Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ở việt nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT PHẠM THỊ NGỌC DUNG ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY CHUYÊN NGÀNH : Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật LUẬN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHẠM THỊ NGỌC DUNG

ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN

XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2005

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHẠM THỊ NGỌC DUNG

ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

CHUYÊN NGÀNH : Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC : PGS.TS Phạm Hồng Thái

HÀ NỘI- NĂM 2005

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn “Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ở Việt Nam hiện nay” là một đề tài có tính cấp thiết trong hoàn cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay Tác giả hoàn thành luận văn này hoàn toàn độc lập dưới sự hướng dẫn của PGS TS Phạm Hồng Thái

Tôi xin cam đoan luận văn này do tôi viết hoàn toàn tuân thủ các quy định của Bộ Giáo dục - Đào tạo và Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Nhân đây, tôi xin chân thành cảm ơn sự tận tình giúp đỡ của PGS.TS Phạm Hồng Thái và Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy cô, bạn bè đã giúp tôi hoàn thành bài luận văn này

NGƯỜI VIẾT LUẬN VĂN

Phạm Thị Ngọc Dung

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU ……… ……… 3

CHƯƠNG 1: CHÍNH QUYỀN XÃ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH

QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG Ở NƯỚC TA 8

1.1 Khái niệm chính quyền địa phương 8

1.2 Vị trí, vai trò của chính quyền xã Error! Bookmark not defined

1.2.1 Vị trí, vai trò của chính quyền xã trong lịch sử Việt nam.Error! Bookmark not defined

1.2.2 Vị trí, vai trò của chính quyền xã trong hệ thống chính quyền

địa phương hiện nay Error! Bookmark not defined

1.3 Đặc điểm và xu hướng biến đổi của chính quyền xãError! Bookmark not defined

1.3.1 Đặc điểm của chính quyền xã Error! Bookmark not defined

1.3.2 Xu hướng biến đổi của chính quyền xãError! Bookmark not defined

1.4 Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã.Error! Bookmark not defined

1.4.1 Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã.Error! Bookmark not defined 1.4.2 Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã.Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA

CHÍNH QUYỀN XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.1 Thực trạng tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân xã.Error! Bookmark not defined 2.1.1 Tổ chức Error! Bookmark not defined

2.1.2 Về hoạt động của Hội đồng nhân dân.Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng tổ chức và hoạt động của Uỷ ban nhân dân xãError! Bookmark not defined

2.2.1 Về tổ chức Error! Bookmark not defined

2.2.2 Về hoạt động Error! Bookmark not defined

2.3 Thực trạng đội ngũ cán bộ xã Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT

ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN XÃ ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

3.1 Những yêu cầu của việc đổi mới tổ chức và hoạt động của chính

quyền xã ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

3.1.1 Yêu cầu xây dựng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân,

tăng cường kỷ luật, trật tự, kỷ cương xã hội ở cơ sởError! Bookmark not defined

3.1.2 Yêu cầu đòi hỏi của sự nghiệp phát triển nông nghiệp, xây

dựng nông thôn theo hướng CNH, HĐHError! Bookmark not defined

3.1.3 Yêu cầu để mọi công dân tham gia hoạt động tự quản theo

pháp luật ngày càng nhiều và bổ ích hơnError! Bookmark not defined

3.2 Quan điểm đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã.Error! Bookmark not defined 3.3 Một số giải pháp cụ thể hoàn thiện tổ chức và hoạt động của

chính quyền xã Error! Bookmark not defined

3.3.1 Xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền xãError! Bookmark not defined

3.3.2 Đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của chính quyền

xã Error! Bookmark not defined

3.3.3 Đổi mới công tác tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán

bộ xã Error! Bookmark not defined

Kết luận ………99

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Khi công cuộc đổi mới toàn diện do Đảng khởi xướng và lãnh đạo được triển khai trên quy mô toàn xã hội thì việc đổi mới, kiện toàn lại bộ máy nhà nước, trong đó có chính quyền cấp xã là điều tất yếu khách quan

