XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ, TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU ĐIỆN TỬ VÀ XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ.

tạo ra những phiên bản đươc mã hóa bằng các ký tự chữ cái đòi hỏi ít lưu trữ hơn và dễ dàng hơn trong việc truyền tải thông tin hơn là thông tin ở dạng bit-mapped image tạo điều kiện sửa

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 7

1.Tính cấp thiết của đề tài 7

2.Mục đích nghiên cứu 8

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4.Phương pháp nghiên cứu 8

5.Tình hình nghiên cứu của đề tài 9

CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ VỀ XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ, TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU ĐIỆN TỬ VÀ XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ 10

1.1.Vài nét về lịch sử của xuất bản điện tử 10

1.2.Tài liệu điện tử 11

1.3.Xuất bản điện tử 11

1.4.Những hình thức và phân loại xuất bản điện tử 13

1.4.1.Những hình thức của xuất bản điện tử 13

1.4.2.Phân loại xuất bản điện tử 16

1.4.2.1.Dựa theo tính chất của xuất bản phẩm 16

1.4.2.2.Dựa theo hình thức xuất bản 16

1.4.3.Một số ví dụ điển hình của xuất bản điện tử 17

1.4.3.1.CD- ROM 17

1.4.3.2.Đĩa quang, đĩa từ 19

1.4.3.3.Sách điện tử 19

1.4.3.4.Cơ sở dữ liệu trực tuyến 24

1.4.3.5.Thư điện tử (email) 26

CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ CỦA XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ 27

2.1.Sự chuẩn bị của tác giả 27

2.2.Hiệu đính 27

2.3 Chuẩn bị cơ sở dữ liệu 27

2.4.Giới thiệu và phân phối sản phẩm và dịch vụ 28

2.5.Lưu trữ 28

2.6.Liên kết điện tử 29

CHƯƠNG 3 : MỘT SỐ CHUẨN HÓA ÁP DỤNG 33

TRONG XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ 33

2.1.Đối với từng biểu ghi riêng biệt 33

2.2.Dublin Core 33

2.3.METS (Metadata Encoding and Transmission Standard) : Tiêu chuẩn Mã hoá và Truyền tải Siêu dữ liệu 36

2.4.MODS (Metadata Object Description Schema) Tiêu chuẩn Mô tả đối tượng Siêu dữ liệu, một khổ mẫu MARC nhẹ nhàng và đơn giản hơn 37

CHƯƠNG 4: ƯU, NHƯỢC ĐIỂM VÀ XU HƯỚNG 40

CỦA XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ TRONG TƯƠNG LAI 40

4.1.Ưu điểm 40

4.2.Nhược điểm 42

4.3.Xu hướng trong xuất bản điện tử trong thời gian tới 43

4.4.Sự ảnh hưởng của xuất bản điện tử lên hoạt động của thư viện và các dịch vụ của thư viện 43

4.4.1.Cấu trúc và tổ chức 43

4.4.2.Tiêu chuẩn và kỹ năng người cán bộ thông tin và thư viện 44

4.4.3.Bổ sung và biên mục 46

4.4.3.1.Bổ sung và truy cập 46

Sự hỗ trợ của những nhà cung cấp là luôn luôn ổn định, nhanh chóng và có sẵn 47

Những quá trình cài đặt hệ thống xuất bản điện tử và xuất bản phẩm điện tử thì phải ngày càng đơn giản và chuẩn hóa để các sản phẩm có thể được truy cập và không truy cập thì vẫn được sử dụng một cách dễ dàng nhất 47

Tiêu chuẩn và giao diện thân thiện với người sử dụng 48

Hệ thống tài liệu hướng dẫn tốt 48

Xây dựng một hệ thống chuyên gia hỗ trợ trực tuyến 48

4.4.3.2.Kiểm soát thư mục 48

Những cán bộ thư viện yêu cầu tốt, thông tin đáng tin cậy về tính khả dụng của thông tin trong phương tiện truyền thông điện tử, để tạo điều kiện thuận lợi xác định, lựa chọn và bổ sung (hoặc, trong một số trường hợp, truy cập) Vì vậy, một số hình thức khuôn khổ của thư mục là cần thiết Một sự đồng ý thiết lập các bộ tiêu chuẩn hay là những nguyên tắc biên mục là cần thiết 48

