Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của m gorky và k paustovsky những đặc điểm loại hình

Trên cơ sở những công trình đi trước, người viết đã học hỏi, nghiên cứu về đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky với hy vọng có thêm s

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HOÀI THU

THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG SÁNG TÁC

CỦA M.GORKY VÀ K.PAUSTOVSKY:

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HOÀI THU

THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG SÁNG TÁC

CỦA M.GORKY VÀ K.PAUSTOVSKY:

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình này do tôi làm dưới sự giúp đỡ của PGS.TS Phạm Gia Lâm Nếu có gì sai phạm tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Học viên

Nguyễn Hoài Thu

LỜI CÁM ƠN

Lời đầu tiên, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới P.GS.TS Phạm Gia Lâm và các thầy, cô giáo trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã hướng dẫn, chỉ bảo tận tình và cung cấp các kiến thức khoa học cần

thiết để tác giả hoàn thành luận văn thạc sỹ: “Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình”

Tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng do một số hạn chế khách quan và chủ quan, luận văn chắc chắn vẫn còn chỗ thiếu sót Tác giả rất mong nhận được

sự góp ý và phê bình của tất cả mọi người

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Nguyễn Hoài Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc luận văn 9

Chương 1: THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ VỊ TRÍ CỦA NÓ TRONG SÁNG TÁC CỦA M.GORKY VÀ K.PAUSTOVSKY 10

1.1 Về thể loại chân dung văn học 10

1.1.1 Lịch sử thể loại chân dung văn học 10

1.1.2 Khái niệm thể loại chân dung văn học 12

1.1.3 Đặc trưng thể loại chân dung văn học 16

1.2.Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky 21

1.2.1 Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky 21

1.2.2 Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của K.Paustovsky 25

Tiểu kết 28

Chương 2: NHÂN VẬT CỦA CHÂN DUNG VĂN HỌC – SỰ TỔNG HỢP GIỮA CON NGƯỜI NGOÀI ĐỜI VÀ HÌNH TƯỢNG VĂN HỌC 30

2.1 Đối tượng được dựng chân dung văn học 30

2.1.1 Những người cùng thời 30

2.1.2 Văn nghệ sĩ – những con người tài năng 34

2.1.3 Văn nghệ sĩ - những con người của đời thường 40

2.1.4 Văn nghệ sĩ – cái tâm với văn chương và cuộc đời 43

2.2 Cách tiếp cận đối tượng 47

2.2.1 Gặp gỡ, đối thoại, trò chuyện 47

2.2.2 Thông qua tác phẩm 49

2.2.3 Thông qua kí ức 53

Chương 3: TỔ CHỨC TRUYỆN KỂ TRONG CHÂN DUNG VĂN HỌC 57

3.1 Kết cấu 57

3.1.1 Kết cấu theo lối cổ điển 58

3.1.2 Kết cấu theo lối ấn tượng 61

3.2 Điểm nhìn 63

3.2.1 Theo yếu tố không gian và tâm lý 65

3.2.2 Theo yếu tố thời gian 69

3.3 Giọng điệu 73

3.3.1 Giọng đối thoại, bình luận 74

3.3.2 Giọng điệu trữ tình 77

Tiểu kết 82

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN

KHXH : Khoa học Xã hội Nxb : Nhà xuất bản

MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Maxim.Gorky (Trong toàn bộ luận văn, chúng tôi thống nhất phiên âm tên riêng theo thông lệ quốc tế là chuyển tự sang tiếng Anh, kể cả trong những nguồn trích) từng nói “văn học là nhân học”, còn nhà văn Nguyễn Minh Châu thì cho rằng: “văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người” Lấy cuộc sống con người làm đối tượng trung tâm văn học sẽ có một điểm tựa vững chắc để chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật siêu việt này Văn nghệ sĩ cũng là những nhân vật của cuộc sống ấy và họ trở thành đối tượng khách quan để văn học phản ánh Đằng sau những trang viết của họ cũng là những nỗi niềm, số phận, tính cách, tài năng của một con người cần được chia

sẻ, giãi bày Hơn thế nữa, người nghệ sĩ vốn có tâm hồn nhạy cảm tinh tế trước những biến động tinh vi phức tạp của cuộc sống Cho nên, cuộc đời văn nghệ sĩ cũng đa dạng, phong phú, lắm suy tư và nhiều phức tạp như chính cuộc sống vậy Cuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn, nhà thơ luôn là mảng

đề tài hiện thực vô cùng phong phú thu hút sự chú ý của các cây bút chuyên nghiệp đến tìm hiểu và khám phá từ đó phác họa lên bức chân dung sinh động hấp dẫn của người văn nghệ sĩ Nghiên cứu về tác giả, tác phẩm văn học, nếu dựa vào các tập chân dung văn học, người nghiên cứu sẽ được cung cấp những tư liệu cần thiết về cuộc đời, sự nghiệp, quan niệm sống của nhà văn, nhà thơ Nhu cầu tìm hiểu về tác giả mà người đọc yêu thích tự nhiên được đáp ứng sẽ khiến người đọc cảm thấy hứng thú hơn với văn chương Và sự xuất hiện của thể chân dung văn học trên văn đàn như một lẽ tất yếu cần phải

có của nó

Trên thế giới, thể tài chân dung văn học đã xuất hiện từ lâu Song so với các thể loại anh em khác trên văn đàn thì chân dung văn học ra đời sau nhưng nhanh chóng được độc giả tiếp nhận Trong khoảng 20 năm trở lại đây

ở Việt Nam, thể tài chân dung xuất hiện khá phổ biến và trở thành một hiện tượng thẩm mĩ đáng chú ý trong văn chương Trên thế giới đã có nhiều cây bút xuất sắc viết chân dung văn học thành công và để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc Trong đó phải kể đến những tên tuổi nổi tiếng như M.Gorky viết về L.Tolstoy, A.Chekhov, S.Yesenin; Stephan Zweig viết về Balzac, Dickens, Byron; Nguyễn Đăng Mạnh viết về Quang Dũng, Nguyên Ngọc; Vương Trí Nhàn viết về Tô Hoài; Tô Hoài viết về Nam Cao …

M.Gorky và K.Paustovsky là hai trong số không nhiều nhà văn Nga vĩ đại thành công với thể chân dung văn học và có nhiều đóng góp lớn lao đối với nền văn học Nga nói riêng và nền văn học thế giới nói chung Trong các sáng tác của hai ông, ta nhận thấy dấu vết đặc trưng của thể loại chân dung văn học Nghiên cứu và đánh giá về văn nghiệp của M.Gorky và K.Paustovsky, không thể không nghiên cứu mảng sáng tạo chân dung văn học của họ Qua các tác phẩm của mình, M.Gorky và K.Paustovsky đã chia sẻ cùng bạn đọc những phát hiện tinh tế về chân dung nhiều nhà văn, nhà thơ nổi tiếng với sự quan tâm trước cái hay, cái đẹp của nghệ thuật Là những người trong cuộc với sự quan tâm, trân trọng bạn bè đồng nghiệp, M.Gorky và K.Paustovsky đã phát huy khả năng quan sát nhạy bén, phân tích mối quan hệ giữa văn chương và đời sống xã hội một cách thuyết phục để phác họa được những chân dung văn học đặc sắc Tìm hiểu các tác phẩm chân dung văn học của M.Gorky và K.Paustovsky ta như được trực tiếp gặp gỡ với những nhà văn, nhà thơ mà mình yêu quý Các chân dung văn học được M.Gorky và K.Paustovsky mặc dù dựa trên một số nguyên tắc chung của thể loại nhưng vẫn theo những cách riêng độc đáo, vì thế có sức hấp dẫn đặc biệt Chân dung văn học của M.Gorky và K.Paustovsky đều viết về những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng trên thế giới Qua những chân dung văn học ấy, chúng ta cũng có dịp gặp gỡ với chính chân dung M.Gorky và K.Paustovsky

Hiện nay chưa có một công trình nào nghiên cứu tập trung về đề tài này với tư cách là một đối tượng chuyên biệt Trên cơ sở những công trình đi trước, người viết đã học hỏi, nghiên cứu về đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky với hy vọng có thêm sự đóng góp trong việc nhận diện đặc điểm loại hình thể tài chân dung văn học Với đề tài này, chúng tôi mong muốn thông qua các tác phẩm chân dung văn học cụ thể của M.Gorky và K.Paustovsky làm sáng tỏ hơn nữa những nét chung mang tính tính loại hình và những đặc sắc, độc đáo trong nghệ thuật dựng chân dung văn học của mỗi nhà văn Đó là lí do chúng tôi

chọn và nghiên cứu đề tài Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình

Tìm hiểu Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình chúng tôi hi vọng sẽ bổ sung cho

độc giả cách nhìn mới về tài năng của hai tên tuổi gắn liền với những tác phẩm đã, đang và sẽ luôn song hành cùng nghệ thuật văn chương của nhân loại tiến bộ

2 Lịch sử vấn đề

Thể loại chân dung văn học xuất hiện ở châu Âu ngay từ đầu thế kỷ XIX Ở Nga, trên tạp chí Thông tín viên châu Âu số 9 và 10 năm 1803 có bài phê bình tiểu sử I.F.Bordanovich của Karamzin Còn ở Tây Âu, người đi “tiên phong” là Charles-Augustin Sainte-Beuve Năm 1829, trên tạp chí Revue de Paris có đăng loạt bài của ông viết về chân dung các nhà văn Pierre Corneille,