Những bước tiến về đổi mới kinh tế cũng như yêu cầu phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải có những đổi mới tương ứng của hệ thống chính trị, của pháp luật, của tổ chức bộ máy nhà nước và phương thức hoạt động của nó Vấn đề này, C Mác đã viết: “… Cơ sở kinh tế bị thay đổi thì tất

cả cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng” [5,

tr 631] Như vậy, trình độ phát triển kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa và khoa học công nghệ, phong tục, tập quán và những biến đổi trên đều là những nhân tố tất yếu tác động đến Nhà nước, đến cơ cấu tổ chức, phương tiện hoạt động và vai trò của Nhà nước nói chung và của chính quyền xã nói riêng trong đời sống ở nông thôn- nơi đang chứa đựng những mâu thuẫn giữa cái cũ

và cái mới, cái hoàn thiện và chưa hoàn thiện, cái tiến bộ của thời đại với cái trì trệ, bảo thủ của truyền thống…

Cấp xã là cấp cơ sở điển hình và phổ biến ở nước ta Dân số Việt nam

có gần 80 triệu người thì đã có gần 60 triệu người với trên 12 triệu hộ gia đình đang sinh sống ở nông thôn Địa bàn nông thôn rộng lớn đang chứa đựng 80% dân cư và 70% sức lao động của toàn xã hội Đó là cơ sở xã hội mà vai trò và tác dụng của nó quan trọng đến mức quyết định sự ổn định và phát triển của

cả xã hội trong tiến trình đổi mới hiện nay cũng như mai sau Chính quyền là mắt khâu xung yếu trong đổi mới hệ thống chính trị ở xã, cũng đồng thời là

bộ phận trung tâm, cần có những biến đổi căn bản nhất trong hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn nước ta Chính quyền xã đã từng tồn tại hơn nửa thế kỷ,

tầm quan trọng của nó được ghi nhận rõ ràng trong các văn bản pháp lý và trong nhận thức xã hội, nhưng cho đến nay vẫn là một chính quyền không đầy

đủ, không quy chế hóa, khoa học hóa được Những cải cách về thể chế hành chính lâu nay vẫn chưa đủ sức hình thành đội ngũ cán bộ cơ sở theo chuẩn mực công chức hóa, không định hình được chế độ bổ nhiệm và đưa vào quy trình đào tạo quy củ, cơ bản, lâu dài Cấp xã được thừa nhận là một cấp ngân sách, quản lý toàn diện nhưng những điều kiện cần và đủ cho hoạt động của chính quyền lại không được đáp ứng đồng bộ, phân công, phân cấp, phân quyền không đủ rành mạch nên không quy rõ được trách nhiệm Chính quyền của dân, do dân, vì dân nhưng lại chưa đủ mạnh cả thực lực lẫn thực quyền

Những biến đổi không ngừng trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đã tác động mạnh mẽ đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực quản lý Các phương pháp quản lý truyền thống đã tỏ ra lạc hậu, không còn phù hợp với tình hình mới Trong lĩnh vực quản lý nhà nước, việc nắm bắt, xử lý kịp thời những thông tin là nhiệm vụ quan trọng của tất cả các

cơ quan nhà nước, vì thông tin là căn cứ để ra quyết định và tổ chức thực hiện quyết định có hiệu quả Điều này đòi hỏi bản thân bộ máy quản lý phải được

tổ chức gọn nhẹ Để có đủ khả năng ứng dụng khoa học kỹ thuật vào quản lý

xã hội, quản lý dân cư thì chỉ có cách duy nhất là tự đổi mới mình của chính

bộ máy Nhà nước dưới các góc độ, các lĩnh vực khác nhau: tổ chức- pháp lý- cán bộ, cơ sở vật chất, tâm lý…để tổng hợp và thống nhất với nhau thì mới phát huy được hiệu lực và hiệu quả của tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước Đó cũng chính là đòi hỏi vừa khách quan vừa cấp thiết, vừa cơ bản không thể trì hoãn đối với chính quyền xã trong giai đoạn hiện nay