Tuy nhiên có những vấn đề nổi lên mà hoạt động kiểm soát thư mục cần chú ý đó là: 48 4.4.4.Hoạt động truy cập thông tin của người dùng tin 49

4.4.4.1.Phân phối tài liệu 49

Khả năng của việc phân phối những tài liệu điện tử tăng lên cùng với các yêu cầu về các tài liệu in hay sao chép ở bất cứ hình thức vật lý nào làm cho các cơ quan thông tin thư viện phải ngồi lại và tìm ra một cách thức phân phối tài liệu nhanh nhất Nếu những dịch vụ cung cấp tài liệu có thể đáp ứng bất cứ yêu cầu về tài liệu ở một chi phí và tốc độ có thể chấp nhận được, họ trở thành những người tư vấn đóng góp cho sự phát triển mạng lưới của xuất bản điện tử ngày càng làm cho hệ thống này hoàn chình hơn Sự hiện diện của ngày càng tăng số lượng các nhà cung cấp mạng có thể truy cập và lưu trữ điện tử các tài liệu tạo điều kiện nhanh chóng về kinh tế và các địa điểm, lựa chọn và chuyển giao các bản ghi được yêu cầu từ phía người dùng tin Như giá cả bài báo tiếp tục tăng không có căn cứ cho rằng thư viện sẽ hủy các mục đăng ký của các tài liệu có chi phí cao đó và dựa vào tài liệu sẵn có để cung cấp và đáp ứng nhu cầu tin của người dung tin 'những nhu cầu cụ thể Ngày nay sự phát triển của hai hệ thống dịch vụ cung cấp thông tin chọn lọc và dịch vụ cung cấp thông tin theo nhu cầu có thể khuyến khích sự sử dụng thông tin từ phía người dùng tin và thư viện cũng tìm ra những cách thức để phân phối tài liệu một cách nhanh nhất Bên cạnh đó nó cũng tạo điều kiện thanh toán cả về nhuận bút cho chủ sở hữu quyền các tài liệu được cung cấp, do đó cung cấp các cơ hội cho sự phát triển của một nguồn thu nhập mới của hoạt động thông tin và thư viện 49 Một vấn đề nữa đòi hỏi sự quan tâm và tham gia của tất cả các cấp các ngành cơ quan chuyên gia thông tin và thư viện đó là sự quan tâm về sự bảo vệ đối với tác phẩm được viết ra của bản quyền trong việc phân phối tài liệu điện tử Không giống như khi sao chép tài liệu truyền thống, người phân phối thông tin có thể sao chép hay có thể giảm bớt, làm rộng ra hay là số hóa hình ảnh ở những hệ thống phân phối những tài liệu phức tạp ví dụ như bằng phương thức OCR ( Optical character recognition ) scan để

tạo ra những phiên bản đươc mã hóa bằng các ký tự (chữ cái) đòi hỏi ít lưu trữ hơn và

dễ dàng hơn trong việc truyền tải thông tin hơn là thông tin ở dạng bit-mapped image tạo điều kiện sửa đổi, bổ sung thông tin ở đầu ra 49 Cách in ấn có thể được thay đổi, những phần của văn bản có thể được di chuyển và những thay đổi trong minh họa của tài liệu cũng có thể thực hiện được cho phép bất cứ tài liệu nào được xuất bản dưới hình thức điện tử có thể thay đổi, tái chế phù hợp với yêu cầu không chỉ của người dùng tin mà còn với cơ quan thông tin và thư viện Chính