Nicolas Boileau, La Fontaine Trong bộ sách Bách khoa văn học giản lược

của Liên Xô gồm chín tập với hàng chục ngàn trang khổ lớn 20x26 cm đã

dành riêng cho chân dung văn học 12 dòng ghi chép trong mục Chân dung văn học: “Một loại bút ký mang tính chất tư liệu, viết về nhà văn, họa sĩ, nhà hoạt động xã hội xuất chúng… xây dựng trên cơ sở trò chuyện với “nhân vật” đó Chân dung văn học hướng vào việc dựng lại diện mạo toàn vẹn (hình

thể, tinh thần, sáng tác,…) của nhân vật hoặc hướng vào việc khám phá nét

chủ đạo của cuộc đời “nhân vật” ấy, có khi qua một lát cắt thời gian nhất

định” Trong các công trình lý luận văn học, việc nghiên cứu hình thức và chức năng của chân dung văn học ở những hình thức sử thi cơ bản nhất – tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, ký được triển khai theo một số hướng khác nhau: a) chân dung được xem là một thành tố quan trọng nhất để tạo nên hình tượng nghệ thuật, một biện pháp xây dựng tính cách nhân vật (N.D.Dmitriev, B.Galanov, S.M.Solovev); b) chân dung được xem như là một phần của hệ thống ký hiệu (R.Jakovson, Yu.Lotman) và c) chân dung được coi là một hình thức phân tích tâm lý, gắn với việc định tính phương pháp và phong cách cá nhân của nhà văn (A.A.Sidorov, N.K.Gudzy, N.Naumova, …)

Như vậy, sự khái quát lý thuyết về thể tài này đang còn khá ít ỏi Xung quanh nó còn nhiều ý kiến khác nhau nhưng vấn đề chính vẫn là ở thực tế sáng tác Đó là cơ sở cụ thể để bàn về lý thuyết của thể tài này

Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất cũng bao hàm sự lý giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của người đó trong một nền văn nghệ Về chiều sâu, viết chân dung văn học cũng không kém phần nghiêm ngặt so với yêu cầu đặt ra trong nghiên cứu, phê bình Trong nhiều bài viết về các nhà văn trên báo chí văn học Liên Xô mới chỉ ở mức chừng

mực và khiêm tốn Có thể kể đến một vài bài viết như Những nét phác họa cho một chân dung, Các nhà văn Xô Viết…

Tuy nhiên, vì là một thể tài còn khá mới ở Việt Nam nên chân dung văn học đang rất cần sự quan tâm, chú ý nhiều hơn nữa của các cây bút làm nghệ thuật cũng như độc giả Trong văn học Việt Nam, khái niệm chân dung văn học cũng đang còn khá mới Thời kì trung đại, tuy chưa thấy bóng dáng của thể tài này nhưng bước sang thời kì hiện đại, đặc biệt là từ sau năm 1986, chân dung văn học đã có một vị trí mới Nó dần tạo thành một dòng chảy mạnh mẽ trong lịch sử văn học đương đại Chân dung văn học xuất hiện và

được ghi nhận từ những năm đầu của thế kỉ XX với những đầu sách ít ỏi Nhưng đến giai đoạn văn học đương đại thì thể tài chân dung văn học phát triển mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng Trên văn đàn, xuất hiện hàng loạt cây bút dựng chân dung với các sáng tác tiêu biểu: Nguyễn Đăng Mạnh với

Chân dung và phong cách, Vương Trí Nhàn với Cây bút, đời người, Trần Đăng Khoa với Chân dung và đối thoại, Nguyễn Quang Lập với Bạn văn, Nguyễn Tham Thiện Kế với Miền lưu dấu văn nhân… Các tập chân dung

đương đại là sự tiếp nối tất yếu của xu thế viết chân dung đã hình thành từ thế kỉ trước Các tập sách chân dung văn học như một viện bảo tàng về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng Trong đó, các tác giả dựng chân dung đã đưa ra nhiều cách lựa chọn, tiếp cận và kết cấu linh hoạt, đa dạng các sắc thái giọng điệu Do đó, các chân dung văn học hiện lên một cách chân thực, sinh động

và hấp dẫn

Thể tài chân dung văn học ra đời ở Việt Nam so với thế giới là hơi muộn nhưng chân dung văn học ở Việt Nam cũng tạo được những thành công nhất định Nhiều tác phẩm nổi tiếng trên thế giới được đánh giá là tiêu biểu, mẫu mực như sáng tác của M.Gorky, S.Zweig, K.Paustovsky… thì Việt Nam cũng có Nguyễn Đăng Mạnh, Tô Hoài, Phong Lê, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Quang Thiều… Chính những thành tựu trong thể tài chân dung của các nhà văn thế giới đã làm động lực thúc đẩy tâm thế sáng tạo cho những thành tựu của văn học Việt Nam Cho nên, cần phải khẳng định giá trị mở đầu và làm nền tảng vững chắc cho sự ra đời của thể chân dung văn học nói chung trong văn chương thế giới thì phải kể đến hai gương mặt tiêu biểu nổi bật của văn học Nga là M.Gorky và K.Paustovsky

M.Gorky là “một trong những đại diện lớn nhất của văn học vô sản” của Nga và thế giới thế kỷ XX Những “công trình nghệ thuật do chính bàn tay của người nghệ sỹ thiên tài sáng tạo nên” [3] được nhiều nhà phê bình đánh giá rất cao “thiếu đi những cái ấy chúng ta không sao hình dung

được bộ mặt ngày nay không những của nền văn học Nga mà cả nền văn học thế giới” [3] Henry Bacbusse, nhà văn lớn của nước Pháp khẳng định: “Ảnh hưởng của M.Gorky đối với các nhân vật trẻ, họa sĩ, và nghệ sĩ chúng ta thật lớn lao M.Gorky là ngọn đuốc vĩ đại, người mở những con đường văn học mới cho toàn thế giới và những nhà hành động văn học sẽ đi theo‟‟ Những truyện ngắn đầu tay của nhà văn với bút danh cay đắng (Gorky) xuất hiện và được đăng trên báo đã làm ngạc nhiên và tốn bao nhiêu giấy mực của các nhà phê bình, nghiên cứu đương thời Tính chất đa dạng, phong phú về thể loại cũng như đề tài trong sáng tác của M.Gorky đã phản ánh phong cách riêng biệt, tiếng nói mới cho M.Gorky như một ngôi sao lạ trên bầu trời văn học bông hoa với hương mới trong vườn văn Nga và thế giới Với hơn bốn mươi năm sáng tác và cống hiến nhà văn vô sản vĩ đại đã để lại cho văn học Nga một di sản lớn: truyền thống Gorky Nói về đóng góp của M.Gorky trong lĩnh vực lý luận và phê bình văn học trước hết phải kể đến bộ sách

M.Gorky viết “Bàn về văn học” và nhiều bài phê bình nghiên cứu đăng trên

các tạp chí Nhà văn đã xây dựng thành công một số chân dung văn học như

V.Lenin, A.Chekhov, L.Tolstoy, chỉ đạo xây dựng bộ sách “Cuộc đời của những danh nhân” và “Tủ sách nhà thơ” “…trong Gorky có cả nước Nga

Cũng như không thể hình dung nước Nga không có sông Volga, tôi không thể nào nghĩ rằng trong nước Nga lại không có Gorky Ông là người đại diện toàn quyền của nhân dân Nga tài năng vô tận Ông yêu mến và hiểu nước Nga tường tận, (…), trong mọi „lát cắt”, cả trong không gian, cả trong thời gian” [62, tr.227]

Người viết những lời có cánh trên về M.Gorky là K.Paustovsky Với hơn nửa thế kỉ sống và hoạt động trong nhiều lĩnh vực như làm báo, viết văn, giảng dạy tại học viện Gorky, K.Paustovsky đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ, phong phú đa dạng về thể loại – tiểu thuyết, truyện vừa, tiểu luận, chân dung văn học Hòa vào dòng mạch chung của văn xuôi Nga hiện

đại, K.Paustovsky vẫn chọn cho mình một lối đi riêng khẳng định vị trí và tên tuổi của mình bên cạnh những tên tuổi trụ cột của dòng văn học đương thời Những câu chuyện vừa hiện thực vừa trữ tình với lối kể chuyện nhẹ nhàng của K.Paustovsky luôn khơi gợi những rung động mỏng manh, khẽ khàng trong tâm hồn con người, mở ra chiều sâu mênh mang của cái đẹp ẩn giấu sau những điều bình dị, giản đơn Mỗi câu chuyện của K.Paustovsky là một bài ca

ngọt ngào về tình yêu con người và cuộc sống Trong lời giới thiệu Truyện chọn lọc - K.Paustovsky, Ilya Erenburg nhận định: “Nếu không kể đến những

tác phẩm chọn lọc của K.Paustovsky thì nền văn học Nga đã bỏ sót một nét đẹp hiếm có Trong lịch sử văn học Nga có rất nhiều tài năng lỗi lạc mà tên tuổi của họ đã được thế giới công nhận, nhưng thật khó có thể tìm được một tấm gương tận tụy, miệt mài trong hoạt động sáng tác như K.Paustovsky Bạn đọc yêu mến K.Paustovsky bởi vì lòng tốt không có giới hạn của ông dành cho con người và cuộc đời Trong tác phẩm của ông, con người nào cũng nhân hậu, con người nào cũng hào hiệp, con người nào cũng sẵn sàng giúp đỡ người khác Đừng ngần ngại trao tặng lòng yêu thương, sự chia sẻ đến mọi người xung quanh – đó là cách để được mọi người yêu quý và kính trọng K.Paustovsky được mọi người nhớ mãi cũng vì thế” [16]

Nghiên cứu về thế giới nghệ thuật truyện ngắn của M.Gorky và K.Paustovsky đã có nhiều công trình chuyên sâu, nhưng về những sáng tác thuộc thể tài chân dung văn học của họ thì còn chưa tương xứng so với tài năng và những đóng góp lớn lao mà hai nhà văn đã cống hiến cho nghệ thuật văn chương của nhân loại Ở Việt Nam, mặc dù đã có nhiều công trình đi sâu nghiên cứu thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam nhưng chưa có công trình nào trực tiếp bàn về những sáng tác chân dung văn học của