Việc kế thừa, phát huy những di sản lịch sử trong tổ chức bộ máy quản

lý nông thôn là một yêu cầu được đặt ra Trong lịch sử, các Nhà nước ban đầu đều bảo tồn công xã và dựa vào công xã để quản lý xã hội Nhà nước trung

ương tập quyền càng phát triển thì quyền tự trị của công xã càng bị thu hẹp và diễn ra mối quan hệ vừa đấu tranh vừa thỏa hiệp phức tạp giữa “phép vua” với “lệ làng” Nhà nước giải quyết mối quan hệ theo hướng biến công xã thành đơn vị hành chính cơ sở của Nhà nước và thiết lập ở đó cơ quan cai trị với tổ chức gọn nhẹ, đơn giản, tuyển chọn từ trong dân nhằm bảo đảm sự cai trị tập trung thống nhất của Nhà nước trung ương nhưng vẫn giao và tôn trọng quyền tự quản của nhân dân làng xã Đây là những kinh nghiệm rất đáng lưu

ý cần phải được chọn lọc, kế thừa trong quá trình nghiên cứu để tổ chức lại cơ quan quản lý Nhà nước ở cơ sở hiện nay

Xuất phát từ những tình huống có vấn đề ở chính quyền cấp xã hiện nay, đặt ra nhu cầu bức thiết cần phải đổi mới Sau sự kiện Thái Bình, Tây Nguyên và nhiều địa phương khác, lần đầu tiên, Đảng đã ra một nghị quyết riêng về đổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường, thị trấn, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới chính quyền cấp xã

2 Tình hình nghiên cứu

Chính quyền xã có một vị trí quan trọng đặc biệt trong hệ thống chính quyền địa phương Tuy nhiên, điểm lại quá trình xây dựng và phát triển bộ máy Nhà nước ta trong các giai đoạn đổi mới, cải cách, so với các bộ phận hợp thành bộ máy Nhà nước ở cấp Trung ương, bộ máy Nhà nước ở địa phương, đặc biệt là tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ít có biến đổi

Về cơ bản, kể từ sau khi Hiến pháp 1959 được ban hành, qua Hiến pháp 1980 đến Hiến pháp 1992 và những sửa đổi bổ sung một số điều của Hiến pháp

1992 được Quốc hội khóa X thông qua năm 2001, hệ thống tổ chức chính quyền địa phương nói chung và chính quyền xã nói riêng vẫn khá ổn định và hầu như không có thay đổi gì đáng kể Điều này thể hiện tình hình nghiên cứu

về chính quyền xã từ trước đến nay còn ít và tản mạn

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhận thức được vị trí và vai trò quan trọng của chính quyền cấp cơ sở, chúng ta đã có nhiều công trình nghiên cứu về chính quyền cơ sở, điển hình là chính quyền xã

- TS Trần Nho Thìn: (2000) Đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy

ban nhân dân xã; Nxb Chính trị Quốc gia HN

- Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, Viện Khoa học tổ chức nhà nước:

(2000) Chính quyền cấp xã và quản lý nhà nước ở cấp xã Nxb Chính trị

Quốc gia HN

- Lê Xuân Tiến.(1999) Luận văn Thạc sỹ: Hoàn thiện tổ chức bộ máy

chính quyền xã trong cải cách hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay

Từ khi Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân 2003 ra đời, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về chính quyền cấp xã Luật

tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân về thực chất đây là sự kết hợp giữa luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân 1994 (sửa đổi) và Pháp lệnh về nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân ở mỗi cấp (1996) Luật mới chưa có sự thay đổi đáng kể về tính chất, chức năng của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân (đặc biệt là ở cấp cơ sở) mà chỉ là những điều chỉnh về nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp chính quyền Sự điều chỉnh này chưa đáp ứng được những yêu cầu thực tế đang đặt

ra Do vậy, nghiên cứu những giải pháp để đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã vẫn đang là một vấn đề mở, có tính thời sự

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn tìm hiểu vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và thực trạng hoạt động của chính quyền xã ở Việt nam hiện nay để xác định rõ yêu cầu bức xúc phải củng cố và hoàn thiện bộ máy chính quyền xã từ đó đưa ra những biện pháp, kiến nghị, đề xuất về phương hướng hoàn thiện