vì lý do này, những nhà xuất bản thích phân phối thông tin của mình tới người dùng tin của bit-mapped images kết quả tới người sử dụng là họ có thể sử dụng được sản phẩm ngay mà không cần sử dung thêm bất cứ một thao tác nào Trên thực tế, người ta vẫn thích chuyển thông tin của mình thông qua những kênh thông tin điện tử viễn thông hơn là việc đăng tải thông tin 50 Một vấn đề quan trọng cho các tài liệu điện tử là tính xác thực của tài liệu Do đó, một

sự khác biệt lớn giữa các tài liệu in trên giấy và tài liệu được xuất bản điện tử là khi một tác giả đưa bản thảo của mình tới nhà xuất bản thì đó là một biểu ghi cố định, cố định không thay đổi được về mặt nội dung trái ngược với bản chất của tài liệu điện tử

là có thể thay đổi được về mặt nội dung Sau đó, một cán bộ thư viện người cung cấp cho mỗi người dùng với quyền truy cập vào một văn bản điện tử, và người sử dụng nhận được văn bản, chưa có sự bảo đảm rằng những gì đang được cung cấp hoặc được nhận là xác thực, trong khi văn bản được gửi là một phiên bản hoàn chỉnh 50 Đứng về phía quan điểm của người sử dụng, quyền truy cập tới tài liệu là sự tăng cường khả năng cung cấp dịch vụ của tài liệu điện tử Có nhiều nhà cung cấp hơn và những khả năng cung cấp thông tin của họ là không giới hạn Nếu người dùng tin có thể trả bằng thể thanh toán điện tử hay là những phương tiện khác, sau đó giao dịch sẽ thông qua thư viện địa phương nơi người dùng tin sinh sống 51 4.4.4.2.Trao đổi tài liệu 51 Nếu tài liệu tồn tại ở dạng số (các ký tự được mã hóa) hoặc là sẵn sàng được số hóa bởi các cơ quan thông tin và thư viện thì nó có thể dễ dàng được chuyển tiếp thông qua hệ thống mạng không chỉ tới người dùng tin mà còn thông qua nhiều thư viện với nhau nữa Để tránh có thể sản xuất một số ít các phiên bản biến thể, trong hậu quả của scan lỗi, nó sẽ được thiết lập một cơ chế cho đăng ký sự tồn tại của một văn bản được số hóa và khi số hóa phiên bản lần đầu tiên được sản xuất,người ta phải thực hiện một quá trình kết hợp mang tính xác thực để đảm bảo độ tin cậy của văn bản Vì vậy quá trình trao đổi tài liệu trong xuất bản điện tử có thể nói là dễ dàng và nhanh chóng với một phạm vi rộng khắp hơn nhiều so với xuất bản truyền thống 51 4.4.5.Giao diện 51 4.4.6.Hỗ trợ người dùng tin 52

Để nhận được các quyền lợi của các thư viện điện tử, người sử dụng không phải chỉ có quyền truy cập vào mạng và trả tiền cho những dịch vụ của thư viện đó, mà người sử dụng cũng cần có các kỹ năng và sự tự tin để sử dụng các tiện ích của thư viện mang lại Điều này làm cho không chỉ đối với người dùng tin mà đối với các cơ quan thông tin thư viện phải đưa ra một chương trình đào tạo dài hạn, với các hướng dẫn ban đầu như là việc hỗ trợ đầy đủ tài liệu hướng dẫn và / hoặc trên màn hình luôn hiển thị sự giúp đỡ từ những nhà quản lý, quản trị thư viện Ngoài ra, người sử dụng cần để có thể ngay lập tức để có được sự trợ giúp với những vấn đề thường phát sinh trong ngày sử dụng, lỗi kỹ thuật khác nhau, từ những khó khăn để trong quá trình tìm kiếm thông tin

và sử dụng thông tin 52

Tùy theo tiêu chuẩn của dịch vụ cung cấp, một số hoặc tất cả các điều sau đây sẽ là cần thiết: 53 + Giới thiệu "hiển thị và cho biết" để nâng cao nhận thức và chứng minh các sự thuận lợi khi sử dụng thông tin sẵn có trong thư viện và / hoặc qua mạng 53 + Hướng dẫn trong việc thực hành kết nối mạng, định vị và tìm kiếm tài liệu thông qua hệ thống 53 + Lời khuyên về cách lựa chọn cơ sở dữ liệu liên quan đến chủ đề đặc biệt là các khu vực và các chủ đề quan tâm 53 + Hướng dẫn và tư vấn về các vấn đề liên quan đến quyền tác giả và các vấn đề pháp