M.Gorky và K.Paustovsky Đáng chú ý thì chỉ có khóa luận tốt nghiệp Chân dung văn học của Macxim Gorky của Phạm Thị Hồng Vân (2004, Khoa Ngữ

văn, Trường ĐHSP Hà Nội) và K.Paustovsky dựng chân dung văn học của

Nguyễn Thị Lan Anh (2006, Khoa Ngữ Văn, Trường ĐHSP Hà Nội)

K.Paustovsky cho rằng không gì có thể giúp ta hình dung sinh động về quá khứ như là những cuộc gặp gỡ với người đương thời của nó Chân dung văn học chính là thể loại có khả năng giúp người đọc hiểu được những con người nổi tiếng và thời đại của họ Trên cơ sở vai trò, ý nghĩa của thể chân dung văn học và thực tế tình hình nghiên cứu nó, chúng tôi lựa chọn đề tài

Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình với hi vọng sẽ mang đến những đóng góp mới trong

cách tiếp cận, nghiên cứu đặc điểm thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky, khẳng định đóng góp của hai văn hào Nga vào tiến trình phát triển thể loại nói chung

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu chân dung văn học của M.Gorky và K.Paustovsky dưới góc nhìn đặc điểm loại hình, luận văn hướng tới khẳng định những đóng góp của hai ông trong thể tài chân dung văn học nói riêng và nền văn học Nga nói chung

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ nhận dạng bản chất, đặc trưng của thể chân dung văn học, vị trí của M.Gorky và K.Paustovsky trong thể chân dung văn học Trên cơ sở đó luận văn chỉ ra những nét tương đồng loại hìnhvà những đặc điểm phong cách trong sáng tạo chân dung văn học của M.Gorky và K.Paustovsky

4 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những

đặc điểm loại hình thể loại chân dung trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky

Phạm vi nghiên cứu Trong luận văn này chúng tôi tập trung khảo sát

khảo sát những đặc điểm thể loại chân dung văn học và sự biểu hiện của chúng trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky

Văn liệu chủ yếu phục vụ nghiên cứu là hai tác phẩm sau: M.Gorky

(1970), Bàn về văn học (Tập 2, Cao Xuân Hạo, Hoàng Minh dịch), NXB Văn học; K.Paustovsky (2011), Bông hồng vàng và bình minh mưa (Kim Ân dịch),

NXB Văn học

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp sau:

+ Phương pháp cấu trúc - hệ thống : phương pháp chính này giúp người viết tìm hiểu một cách có hệ thống những đặc điểm loại hình của thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky

+ Với tư cách là phương pháp bổ trợ, việc so sánh, đối chiếu: giúp người viết xác định những đặc điểm chung loại hình của thể loại chân dung văn học và những biểu hiện riêng trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky để nhận rõ hơn phong cách riêng cũng như chiều sâu tư duy của họ

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, Luận văn triển khai nội dung chính trong 3 chương:

Chương 1: Thể loại chân dung văn học và vị trí của nó trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky

Chương 2: Nhân vật của chân dung văn học – sự tổng hợp giữa con người ngoài đời và hình tượng văn học

Chương 3: Tổ chức truyện kể trong chân dung văn học

Chương 1: THỂ LOẠI CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ VỊ TRÍ CỦA NÓ TRONG SÁNG TÁC CỦA M.GORKY VÀ K.PAUSTOVSKY

1.1 Về thể loại chân dung văn học

1.1.1 Lịch sử thể loại chân dung văn học

Trên thế giới, thể tài chân dung văn học đã xuất hiện từ lâu Nhiều tác phẩm được đánh giá là mẫu mực như sáng tác của M.Gorky, S.Zweig, K.Paustovsky… Ở nước ta chân dung văn học chỉ thực sự xuất hiện khi trong giới cầm bút đã có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân cũng như ý thức nghề nghiệp và sự phát triển của nó ngày càng có ý nghĩa trong đời sống văn học nói chung cũng như lịch sử phát triển của phê bình văn học nói riêng

Năm 1982, trong cuốn Văn học và hội họa, NXB Leningrad, học giả

V.S.Barakhov- người đã có quá trình nghiên cứu nhiều năm về thể loại chân

dung văn học ở Liên Xô cho rằng có thể dùng Chân dung văn học để giải

thích cho những hiện tượng rất khác nhau Theo đó, ông khẳng định: Loại hình khái niệm chân dung văn học khá rộng, bởi vậy nên sử dụng thuật ngữ

chân dung sáng tạo áp dụng cho phê bình văn học nghệ thuật Điều đó có

nghĩa thể loại chân dung văn học có tính chất gần gũi rất nhiều với phê bình văn học nghệ thuật Cũng bàn về chân dung văn học, tác giả Vương Trí Nhàn

trong lời dẫn mở đầu cuốn Chân dung văn học, cũng cho rằng: “Chân dung

văn học là một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học Nhiệm vụ của nó là phác họa ra hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội… Mỗi chân dung văn học thường được hình thành

từ sự tổng hợp hồi ức, kỷ niệm nhưng cũng có thể chỉ gồm suy nghĩ, tưởng tượng của nhà văn về đối tượng được nói tới (thường xảy ra trong trường hợp

vẽ lại chân dung một người đã qua đời từ lâu) Đằng nào cũng vậy, ở đây không chỉ có khuôn mặt của người được phác họa chân dung, mà còn cho thấy một phần hình ảnh của tác giả tức “họa sĩ” đã đứng ra “vẽ” bức chân dung đó” [51, tr.5]

Cho đến nay, có thể thấy rằng chân dung văn học đã và đang trở thành một thể loại hấp dẫn, thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của giới sáng tác cũng như giới nghiên cứu - phê bình ở nước ta Nếu như trước năm 1986, chân dung văn học đã bước đầu được quan tâm đến với tư cách là một thể loại văn học thì từ năm 1986 đến nay, các ý kiến, quan niệm về chân dung văn học xuất hiện nhiều hơn trước, tuy nhiên vì đây là một thể loại có tính chất “co giãn” nên việc nghiên cứu về nó hầu như mới chỉ dừng lại ở những bài viết

nhỏ lẻ trên sách, báo- tạp chí hoặc trong Lời giới thiệu của một số tuyển tập

chân dung văn học

Năm 2000, trong lời giới thiệu cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại- chân dung và phong cách, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng: “Văn

chân dung rất gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút ký về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với người thật Phải có óc tưởng tượng

và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí… Có người vẽ chân dung chỉ dựa vào những chi tiết của con người nhà văn trong đời sống

Có người thì chỉ dựa vào văn của ông ta Riêng tôi muốn phối hợp cả hai Làm sao văn và người soi sáng lẫn cho nhau Tôi quan niệm cái tôi ngoài đời

và cái tôi trong văn của người nghệ sĩ bao giờ cũng có sự thống nhất - không phải thống nhất ở bề ngoài, ở bề nổi (bề nổi nhiều khi có vẻ rất khác nhau),

mà ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn của ông ta Tìm ra chỗ thống nhất này cũng

là điều thú vị nhưng rất khó” [43, tr.9] Đứng trên phương diện thực tiễn sáng tác, chúng ta nhận thấy dựng thành công chân dung văn học về một tác giả vốn là một đơn vị đích thực của văn học thành văn, là một phạm trù bền vững

trong phê bình và nghiên cứu văn học “Đấy vừa là kết quả của việc “đọc” sáng tác của người ấy, lại vừa là kết quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc

đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất cũng bao hàm sự lí giải về một nghệ

sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong một nền văn nghệ”

[51] Như vậy, bản chất của thể loại chân dung văn học, theo tác giả Vương Trí Nhàn chính là việc đọc và nghiên cứu về cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của tác giả đó

Tác giả Lại Nguyên Ân nhấn mạnh: “Một nét đặc sắc rất cần cho chân dung văn học chính là chất văn học của nó Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, với cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt…” [4] Song hành cùng sự thay đổi của lịch sử, xã hội, đời sống văn học cũng có những chuyển biến mới tích cực Văn học được chú trọng đổi mới kéo theo quan niệm sáng tác cũng thay đổi Văn học thực sự gắn bó, có nhu cầu phản ánh chân thực về đời sống và con người Do đó, đây là dịp sáng tác chân dung văn học đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn chương của độc giả Mà nhắc đến lịch sử của thể tài chân dung văn học không thể không nhắc đến những sáng tác nổi tiếng trong văn học thế giới cũng như trong văn học Việt

Nam Có thể kể ra nhiều tác phẩm như Mấy vẻ mặt thi ca Việt Nam – thời kì

cổ cận đại của Huệ Chi (1983), Một số gương mặt văn chương và văn học nghệ thuật Việt Nam (2001) của Phong Lê… và ở trong luận văn này

người viết đặc biệt chú ý đến ngòi bút sắc sảo, giọng văn trong sáng của đại

văn hào M.Gorky qua tập sách Bàn về văn học và K.Paustovsky qua tập truyện Bông hồng vàng và bình minh mưa

Có thể thấy, chân dung văn học là một thể loại văn học có lịch sử ra đời, tồn tại và phát triển tương đối đa dạng, sinh động Mỗi tác giả, mỗi người viết, người nghiên cứu, phê bình có thể có cách nhìn nhận và tiếp cận khác nhau Song, thiết nghĩ điều đó không quan trọng, vấn đề là cả người viết và độc giả sẽ tiếp nhận thể loại chân dung văn học dưới góc độ nào và có một sự kết hợp hài hòa, thống nhất để chân dung văn học trở thành một thể loại đáng được đọc, nghiên cứu và suy ngẫm nhiều nhất

