 Xem, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội, 2000, tr.231-232
Trang 10Trong những năm qua, hoạt động lập pháp của Quốc hội đã được thường xuyên coi trọng và đạt được kết quả rất đáng khích lệ Hệ thống pháp luật phục
vụ quản lý xã hội trong thời kỳ đổi mới không ngừng được tăng cường Quy trình xây dựng pháp luật đã được chính quy hoá bằng việc Quốc hội ban hành Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 và được tiếp tục nghiên cứu đổi mới một bước bằng việc Quốc hội quyết định sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2002 Do vậy, chất lượng hoạt động lập pháp đã được nâng lên một bước
Tuy nhiên, công tác xây dựng pháp luật ở nước ta còn nhiều tồn tại và bất cập; hệ thống pháp luật hiện hành còn chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội của đất nước kể cả về số lượng và chất lượng; còn thiếu toàn diện, chưa đồng bộ, thậm chí có nội dung còn chồng chéo, chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu của thực tiễn, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội vẫn còn thiếu luật để điều chỉnh
Để từng bước nâng cao hơn nữa chất lượng và hiệu quả hoạt động lập pháp của Quốc hội, phấn đấu đến năm 2020, cùng với việc hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước thì Nhà nước ta sẽ có một hệ thống luật tương đối đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, có tính khả thi (Uỷ ban thường vụ Quốc hội không còn phải ban hành pháp lệnh), đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân thì việc tiếp tục đổi mới hoạt động xây dựng pháp luật đang được đặt ra nhu một nhu cầu bức thiết Vì vậy, việc nghiên cứu về đặc điểm của pháp luật của Nhà nước pháp quyền và một số vấn đề đặt ra trong việc đổi mới quy trình lập pháp đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa là vấn đề có tính thời sự và
Trang 11có ý nghĩa quan trọng đối với việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và nâng cao chất lượng hoạt động lập pháp của Quốc hội nói riêng
2 Mục đích của Luận văn và phạm vi nghiên cứu
Mục đích của Luận văn là nghiên cứu về đặc điểm của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền; soi chiếu với khung pháp luật của Việt Nam để từ đó thấy được sự cần thiết phải đổi mới quy trình lập pháp nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa Đồng thời, trên
cơ sở đánh giá thực trạng công tác lập pháp của Quốc hội Việt Nam hiện nay, tìm ra những nguyên nhân của hạn chế và bất cập để đề xuất một số kiến nghị
và giải pháp nhằm đổi mới quy trình lập pháp
Với mục đích đó, phạm vi nghiên cứu của luận văn bao gồm những nội dung sau đây:
- Nghiên cứu bản chất của Nhà nước pháp quyền và đặc điểm của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền;
- Phân tích, đánh giá và rút ra nhận xét về thực trạng hệ thống pháp luật
và công tác xây dựng pháp luật ở nước ta hiện nay; những ưu điểm và hạn chế;
- Đề xuất một số giải pháp đổi mới quy trình lập pháp để đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa
3 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn được thực hiện trên cơ sở áp dụng phương pháp luận của triết học Mác - Lênin, các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nguyên tắc của lý luận về Nhà nước và pháp luật và các quan điểm của Đảng về Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ đổi mới Các
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Hiến pháp năm 1992
2 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo đề tài KX 05 07, tại Hà Nội, tháng 6/1992
3 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo đề tài KX 05 07 tại Thành phố
Hồ Chí Minh, tháng 4/1993
4 Đào Trí Úc, Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993
5 Đào Trí Úc, Xã hội và pháp luật - nhìn từ góc độ Nhà nước pháp quyền, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994
6 Manốp G N Những cơ sở và nguyên tắc hiến định của Nhà n-ước pháp quyền, Matxcơva, 1995
7 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996
8 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, 1996
9 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001
10 Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật, Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997
Trang 1311 Viện ngôn ngữ học, Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2000
12 Lê Cảm (chủ biên) Giáo trình luật hình sự Việt Nam (phần chung), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2001
13 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, Thông tin khoa học pháp lý, chuyên đề về các giải pháp chống hình sự hoá các giao dịch dân
sự, kinh tế, 2001
14 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992, 2001
15 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật tổ chức Quốc hội, 2001
16 Nguyễn Văn Yểu, Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa theo Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 1/2002)
17 Phạm Duy Nghĩa, Tính minh bạch của pháp luật- một thuộc tính của Nhà nước pháp quyền (Tạp chí Dân chủ và pháp luật số 1/2002)
18 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật,
2002
19 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nội quy kỳ họp Quốc hội, 2002
20 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quy chế hoạt động của đại biểu Quốc hội và Đoàn đại biểu Quốc hội, 2002
21 PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế, Đặc điểm của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền (Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 4/2002)