lý (bao gồm các cảnh báo chống lại vấn đề đạo văn trong môi trường học tập) 53 + Đào tạo trong việc sử dụng các hệ thống thông tin điện tử cụ thể, bao gồm tìm kiếm các chiến lược và kỹ thuật như sử dụng ký tự chặt cụt và toán tử 53 + Đào tạo trong "việc đăng bài" và nhiều mặt của quản lý thông tin, ví dụ như: 53 Tải về, lưu trữ dữ liệu và các thao tác với các dữ liệu theo nhu cầu của người dùng tin .53 Dịch thuật các kết quả tìm kiếm vào các yêu cầu cho việc phân phối tài liệu 53 Tích hợp của các trích dẫn vào phần mềm xử lý văn bản các tài liệu bằng cách sử dụng phần mềm quản lý thư mục 53 + Phải cập nhật toàn diện và thường xuyên tài liệu hướng dẫn để hỗ trợ các hoạt động

ở trên 54 + Những sự cố kỹ thuật để có thể giải quyết được những vấn đề về kết nối mạng, hay đơn giản là tắt máy in thì luôn phải có sẵn một tổ trợ giúp khi người dùng tin có nhu cầu 54 + Những thông tin liên quan tới những yêu cầu mà người dùng tin muốn được cung cấp thì phải luôn luốn có trong suốt giờ mở của của thư viện 54 4.4.7.Bảo quản vốn tài liệu cho sự truy cập và sử dụng lâu dài 54 4.4.7.1.Bảo quản vốn tài liệu 54 Bảo quản dữ liệu điện tử-được tổ chức cho thế hệ sau là một vấn đề phức tạp và đầy thử thách Cách cài đặt lưu trữ của các phương tiện truyền thông, và nhanh chóng lỗi thời của các trang thiết bị cần thiết để đọc dữ liệu, hay là những thay đổi về mặt công nghệ và khó khăn tài chính hiện nay là các vấn đề chính mà các cơ quan thông tin thư viện cần phải xem xét và chú ý Đối với mục đích lưu trữ, chúng ta có thể hy vọng rằng các trung tâm thông tin và thư viện lưu trữ thông tin trên đĩa quang, trong đó đảm bảo thực hiện lên đến 30 năm lưu trữ tài liệu 54 Những tài liệu điện tử được phân phối trên những phương tiện vật lý sẽ xuất hiện những vấn đề mới về mặt chất liệu hóa học ví dụ như thông tin được lưu trữ trên đĩa CD-ROM thì cần được làm mới dữ liệu trước khi đĩa bị hỏng không dùng được nữa Với đĩa quang, dấu hiệu hóa học có xu hướng loãng ra nhanh chóng và việc phải back-

up lại dữ liệu hàng năm để bảo quản chúng là công việc phải được đưa vào một trong những hoạt động quan trọng của thư viện Và để thông tin có thể được sử dụng lâu dài thì người cán bộ thông tin thư viện, những nhà cung cấp thông tin, những nhà xuất bản điện tử phải cung cấp thông tin về việc làm thế nào để kéo dài tuổi thọ của những xuất bản phẩm đó hay thay vì xuất bản thông tin lên những phương tiện vật lý có tuổi thọ ngắn và dung lượng ít, họ nên xuất bản chúng lên những phương tiện có thể dễ dàng trong phương thức bảo quản và sử dụng được lâu dài 54 4.4.7.2.Vấn đề “download” và “copy” 55 Việc download hoặc copy các tài liệu được lưu trữ điện tử là một khó khăn và đặc biệt

là khu vực nhạy cảm cho các nhà xuất bản và người dùng, mặc dù nó nằm trong lợi ích