1.1.2 Khái niệm thể loại chân dung văn học

Đối với độc giả yêu thích văn chương thì thường có câu hỏi: Nhà văn là ai? Giữa con người tiểu sử và con người văn chương của ông ta có mối liên hệ

gì? Giữa đời sống cá nhân của ông ta với lịch sử nói chung và lịch sử văn chương nói riêng có những liên đới và quan hệ như thế nào? Đó là những câu hỏi quan trọng, thú vị Và chân dung văn học là một thể tài hướng mối quan tâm của mình đến những câu hỏi như thế Theo đó, chân dung văn học là những sáng tác lấy chân dung văn sĩ, những người hoạt động trong lĩnh vực văn chương nghệ thuật, làm đối tượng để khắc họa, miêu tả Tuy nhiên, như ở trên chúng tôi đã trình bày, chân dung văn học cho đến nay vẫn đang còn là một thể loại khá mới mẻ vì những lý do chủ quan và khách quan nhất định Dựa trên phương diện nghiên cứu thì mỗi người viết chân dung văn học lại có một quan điểm khác nhau Có người cho rằng chân dung văn học thuộc thể loại phê bình văn học, có người lại cho chân dung văn học thuộc thể ký văn học Ngoài ra còn rất nhiều những quan niệm khác về thể chân dung văn học Trên cơ sở đó, chúng tôi mạnh dạn đưa ra một vài khái niệm cơ bản về thể chân dung văn học

Nếu coi thể chân dung văn học thuộc thể loại bút kí chân dung thì theo

ý kiến nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh: “Văn chân dung rất gần với văn

sáng tác Nó là một thứ bút kí về người thật việc thật” Trong bài viết “Từ chân dung văn học đến ký chân dung” đăng trên tạp chí văn học số 3 năm

1996, tác giả Đức Dũng cũng khẳng định: “Chân dung văn học thuộc thể ký

văn học Trong luận án Phó tiến sĩ Ngữ văn Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ đầu những năm 1930 đến nay, tác giả Nguyễn Quốc Luân

cũng khẳng định: chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn

học, như là đặc trưng đầu tiên của thể văn này Từ điển thuật ngữ văn học

cũng viết: “Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí

Nó không thiên về cốt truyện ” [20] Như vậy, qua các ý kiến trên chúng ta

có thể khẳng định: Trước hết chân dung văn học là những sáng tác thuộc loại hình ký văn học Trong tương quan với ký chân dung, có thể thấy “Ký chân dung” không chỉ là một tiểu loại của loại hình ký văn học mà nó còn là một

thuật ngữ được sử dụng trong lĩnh vực báo chí, thuộc nhóm ký sự báo chí bởi tính chất người thật việc thật Và, nếu như đối tượng miêu tả của chân dung văn học là văn nghệ sĩ thì đối tượng của ký chân dung trên báo chí là những con người có thật, tiêu biểu Do đó, chân dung văn học có những mục đích và nhiệm vụ riêng biệt của nó Mục đích quan trọng đầu tiên của chân dung văn học là: “…miêu tả diện mạo cụ thể của một con người có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó; phát hiện đặc điểm riêng, cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó… dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người; thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng.” [23, tr.54] Như thế, việc miêu tả con người trong chân dung văn học không phải chỉ là diện mạo cụ thể, bên ngoài

mà quan trọng hơn là “bộ mặt tinh thần” của người đó Muốn làm tốt công việc này thì người viết chân dung không những phải hiểu được con người, tính cách của nghệ sĩ mà còn phải “thuộc” kĩ tác phẩm của người đó nữa Từ

đó, người viết chân dung sẽ tạo nên ấn tượng sâu đậm về một con người mà độc giả có thể chưa hiểu rõ hoặc mới biết, mà đặc biệt là như giáo sư Nguyễn Huệ Chi đã từng nói: “… để nhìn thấy họ như chính họ đã hiện diện chứ không như chúng ta tưởng tượng về họ, đó là cái nút của vấn đề.” [39, tr.12] Không chỉ tái tạo, khắc họa chân dung mà chân dung văn học còn có nhiệm

vụ đánh giá, cắt nghĩa, lý giải tài năng của đối tượng Đây cũng là một thử thách đối với người viết chân dung văn học để giúp người đọc có có thể hiểu

và mang một cái nhìn khách quan về những chân dung đó Ta có thể thấy khả năng này ở những chân dung về L.Tolstoy của M.Gorky, về chân dung và giá trị của nghề viết văn trong sáng tác của K.Paustovsky, về Balzac, Dickens của Zweig… được đánh giá là mẫu mực của thể tài chân dung văn học về nội dung và nghệ thuật

Nếu coi chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học Trong công trình nghiên cứu của học giả V.S.Barakhov, chân dung văn học

còn được gọi bởi thuật ngữ khác là Chân dung sáng tạo (hay Phê bình chân dung) Còn trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả như Nguyễn

Quốc Luân, Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn đều đề cập đến tính chất

phê bình văn học của chân dung văn học Trong những tác phẩm như Nhà văn Việt Nam hiện đại- chân dung và phong cách hay Những bài giảng về tác gia văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Đăng Mạnh đều khẳng định: ngoài đặc

trưng thuộc thể ký người thật việc thật, chân dung văn học còn là một dạng của phê bình văn học Theo ông, cái đích cao nhất của chân dung văn học vẫn

là nhằm vào người cầm bút, vì vậy người viết chân dung phải tìm ra được sự thống nhất (ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn chứ không phải ở bề ngoài) giữa văn

và người của mỗi cây bút, để từ người mà “rọi sáng” cho văn Đây cũng chính

là một biểu hiện của tính chất phê bình trong chân dung văn học Trong phần

Lời dẫn của cuốn Chân dung văn học, tác giả Vương Trí Nhàn cũng viết:

“Chân dung văn học là một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học.” [51, tr.5] Tác giả Nguyễn Quốc Luân trong luận án của mình cũng khẳng định: “chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học” [40]

Qua đó, sức hấp dẫn của các chân dung văn học được tạo nên bởi những hình ảnh sống động về nhà văn mà thể văn này khắc họa, và cũng qua chân dung văn học người đọc còn có thể thấy được cái “thần” trong văn nghiệp của những nhà văn đó Đây chính là nét vượt trội của thể chân dung văn học mà người yêu văn chương kì vọng ở nó so với những thể loại khác

So với thể tài phê bình tác giả hay nghiên cứu về tác giả thì chân dung văn học có cách viết phóng túng hơn Nếu viết về các tác giả cùng thời hoặc không quá xa về niên đại, người viết chân dung có thể cần tôn trọng sự thật nhiều hơn, không thể tùy tiện sáng tạo hay hư cấu, bịa chuyện như thật để dựng chân dung một con người nào đó Tuy nhiên, nếu viết về những tác giả sống cách xa nhiều thế kỷ và không còn lưu giữ nhiều thông tin tiểu sử ngoài

tác phẩm thì việc dựng chân dung có thể được phát huy quyền hư cấu trong một chừng mực nhất định sao cho phù hợp với cái nhìn và cách hình dung của người viết về nhân vật ấy Nhưng, không phải bất kì việc dựng, phác họa lại chân dung một người cũng được dễ dàng chấp nhận

Chân dung văn học phải chen chân với loại công trình nghiên cứu và phê bình vì nó cũng nhằm vào tác giả Nhưng, chân dung văn học sẽ miêu tả tác giả không chỉ thông qua tác phẩm mà phần nhiều còn trực tiếp thông qua các chi tiết thuộc tiểu sử và con người thật tác giả trong ứng xử, nói năng, tiếp xúc cụ thể để vẽ ra tác giả ấy như một con người sống theo cách miêu tả một nhân vật văn học, dù nhân vật ấy viết văn – làm thơ – vẽ tranh – soạn kịch… Mặt khác, chân dung văn học tuy được xây dựng trên cuộc đời thực của đối tượng nhưng không hoàn toàn trùng khít với con người tiểu sử bởi xu hướng tiểu thuyết hóa trong quá trình viết có thể pha trộn với suy tưởng, kể chuyện, bình luận… Do đó, chân dung văn học đứng giữa tiểu thuyết – phê bình văn học – tiểu sử, là thể loại không có ranh giới rõ rệt Nó là những sáng tác dựng lên chân dung con người, gắn với một sự kiện, một thời kì văn học và những đối tượng ấy thực sự trở thành một nhân vật văn học

Việc xác định một cách chính xác khái niệm thể tài chân dung văn học

là một việc khó bởi cần phải có nhiều hơn nữa những nghiên cứu chuyên sâu

về vấn đề này Tuy nhiên, khi đi vào khai thác thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình,

chúng ta có thể tạm hiểu chân dung văn học là những bài viết thể hiện quan niệm của tác giả về nhân cách của đối tượng (thường là văn nghệ sĩ) thông qua cuộc sống đời thường, tiểu sử, ngoại hình, cách đối nhân xử thế, sự nghiệp văn học… để dựng lại diện mạo tinh thần của những con người này

1.1.3 Đặc trưng thể loại chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể tài mới không chỉ đối với văn chương Việt Nam mà còn với cả nền văn chương thế giới nói chung Như đã trình bày

ở trên trong phần Lịch sử thể loại chân dung văn học và Khái niệm thể loại chân dung văn học Chân dung văn học là thể loại giao thoa với phê bình tiểu

sử, kí chân dung… và nhiều thể loại khác nữa Do đó để xác định được đặc trưng của thể loại chân dung văn học chúng ta cần dựa vào khái niệm cũng

như nguồn gốc của thể loại Mặt khác, nội dung đề tài của luận văn là Thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky: những đặc điểm loại hình Cho nên khi nghiên cứu về đặc trưng thể loại của chân

dung văn học, người viết cũng đã dựa trên khái niệm và nguồi gốc của thể loại để đưa ra những đặc trưng cơ bản của thể loại chân dung văn học về phương diện đặc điểm loại hình