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn đi sâu tìm hiểu về tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ở Việt nam hiện nay Như vậy, luận văn chỉ dừng lại ở chính quyền xã, đó là chính quyền cơ sở điển hình và phổ biến ở nước ta hiện nay Chính quyền xã chứ không phải là chính quyền cấp xã (cấp cơ sở) vì chính quyền cấp xã bao gồm cả chính quyền phường và thị trấn Hơn nữa, đối với phường và thị trấn

có những đặc thù riêng về nguồn gốc hình thành, những nhân tố tác động đến

tổ chức và hoạt động nên luận văn không đề cập đến

5 Đóng góp của luận văn:

- Xác định rõ vị trí, vai trò của chính quyền xã trong hệ thống chính quyền địa phương, tìm ra những ưu điểm, hạn chế của bộ máy chính quyền xã qua từng giai đoạn lịch sử ở nước ta

- Trên cơ sở phân tích thực trạng luận văn đưa ra những bất hợp lý cần khắc phục trong tổ chức bộ máy chính quyền xã hiện nay

- Đề xuất phương hướng và giải pháp góp phần đổi mới và hoàn thiện

tổ chức bộ máy chính quyền xã đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách hành chính

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin: chủ nghĩa biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử là cơ sở lý luận để nghiên cứu

- Dựa trên cơ sở quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước

- Sử dụng các phương pháp: phân tích, tổng hợp, sưu tầm tài liệu, điều tra xã hội học, …

7 Bố cục của Luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được chia làm 3 chương:

Chương I: Chính quyền xã trong hệ thống chính quyền địa phương ở nước ta

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đảng Cộng sản Việt Nam (1991): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ VII, Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế xã hội đến năm 2000 NXB Sự thật, Hà Nội

2 Đảng Cộng sản Việt Nam (1996): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ VIII NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

3 Đảng Cộng sản Việt nam (2001): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ IX NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

4 Đảng Cộng sản Việt Nam (1997): Văn kiện Hội nghị lần thứ ba

Ban chấp hành Trung ương khóa VIII NXB Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

5 C.Mác và Ph.Ăng ghen: (1981)Tuyển tập, tập 2, Nxb Sự thật, Hànội,

6 Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1946

7 Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1959

8 Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1980

9 Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1992

10 Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1992 (sửa đổi)

11 Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 2003

12 Luật bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2003

13 Pháp lệnh cán bộ, công chức năm 1998 (Được sửa đổi bổ sung năm 2000 và 2003)

14 Nghị quyết 753/ 2005/ NQ- UBTVQH11 ngày 02/4/2005 ban hành Quy chế hoạt động của Hội đồng nhân dân

15 Hội đồng Bộ trưởng: Thông tư số 154-HĐBT ngày 25/9/1989 hướng dẫn về tổ chức Uỷ ban nhân dân các cấp

16 Chính Phủ: Nghị định 114/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 về cán

bộ công chức xã, phường, thị trấn

17 Chính Phủ: Nghị định 115/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 về chế

độ công chức dự bị

18 Chính Phủ: Nghị định 121/2003/ Nđ-CP ngày 21/10/2003 quy định về chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức ở xã, phường, thị trấn

19 Chính Phủ: Nghị định 107/2004/ NĐ-CP ngày 02/4/2004 quy định số lượng phó chủ tịch và cơ cấu thành viên Uỷ ban nhân dân các cấp

20 Chính phủ: Quy chế thực hiện dân chủ ở xã (ban hành kèm theo

Nghị định số 79/2003/NĐ-CP ngày 7/7/2003 của Chính phủ)

21 Bộ Nội Vụ: Quyết định số 04/2004/QĐ-BNV ngày 16/01/2004 ban hành quy định tiêu chuẩn cụ thể đối với cán bộ, công chức

xã, phường,thị trấn

22 Bộ Nội Vụ: Thông tư số 03/2004/TT-BNV ngày 16/01/2004 hướng dẫn thực hiện Nghị định số 114/2003/NĐ-CP ngày 10