Trước hết theo ý kiến của nhà nghiên cứu phê bình văn học Đỗ Lai Thúy, chân dung văn học có gốc gác từ phê bình tiểu sử Ông cho rằng: Phê bình tiểu sử là một trường phái phê bình trước hết xuất phát từ tiểu sử nhà văn, xem tiểu sử là căn cứ quan trọng để phát hiện, giải mã tác phẩm, tìm kiếm những

gì còn ẩn náu phía sau các sáng tác của nhà văn Phê bình tiểu sử được viết một cách văn chương thì có thể trở thành chân dung văn học Như vậy nhìn từ nguồn gốc, chân dung văn học trước hết phải là một kiểu, một dạng sinh động của phê bình văn học, là nhằm phát hiện ra “mối quan hệ giữa văn và người” (cách nói của Nguyễn Đăng Mạnh), là đi tìm “những cuộc làm người của họ trong văn chương” (cách nói của Vương Trí Nhàn) Do vậy, nhìn từ cội nguồn, tiểu

sử nhà văn là xuất phát điểm, phê bình nhà văn (nhận định, đánh giá) là đích hướng đến của chân dung văn học

Chân dung văn học là những sáng tác thuộc thể ký văn học, đồng thời cũng là một dạng phê bình văn học đặc biệt Đối tượng được miêu tả, khắc họa trong thể văn này là chân dung của các văn nghệ sĩ, vì vậy mà quan niệm

về nhà văn là yếu tố chi phối rất lớn đến sự phát triển của nó Trong luận án

Phó tiến sĩ khoa học Ngữ văn với đề tài Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ đầu những năm 1930 đến nay, tác giả Nguyễn Quốc Luân đã

khẳng định: chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn học,

như là đặc trưng đầu tiên của thể văn này Từ điển thuật ngữ văn học cũng

viết: “Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí Nó không thiên về cốt truyện ” Tác giả Đức Dũng trong bài viết có tiêu đề “Từ

chân dung văn học đến ký chân dung” trên Tạp chí Văn học, số 3, năm 1996

cũng khẳng định: chân dung văn học thuộc thể ký văn học Trong một công trình khác của mình ông cũng viết: “Trong các thể ký văn học, chân dung văn học được khu biệt ở khả năng tái tạo những chân dung điển hình…” [14, tr.192]

Nếu coi chân dung văn học là một thể loại ký chân dung, trước hết chúng ta cần đặt chân dung văn học trong hệ thống thể loại lớn hơn, bao quát hơn, đó là loại hình ký văn học Bày tỏ ý kiến của mình về chân dung văn học nhìn từ những đặc trưng của thể ký văn học, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh viết: “Văn chân dung rất gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút ký về người thật việc thật.” [44, tr.9] và: “Về đặc trưng thể loại, chân dung văn học thuộc thể ký người thật việc thật Người thật ở đây là một văn tài.” [56, tr.6]

Trong cuốn Ký văn học và ký báo chí, tác giả Đức Dũng viết “Trong các thể

ký văn học, chân dung văn học được khu biệt ở khả năng tái tạo những chân dung điển hình Về hình thức kết cấu, tác phẩm chân dung văn học có thể có nhiều kiểu kết hợp khác nhau : có tác phẩm giống như tiểu sử, có tác phẩm là những ghi chép sau những lần gặp gỡ nhân vật và có tác phẩm là ấn tượng tổng quát về một cuộc đời, một con người… Chính lối kết cấu linh hoạt, đa dạng như vậy đã khiến cho tác phẩm chân dung văn học nhiều khi bị lẫn với các thể loại khác như hồi ký, nhật ký, tự truyện, phê bình văn học…Những con người và những sự việc mà chân dung văn học đề cập tới thường diễn ra trong quá khứ Đó là lý do khiến cho chân dung văn học (cũng như hồi ký, truyện ký…) không phản ánh được nhiều những điều đang xảy ra, mới xảy ra như bút ký, ký sự, phóng sự văn học …” [14, tr.192]

Như vậy, nếu nói chân dung văn học là một loại thể gần gũi với phê bình văn học cũng không phải là không có cơ sở Đều là nói về tác giả, nhưng đối tượng nghiên cứu có lẽ cũng có sự khác nhau Điều đầu tiên cần nói đến

đó là: Tác giả là một đơn vị đích thực của văn học thành văn, cho nên đó cũng

là một phạm trù bền vững trong phê bình và nghiên cứu văn học Nhưng, nếu

trong phê bình và nhất là nghiên cứu văn học, tác giả ở đây chủ yếu lại là đặc

điểm sáng tác, đặc điểm thế giới nghệ thuật do tác giả tạo ra trong các tác phẩm của mình Và, phê bình, nghiên cứu sẽ chủ yếu dựa vào tác phẩm của tác giả ấy chứ không phải các chi tiết rườm rà về tiểu sử, sinh hoạt, cá tính, hình thể, thì chân dung văn học chính là đi vào đời tư của tác giả Miêu tả tác giả không chỉ thông qua tác phẩm mà phần nhiều còn trực tiếp thông qua các chi tiết thuộc tiểu sử tác giả, thông qua con người thật của tác giả trong những ứng xử, nói năng, xúc tiếp cụ thể; nó chủ yếu vẽ ra tác giả ấy như một con người sống, giống như cách miêu tả nhân vật trong văn học, dù không quên rằng "nhân vật" ấy chủ yếu làm văn nghệ − viết văn, làm thơ, vẽ tranh, soạn kịch… Tác giả Vương Trí Nhàn cũng bày tỏ ý kiến của mình khi viết chân dung văn học “Nhiều người từng gặp nhau ở nhận xét : bên cạnh các bài thơ cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo đấy là con người của chính ông ta, tính cách của ông ta”.… [54,tr.7] Một

số người viết không chỉ dựng chân dung nhà văn mà họ còn dựng chân dung những tầng lớp khác trong xã hội: những nhà văn hóa, những nhà khoa học, những doanh nhân thành đạt, những bạn bè thân thiết

Nếu coi chân dung văn học là một thể tài riêng biệt và độc lập như ý kiến của nhà nghiên cứu phê bình Lại Nguyên Ân Khái niệm thể tài và thể loại văn học vốn xuất phát từ một thuật ngữ gốc tiếng Pháp là Genre

littéraire Khái niệm thể loại thiên về chỉ hình thức, phương thức thể hiện đời sống như tự sự, trữ tình, kịch, còn khái niệm thể tài là chỉ về mặt nội

dung, đề tài Nhìn dưới góc độ thể tài, chân dung văn học có nội dung cốt

lõi là tái hiện sinh động gương mặt, thần thái nhà văn Nhưng ở đây là chân dung nhà văn, nên không thể thiếu sự phân tích, đánh giá về vai trò, vị trí, sự nghiệp, đóng góp cho đời sống văn chương (yếu tố phê bình) nhằm mục đích khẳng định một văn tài, một sự nghiệp văn chương Những

sự kiện, hoạt động trong cuộc đời nhà văn là những chi tiết bên ngoài, bề nổi, dễ nhận ra Nhưng tìm ra những khoảnh khắc, những bước ngoặt, tìm ra cách thể hiện, văn phong phù hợp như Gorky viết về L.Tolstoy, A.Chekhov, S.Yesenin; Stephan Zweig viết về Balzac, Dickens, Byron; Nguyễn Đăng Mạnh viết về Quang Dũng, Nguyên Ngọc; Vương Trí Nhàn viết về Tô Hoài; Tô Hoài viết về Nam Cao… để cho người đọc thấy hiển hiện bản chất con người, tài năng, trí tuệ nhà văn… là bút lực của người viết chân dung Dưới ngòi bút của M.Gorky, vị cha đẻ của bộ tiểu thuyết

Chiến tranh và hòa bình hiện lên như có thần, sinh động và sáng ngời như

chính tài năng tâm hồn và phẩm cách vĩ đại của đại văn hào nổi tiếng trong nền văn học dân tộc Nga

Tóm lại, chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học, phê bình từ góc nhìn tiểu sử, qua tiểu sử, cuộc đời mà khắc họa phẩm chất tinh thần, tài năng, đóng góp của nhà văn Nó là sự hòa quyện giữa tính chất kí, tính chất sáng tác văn chương và phê bình văn học Nếu để kí lấn át, nó sẽ biến thành kiểu chân dung tái hiện, có khi giống nhưng vô hồn, thiếu sinh khí Nếu để văn (yếu tố hư cấu, tưởng tượng) lấn át,

nó sẽ thiếu đi sự trung thực và sẽ nhận được sự trách cứ là “bịa đặt”, “giả tạo” Nếu quá đậm chất phê bình (đánh giá, khẳng định bằng văn phong nghị luận), bài viết sẽ biến thành bài phê bình tác giả Chân dung văn học cũng có những giao thoa với các thể văn khác như đã nói ở trên Xét cho cùng, mỗi thể văn đều những có lí do tồn tại của nó, trong đó, chân dung văn học đòi hỏi một kiểu viết riêng mà muốn thành công, người viết phải hội tụ nhiều mặt mạnh: nắm vững cuộc đời, tiểu sử nhà văn; thấu hiểu

và cảm thông với số phận, bi kịch của họ; trung thực, công tâm và cả dũng cảm trong đánh giá văn tài, sự nghiệp; biết đồng cảm với họ trong tư cách một nhà văn, cả ở tâm hồn và cách hành văn

1.2.Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky

và K.Paustovsky

Nói đến thể loại chân dung văn học, chúng ta không thể không nhắc

đến hai nhà văn của Nga: M.Gorky và K.Paustovsky Ở thể loại này, M.Gorky

và K.Paustovsky đều đạt nhiều thành tựu Những tác phẩm của M.Gorky và K.Paustovsky được đánh giá là mẫu mực của thể tài chân dung văn học, về nội dung và nghệ thuật

1.2.1 Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của M.Gorky

M.Gorky (1864-1934) là nhà văn vĩ đại của giai cấp vô sản, là ngọn cờ đầu của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Trong cuộc đời hoạt động văn học ngót nửa thế kỉ, ông đã để lại một sự nghiệp chói lọi, một di sản sáng tác khổng lồ, nó là niềm tự hào của nhân dân Nga và của cả loài người tiến bộ

M.Gorky sáng tác nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết,

ký, hồi ký, chính luận, kịch, phê bình văn học… Ông sáng tác qua nhiều giai đoạn, nhiều chặng đường khác nhau, điểm nổi bật trong những sáng tác đó là

sự đa dạng về phong cách “tính chất nhiều tính cách và nhiều phong cách” Ông vừa là nhà văn lãng mạn, vừa là nhà văn hiện thực Điều đó tạo nên sự độc đáo riêng biệt trong phong cách của M.Gorky Trong mọi lĩnh vực, thiên tài nghệ thuật của ông đều chiếm lĩnh những đỉnh cao chót vót… Tuy nhiên,

có thể nói M.Gorky là bậc thầy về truyện ngắn và chân dung văn học Mặc dù viết về chân dung vẫn đang còn là một thể loại mới nhưng M.Gorky đã thực

sự thành công ở thể loại này và để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc

Thể loại chân dung văn học được thể hiện rõ trong cuốn “ Bàn về văn học”

của Gorky Đánh giá cao tài năng của M.Gorky, V.Lenin coi ông là “đại diện

vĩ đại nhất của nghệ thuật vô sản” là niềm tự hào của dân tộc Nga

Nói đến M.Gorky là nói đến một con người vĩ đại về bản lĩnh sống,

“cánh chim báo bão” của cách mạng Nga Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông gắn liền với những biến đổi thăng trầm của lịch sử Nga và cuộc sống của quần chúng nhân dân lao khổ Với quan niệm “Tôi đến với cuộc đời để mà không thỏa thuận”, nhà văn nguyện suốt đời chiến đấu vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, mang lại hạnh phúc cho mọi người: “Con người Gorky, tình yêu lớn đối với cuộc sống và lòng phẫn nộ đối với những gì chà đạp lên cuộc sống, tư tưởng cách mạng của ông, đã đi vòng quanh thế giới, trở thành một phần tình cảm, một phần suy nghĩ của nhân dân, trở thành một sự nghiệp giải phóng của những người bị áp bức và sự nghiệp xây dựng thế giới của những hôm qua còn là nô lệ” [7, tr.294] Vì thế, sự nghiệp của nhà văn đã là đối tượng cho nhiều nhà phê bình, nghiên cứu

Trong sự nghiệp cầm bút của mình, dường như M Gorky đều gặt hái được những thành công vang dội, trong đó phải kể đến là thể loại chân dung văn học Khi nói đến công trình viết chân dung văn học của Maxim Gorky thì không thể không nói đến tác phẩm M.Gorky viết về chân dung nhà văn hiện thực L.Tolstoy Những cuộc tiếp xúc với Tolstoy đã giúp Gorky viết nên cuốn

hồi ký về tác giả Chiến tranh và Hòa bình Trong tác phẩm, Tolstoy xuất hiện

như một “vị thánh của nước Nga, ngồi trên chiếc ngai bằng gỗ thích dưới một tán cây bằng vàng” Ở đó M.Gorky đã nói đến “ngàn cái nhìn của Tolstoy”:

Tuy mang vẻ hoang dã, đôi mắt L.Tolstoy lại tỏa ra ánh sáng của trí tuệ minh triết, thấu tỏ bao sự vật, từ những cái nhỏ đến những cái lớn lao, vĩ đại lay chuyển cả lịch sử loài người Có thể nói ánh mắt L.Tolstoy biểu hiện tâm hồn của một kẻ đã đạt đến đỉnh cao của sự thông tuệ và lại quay trở về vẻ giản dị, hoang sơ Ngoài ánh mắt, L.Tolstoy còn có đôi bàn tay rất đặc biệt mà các họa sĩ và những thợ chụp ảnh có lẽ đã không chú ý đến M.Gorky, người biết Tolstoy những năm tuổi già, đã viết về L.Tolstoy: “Ông có đôi bàn tay kỳ diệu! Chúng không đẹp, gồ ghề những đường gân máu lớn nhưng đầy sức

biểu cảm và năng lực sáng tạo Có lẽ Leonardo da Vinci cũng có đôi bàn tay như thế Với đôi tay đó người ta có thể làm được bất cứ điều gì” L.Tolstoy có thể thể hiện tình cảm và suy nghĩ bằng đôi bàn tay mà M.Gorky nhớ L.Tolstoy lúc chơi bài (một thú đam mê của văn hào): “Ông chơi nghiêm túc

và hăng hái Đôi tay ông trở nên bị kích động khi nhặt những lá bài lên, hệt như ông đang giữ giữa các ngón tay những con chim sống động chứ không phải là những mảnh bìa vô tri vô giác” và “ông động đậy những ngón tay, dần dần gom lại thành nắm đấm, rồi bỗng nhiên xòe chúng ra, đồng thời thốt ra một câu rất hay và đầy trọng lượng”…

Khi Gorky gặp Tolstoy năm 1900, hai người đều là những cây bút vĩ đại của nền văn học Nga Nhưng lúc này, Tolstoy đã từ bỏ văn chương, say

mê đắm chìm trong niềm tin tôn giáo của mình Tolstoy biến mình thành đấng cứu thế của nước Nga Ông ăn mặc như nông dân, đi khắp nơi rao giảng về quan điểm bất bạo động và sự tôn trọng những giá trị tinh thần của con người

cá nhân Giữa Tolstoy và Gorky là một sự cách biệt lớn lao: Tolstoy hơn Gorky 40 tuổi; Tolstoy dòng dõi đại quý tộc, Gorky xuất thân từ tầng lớp lao động; Tolstoy không muốn dùng bạo lực chống lại cái ác, Gorky muốn làm cách mạng; Tolstoy tin vào Chúa, Gorky là người vô thần;… Tuy nhiên, giữa

họ lại có mối quan hệ gần như là ruột thịt, bởi chảy trong huyết quản của họ đều là dòng máu của nghệ thuật, của văn chương và của tình yêu thương con người Nghệ thuật của Gorky được tôn vinh ở thế kỷ XX, song nguồn cội của

nó là thế kỷ XIX, là thời đại của Tolstoy

M.Gorky nổi tiếng với câu nói “Văn học là nhân học”, vì vậy những tác phẩm của ông đều có những nét đặc sắc về nội dung, tư tưởng, mang đậm tính nhân văn Từ những chân dung văn học, ông đã làm thay đổi những ấn tượng của độc giả về những con người ấy Ông đã xoá tan khoảng cách ranh giới giữa người nổi tiếng với những người bình thường, đã vén màn sương huyền

ảo để tiết lộ một sự thật, không phải cứ những gì thần tượng đều trở nên

thiêng liêng và có những hành động cao siêu như thần thánh Từ những chân dung văn học, M.Gorky đã cho ta nhìn thấy cuộc sống đời thường của các nhà văn, thấy họ là những con người như chúng ta, có khi còn nghèo khó, túng quẫn và nhếch nhác “Với những truyện ngắn của mình, Gorky đã mang vào văn học một luồng gió mới đã buộc những người đương thời phải thay đổi những suy nghĩ đã thành nếp của mình về con người, về cuộc đời và cả văn học, thúc giục họ hành động, tiến lên để bước cùng một nhịp với đời sống anh

hùng, thời đại bão táp cách mạng mà bản thân ông đã được mệnh danh là Con chim báo bão” (Đỗ Xuân Hà) Những quan niệm về văn chương của

M.Gorky đều đã được nhà văn thể hiện rõ trong tác phẩm của mình Sự nghiệp cầm bút của mình, M Gorky đặc biệt chú ý đến chân dung những người nghệ sĩ lớn, nổi tiếng trước và sau ông, ông coi họ như là những tấm gương để soi vào đó mà học hỏi, tôi đúc và rèn luyện bản thân Cách nhìn

nhận tiến bộ ấy đã được ông đúc kết trong cuốn sách Gorky bàn về văn học

cùng nhiều tác phẩm khác của nhà văn nữa

Cuộc đời nhà văn M.Gorky là một huyền thoại: một con người từ

“dưới đáy” xã hội, hoàn toàn bằng con đường tự học đã vươn lên thành một nhà văn vĩ đại Mọi người nói ông là người vô thần, ông không tin vào Chúa Điều đó có lẽ cũng không hoàn toàn đúng Trong ông luôn có một vị Chúa toàn năng: đó là “Con Người viết hoa” - con người của lao động, của tự do, con người luôn kiếm tìm sự thật, kiếm tìm chân lý - con người đó luôn có thể vượt lên tất cả, làm được tất cả Và chính ông, bằng cuộc đời và sáng tạo của mình đã là một minh chứng thật hùng hồn cho sức mạnh của “Con Người viết hoa” đó Thông qua các tác phẩm văn chương của mình, đặc biệt là trong

cuốn Bàn về văn học cùng nhiều tác phẩm chân dung văn học khác, nhà văn

đã khẳng định một cách hùng hồn về niềm tin cũng như sức mạnh của con người Trân trọng và đề cao con người cũng là một mục đích nhân văn cao

đẹp mà văn học hướng tới Đó cũng là lý do vì sao tác phẩm của M.Gorky sống mãi với thời gian và trong lòng người đọc

1.2.2 Vị trí thể loại chân dung văn học trong sáng tác của K.Paustovsky

K.Paustovsky (1892-1968) là nhà văn Nga nổi tiếng Với khuynh hướng lãng mạn và phong cách trữ tình độc đáo, phong cách của ông đã làm

say mê bao thế hệ độc giả trong nước cũng như trên thế giới

Trong cuộc hành trình chắt chiu từng hạt bụi vàng, ông đã kết thành

“hoa thơm quả ngọt”- những tiểu thuyết, truyện dài, chân dung văn học, bút

kí, tiểu luận, truyện ngắn… Ông là tấm gương tích cực học hỏi kinh nghiệm của thế hệ nhà văn tiền bối và các đồng nghiệp đương thời Ông đã để lại một

khối lượng tác phẩm đồ sộ: Những phác thảo biển khơi (1925), Những đám mây lấp lánh (1929)… tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu văn học, các dịch

giả đã sớm giới thiệu những sáng tác của K.Paustovsky tới bạn đọc trong

nước Tập Bông hồng vàng được xuất bản ở Nga năm 1955, không bao lâu

sau một số truyện ngắn tiêu biểu của K.Paustovsky đã được các dịch giả miền

Nam dịch sang tiếng Việt Năm 1953, tập truyện ngắn Bình minh mưa do Vũ

Minh Thiều dịch được đăng Tập san Nhân loại do Đông Hồ chủ trương trong

các số 16-17-18 Ở miền Trung, truyện Mưa lúc rạng đông được Bửu Kế và Cẩm Tâm dịch, in trong tập Truyện ngắn quốc tế, nhà xuất bản Hương Bình ở

Huế ấn hành năm 1955 Ngay từ những ngày đầu, truyện của K.Paustovsky đã nhanh chóng chinh phục được đông đảo người yêu văn học nghệ thuật Việt Nam bởi phong cách văn chương đậm chất lãng mạn trữ tình Cảm nhận chung về âm hưởng trong các sáng tác của K.Paustovsky, tác giả Phan Hồng

Giang trong bài viết “Mấy lời nói thêm về K.Paustovsky” nhận xét: “Đọc K.Paustovsky, các truyện ngắn của ông, “Bông hồng vàng”, “Truyện cuộc đời”, ta như được nghe giọng nói khoan thai, điềm đạm Nhìn thấy trước mắt

mình ánh mắt thông minh, đầm ấm, gặp gỡ những ý tưởng lắng đọng sâu xa

của ông về cuộc đời, cùng xúc động với ông những xúc động ly ty đầy run rẩy

nhất trước vẻ đẹp của thiên nhiên và lòng người”

Sang đầu những năm 60 của thế kỉ XX, tập truyện Bông hồng vàng đã

được giới thiệu ở nước ta qua bản dịch của Vũ Thư Hiên Các sáng tác của K.Paustovsky được đánh giá là có một sức hút đặc biệt, mang vẻ đẹp của tâm hồn Nga, tính cách Nga Và giá trị nhân văn sâu sắc chứa đựng trong mỗi trang viết của K.Paustovsky có khả năng thanh lọc tâm hồn con người K.Paustovsky tâm sự: “Tôi sống, tôi làm việc, tôi yêu, tôi đau khổ, tôi hi vọng, tôi mơ ước, chỉ biết chắc một điều rằng, sớm hay muộn, đến tuổi trưởng thành hoặc hơn nữa thậm chí có thể khi đã về già, tôi sẽ viết Tôi sẽ viết không phải vì tôi đã đặt ra cho mình nhiệm vụ ấy mà vì tâm hồn, trái tim, khối

óc tôi đòi hỏi phải làm như vậy Và bởi vì văn học, đối với tôi, là một hiện

tượng đẹp đẽ nhất thế giới”

Hơn nửa thế kỉ hoạt động trên nhiều lĩnh vực: làm báo, viết văn, tham gia giảng dạy tại học viện Gorky, K.Paustovsky đã để lại một khối lượng tác phẩm phong phú, đồ sộ về nhiều thể loại như tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu luận và đặc biệt là chân dung văn học Hòa vào dòng mạch chung của văn xuôi Nga hiện đại, K.Paustovsky đã chọn cho mình một lối đi riêng Tiếp thu tinh hoa từ những bậc tiền bối trong lịch sử văn học dân tộc, không ngừng tôi rèn bản thân, học tập kinh nghiệm từ bạn bè đồng nghiệp, K.Paustovsky đã khẳng định được vị trí của ông trên văn đàn Nga bên cạnh những tên tuổi trụ cột của dòng văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa như M Gorky, A Tolstoy, M.Sholokhov Kết quả gặt hái trên hành trình cuộc sống

đã tôi đúc trong trái tim nhà văn một bản lĩnh nghệ thuật cứng cỏi, giúp ông từng bước khẳng định cá tính sáng tạo trên những chặng đường khám phá

chinh phục nghệ thuật

Theo K.Paustovsky, nghề văn là một nghề cao quý đòi hỏi nhà văn phải

bỏ nhiều tâm sức để có được những con chữ chắt lọc từ tâm can mình Nhà

văn phải biết chuyển “lượng sống” thành “chất sống”, nghĩa là chuyển những trải nghiệm của mình thành một hiện thực thứ hai trong văn chương ở dạng cô đọng nhất, tinh chất nhất Ông quan niệm mỗi ngày sống là một ngày đi thực

tế và trải đời mình ra để viết Đó chính là quá trình khai thác những vỉa quặng cuộc sống đã kết tinh trong bản thân người cầm bút Để có những trang viết thật sự có giá trị, nhà văn phải sống trọn vẹn với thời đại mình, K.Paustovsky đến những chân trời mới tái hiện “chân dung những con người đẹp đẽ và bình

dị sống trên khắp miềm đất bao la của tổ quốc chúng ta” Từng con người ông

đã gặp gỡ, tiếp xúc đều được nhà văn nhìn nhận “với tư cách những con người của tương lại đẹp đẽ” K.Paustovsky bao giờ cũng đặt con người ở góc

độ nhiều ánh sáng nhất, chân dung nhân vật trong sáng tác của K.Paustovsky

là những con người làm chủ cuộc sống, con người tạo dựng tương lai

Năm 1955 tập truyện Bông hồng vàng ra đời, đây là tập truyện đã được

K.Paustovsky ấp ủ với ý định viết về nghề văn, thiên chức của người cầm bút

và một số vấn đề và tâm lý học sánh tạo văn học Trải qua quá trình thai nghén và tác phẩm đã được hoàn thành Có thể nói đây là tác phẩm mà K.Paustovsky dành nhiều tâm huyết Những quan niệm nghệ thuật được

K.Paustovsky nêu ra trong Bông hồng vàng trở thành những bài học kinh

nghiệm quý giá cho các nhà văn trẻ Nga và trên thế giới Tuy nhiên, ngay từ khi mới ra đời thì tập sách và chính tác giả của nó đã phải gánh chịu những lời chỉ trích từ giới phê bình văn học Nga lúc bấy giờ Họ không ngần ngại

phê phán những quan điểm K.Paustovsky trình bày trong Bông hồng vàng là

sự cách ly văn học khỏi hiện thực cuộc sống Hình tượng bông hồng vàng chỉ

là vật trang trí cho văn học, một biểu tượng của quan niệm “nghệ thuật vị nghệ thuật” Nhưng những lời chỉ trích ấy đã nhanh chóng bị chìm vào quên lãng bởi những gì thuộc về chân lý và lẽ phải thì sẽ mãi trường tồn cùng thời gian Đây là tập truyện tiêu biểu của K.Paustovsky mang đặc điểm chân dung văn học Và tác phẩm của K.Paustovsky ngày càng được độc giả thế giới biết

đến nhiều hơn Từ giữa thập niên những năm 50, các truyện ngắn của ông đã được dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau Tìm hiểu những đóng góp của K.Paustovsky đối với thể chân dung văn học nói riêng và nghệ thuật văn chương nói chung, chúng ta càng trân quý tâm hồn yêu người, yêu đời và yêu

cái đẹp của nhà văn

Tiểu kết

Với sự xuất hiện của thể loại chân dung, văn học không chỉ phong phú hơn về đề tài phản ánh mà độc giả cũng có thêm nhiều cơ hội để thưởng thức văn chương một cách trọn vẹn hơn nhờ những thông tin chân thực, sống động

và hấp dẫn về tác giả qua những sáng tác chân dung văn học Quá trình hình thành và phát triển của thể loại chân dung văn học với những khái niệm, đặc trưng riêng của nó đã mang lại những cách tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, dù

là được nhìn nhận ở bất kì phương diện nào thì chân dung văn học cũng đòi hỏi ở người viết một sự hiểu biết rộng lớn với kinh nghiệm và vốn sống phong phú cùng ngòi bút sắc sảo thì mới có thể tái hiện được chân dung nhân vật một cách có thần thái sống động như thật ngoài đời, đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn chương của độc giả

Dưới ngòi bút của M.Gorky và K.Paustovsky, từng chân dung văn nghệ

sỹ nổi tiếng đã được tái hiện và phác họa một cách chân thực, sáng tạo Trong sáng tác của M.Gorky, những bút kí viết về L.Tolstoy, A.Chekhov, S.Yesenin,… đều được giới nghiên cứu phê bình đánh giá rất cao Cũng như M.Gorky, K.Paustovsky đề cập đến chân dung văn học dưới quan điểm và phương diện khác của văn chương nghệ thuật giống như chiếc chìa khóa giúp người đọc mở ra một thế giới mới về những tác giả văn học mà từ xưa độc giả chỉ có thể tìm hiểu qua thông tin ít ỏi của phần tiểu dẫn Thông qua những tác phẩm cụ thể của mình, M.Gorky và K.Paustovsky đã mang đến cho độc giả một cách tiếp cận văn chương nghệ thuật độc đáo và mới lạ Ở đó, người đọc không chỉ được thấy từng chân dung nhân vật hiện lên sống động, có thần thái

mà còn có cơ hội được hiểu sâu hơn về tính cách, thói quen, sở thích hàng ngày của nhân vật Tìm hiểu thể loại chân dung văn học trên phương diện những đặc điểm loại hình qua sáng tác của M.Gorky và K.Paustovsky dưới ngòi bút sắc sảo, tinh tế của hai văn hào độc giả sẽ nhận ra chân dung văn học

là một thể loại không thể thiếu trên văn đàn nghệ thuật

Chương 2: NHÂN VẬT CỦA CHÂN DUNG VĂN HỌC – SỰ TỔNG HỢP GIỮA CON NGƯỜI NGOÀI ĐỜI VÀ HÌNH TƯỢNG VĂN HỌC 2.1 Đối tượng được dựng chân dung văn học

2.1.1 Những người cùng thời

M.Gorky từng nói: “Văn học là tấm gương phản ánh thời đại” Như vậy văn học phản ánh hiện thực đời sống, phản ánh tư tưởng thời đại Hiện thực khách quan hiện diện trong tác phẩm nghệ thuật bao giờ cũng thẩm thấu qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ

M.Gorky và K.Paustovsky đều sinh ra và trưởng thành trong hoàn cảnh đất nước nhiều biến động từ cuối thế kỷ XIX và cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất đầy máu lửa những năm đầu thế kỉ XX Dù muốn hay không thì trong ý thức của mỗi người vẫn thấm thía bi kịch của thời đại, của dân tộc Hơn thế, những biến động của thời cuộc đã tác động khá sâu sắc đến cuộc đời của cả hai nhà văn M.Gorky từng công khai phản đối chế độ Sa hoàng và bị bắt giữ nhiều lần Ông đã kết bạn với nhiều nhà cách mạng và trở thành người bạn của V.Lenin Trong khi đó, K.Paustovsky từng tham gia vào Hồng quân Liên

Xô Số phận của M.Gorky và K.Paustovsky đều chịu sự chi phối trực tiếp của đời sống chính trị của đất nước Là nghệ sĩ chân chính, cả M.Gorky và K.Paustovsky lại càng không thể sống tách khỏi thời đại mình Chính vì vậy

mà trong những sáng tác của mình khi xây dựng những chân dung văn học, M.Gorky và K.Paustovsky chủ yếu viết về những nhân vật cùng thời đại, thông qua đó cho người đọc thấy đượcmột bức tranh sinh động, chân thực về đời sống xã hội đương thời Đặc biệt là trong những sáng tác chân dung văn học, một thể tài mà đối tượng phản ánh là người thật, việc thật thì bức tranh

xã hội đương thời hiện lên càng chân thực hơn

Trước hết, điều này được thể hiện qua việc M.Gorky coi họ không chỉ

là bạn văn mà cả bạn chiến đấu Trong bài viết Về Romain Rolland, ở những năm đầu thế kỷ XX, khi mà cả châu Âu chìm trong bóng tối của chiến tranh,

con người trở nên mất niềm tin, bất lực, tự phủ nhận một cách bi đát Đâu đâu cũng nghe tiếng đổ vỡ ầm ì, bốn bề chìm ngập trong nỗi u buồn đầy hằn học, thì một Romain Rolland vẫn kiên gan, bền bỉ sáng tạo những giá trị văn hóa Hình ảnh của Romain Rolland như ngôi sao rực sáng trên bầu trời châu Âu đen tối Những sáng tác của ông chống đối lại chiến tranh, khát khao công lý

và tràn đầy niềm tin mãnh liệt vào dân tộc Pháp Sống giữa cái thời đại mà niềm tin đã bị đánh mất thì Romain Rolland vẫn có một niềm tin sắt đá đối với tình yêu, đối với thế giới và con người Với M.Gorky, ông cảm thấy “có được cái vinh dự cao cả được coi Romain Rolland là một người bạn” [21, tr.185] bởi chính ông cũng đã đến với những người mác xít, những nhà cách mạng xã hội dân chủ, đến với phong trào công nhân Cũng như những nhà mác xít lúc bấy giờ, ông tin rằng những người công nhân sẽ giành được tự do bằng sức mạnh của chính mình Ông đã trở thành nhà văn của những người

vô sản, trở thành “con chim báo bão” của cách mạng Nga

Trong cuộc đời của mình, M.Gorky từng đi khắp nước Nga, dọc theo sông Volga vĩ đại, xuyên qua những thảo nguyên vùng sông Đông mênh mông, những cánh đồng Ucraina màu mỡ, đi xuống Biển Đen, rồi tiến lên vùng núi Kavkaz hùng vĩ Bạn của ông là những con người Nga vĩ đại, đó là Tolstoy, Chekhov và đặc biệt là Lenin Mặc dù có một sự cách biệt lớn giữa Tolstoy và Gorky: Tolstoy hơn Gorky 40 tuổi; Tolstoy dòng dõi đại quý tộc, M.Gorky xuất thân từ tầng lớp lao động; Tolstoy không muốn dùng bạo lực chống lại cái ác, Gorky muốn làm cách mạng; Tolstoy tin vào Chúa, Gorky là người vô thần,… Song, giữa họ lại có mối quan hệ gần như là ruột thịt, bởi chảy trong huyết quản của họ đều là dòng máu của nghệ thuật, của văn

chương và của tình yêu thương con người

Chân dung những người bạn cùng thời đại của M.Gorky và K.Paustovsky được thể hiện rõ nhất ở đời sống văn học, văn hóa đương thời Những chân dung văn học của hai nhà văn đều là những người có đóng góp

quan trọng đối với đời sống văn học, nghệ thuật của thời đại Đó là những con người tài năng, đầy tâm huyết, luôn có khát vọng hướng tới một nền văn học nghệ thuật tiến bộ, có ích Nửa cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX được coi là

“Thời kỳ bạc” của văn học Nga Thời kỳ này văn chương Nga được cách tân

và mang nhiều sinh động Với tinh thần dân chủ, các nhà văn, nhà thơ hoạt động say sưa, sôi nổi Họ tranh cãi, bàn luận các vấn đề, khía cạnh của văn học, của nghiệp văn Cùng với các nhân vật trong chân dung văn học của mình, M.Gorky và K.Paustovsky cũng chính là những người góp phần quan trọng làm nên cái không khí sôi động của đời sống văn chương một thời Do vậy, sự gắn bó với các đồng nghiệp của M.Gorky và K.Paustovsky là một lẽ

tự nhiên, tất yếu Và người đọc có thể bắt gặp trong sáng tác của hai ông những trang viết về cùng một nhân vật, thậm chí chính hai ông cũng trở thành nhân vật trong tác phẩm chân dung văn học của nhau (Gorky trở thành chân

dung văn học trong cuốn Bông hồng vàng và bình minh mưa)

Nghệ thuật của Gorky được tôn vinh ở thế kỷ XX, song nguồn cội của

nó là thế kỷ XIX, là thời đại của Tolstoy, Chekhov và cả Dostoevsky, mặc dù M.Gorky luôn phê phán Dostoevsky Thông qua những cuộc đối thoại giữa Gorky với Chekhov, với Tolstoy, ta thấy được một thời kỳ văn học rực rỡ của

đất nước Nga nói riêng, bối cảnh hiện thực xã hội Nga nói chung

Cuộc đời của K.Paustovsky đã dành ba mươi năm để chu du khắp nẻo đường Nga Ông đã sống nhiều ngày với những con người thuộc mọi dân tộc

Ba mươi năm này ông dành để học và ba mươi năm cuối cùng để sáng tác Chính vì thế mà ông gặp gỡ nhiều người, có nhiều bạn bè trong làng văn Nga Ông và các bạn thường bàn luận trao đổi về văn chương và cuộc sống hay thậm chí chỉ là những câu chuyện phiếm để giải khuây Với K.Paustovsky, Gaida là một bạn văn thân thiết, hai người đã từng sống cùng nhau, cùng nhau bàn luận về văn chương: “Anh mang bản thảo đến và đọc lại cho tôi nghe lần thứ hai Tôi theo dõi bản thảo Anh chỉ nhầm mất vài chỗ, nhưng là những

chỗ không quan trọng lắm Vì câu chuyện đó chúng tôi đã cãi vã mấy ngày liền xem Gaida có được cuộc hay không” [62, tr.125] K.Paustovsky thừa nhận: “Đó là khoảng thời gian đẹp đẽ vô cùng với những câu đùa bất tận, những cuộc đấu “bất phân thắng bại”, những trận khẩu chiến về văn học và những buổi câu ở các ao hồ và lòng sông cạn Tất cả những cái đó, bằng một cách khó hiểu đã giúp chúng tôi sáng tác” [62, tr.125] Trong quãng đời dịch chuyển của K.Paustovsky, ông đã gặp gỡ Fedin, đã cùng nhà văn Fedin sống

ở trong một ngôi nhà nhỏ ngay bên cạnh bờ biển vùng Gagrư Vì sống cùng nên K.Paustovsky đã thường xuyên được quan sát cách làm việc của Fedin,

đó là chân dung một con người cẩn thận, chỉ ngồi xuống viết khi nào đã nghĩ thật chín đều mình định viết, chỉnh lý nó cẩn thận, làm nó phong phú thêm bằng những suy nghĩ sâu sắc và những hồi ức cho tới khi nó hình thành trong

ý thức một cách hoàn toàn

Trong bài viết Đêm trắng, ngòi bút của K.Paustovsky tái hiện khá rõ

đời sống văn học Nga thời bấy giờ Đó là thời kỳ Xô Viết, văn học trở thành

vũ khí của cách mạng Ở bài viết này, chân dung của M.Gorky được hiện lên khá rõ khi ông quyết định thành lập đội văn học Mặc dù kính trọng, yêu mến M.Gorky nhưng K.Paustovsky từ chối, không đồng ý với cách viết văn theo đội bởi theo ông lối viết tập thể là không thể nào chấp nhận được trong việc viết văn K.Paustovsky bày tỏ: “Trong một tác phẩm, bất kể đặc tính của tài liệu là thế nào, vẫn cứ phải có cá tính của nhà văn với tất cả những phẩm chất của sự cảm thụ hiện thực, cái bút pháp và ngôn ngữ của anh ta” [62, tr.147] Tác giả đã nói chuyện này với nhân vật của mình là M.Gorky: “Ông cau mày,

theo thói quen lấy ngón tay gõ gõ trên mặt bàn, nghĩ ngợi một lát rồi trả lời:

- Anh bạn trẻ ạ, người ta có thể buộc tội anh là ngạo mạn đấy Nhưng nói chung, anh cứ làm đi Có điều anh đừng ngượng Thế nào cũng phải mang

tác phẩm về nhé! Nhất định đấy! [62, tr.148]