của cả hai bên để tìm kiếm những sự sắp xếp không hoàn toàn hạn chế Một thỏa thuận xác định số tiền của các tài liệu có thể được sao chép, và sử dụng có thể được làm bằng vật liệu sẽ được sao chép nhiều nhất có giá trị Các định nghĩa của download và copy cần phải được làm rõ một cách tốt nhất bằng thỏa thuận giữa các nhà xuất bản và người

sử dụng, vì trong một bối cảnh điện tử đó, người sử dụng không thể đọc hoặc sử dụng một tài liệu mà không sao chép nó vào một màn hình hoặc một máy in, chỉ cần như là không thể gửi một số fax của một tài liệu mà không cần tạo một bản sao điện tử Thuật ngữ “electrocopying” cũng cần được làm rõ , như là nó được sử dụng bởi các thư viện các cơ quan trung tâm thông tin và những người dùng tin có nghĩa là sao chép văn bản

và đồ họa vào một điện tử định dạng không phụ thuộc vào định dạng ban đầu (do đó bao gồm cả sao chép từ một trong những định dạng điện tử vào cùng một định dạng hoặc khác) 55 4.4.8.Bản quyền 55 Không có sự khác biệt cơ bản trong loại hình về bản quyền của các xuất bản phẩm trên giấy và các xuất bản phẩm điện tử, và những mối quan tâm của các quyền chủ sở hữu

là như nhau trong cả hai trường hợp Sự khác biệt giữa hai hình thức xuất bản những luật công bố bản quyền ở những mức độ khác nhau Xuất bản điện tử không cho phép bất cứ điều gì đó mà người ta nghĩ là có thể làm được ví dụ như việc in sao chép băng đĩa lậu mà không cần sự cho phép của tác giả hay giấy phép của cục bản quyền .55 Vậy thì những quyền mà chủ sở hữu có thể là nhà xuất bản hoặc tác giả muốn tác phẩm hoắc sản phẩm của mình được bảo vệ đó là : 56 + Để ngăn chặn việc khai thác trái phép hoặc sử dụng sản phẩm, bao gồm sao chép trái phép hoặc chuyển từ một phương tiện truyền thông này sang một trong những phương tiện truyền thông khác, hoặc bán sản phẩm trong toàn bộ hoặc một phần 56 + Để đảm bảo nội dung của các sản phẩm, trong ý nghĩa của nó, không được thay đổi hay sai lệch hoặc nhái theo 56 Không phải là vô cớ mà chủ sở hữu muốn tận hưởng phần thưởng cho những lao động của mình và đi vào những sáng tạo của sản phẩm, để bảo vệ hiện có dòng thu nhập và được hưởng lợi từ những khả năng sáng tạo những tác phẩm mới Điều này có nghĩa là

có thể kiểm soát tất cả các sao chép của sản phẩm, quản lý xem xét bất cứ hành động

sử dụng nào vi phạm những quyền lợi này Chủ sở hữu cũng mong muốn có thể nhận được doanh thu, và để xác định cơ cấu giá Trong trường hợp của những tác phẩm thuộc các lĩnh vực mới, chẳng hạn như các chương trình máy tính, mà không phải là dễ dàng được thích nghi trong khuôn khổ pháp lý hiện hành, chủ sở hữu mong muốn có quyền được bảo vệ bởi luật pháp mới nếu cần thiết 56 Những người dùng tin cuối cùng muốn có thể tham khảo được những tác phẩm được xuất bản bất cứ khi nào họ muốn mà có thể được lưu trữ ở thư viện nơi họ sinh sống Người cán bộ thư viện, phục vụ những người dùng tin cuối đó có thể truy cập vào những tác phẩm được xuất bản đó, thứ nhất là tìm kiếm thông tin cho người dùng tin, thứ hai là nếu đó là một nguồn truy cập mở thì có thể tải về và lưu trữ cho bộ sưu tập tài liệu thư viện làm cho chúng sẵn có đối với những người dùng tin khác một cách hợp pháp theo như bản quyền của tài liệu đó, công việc này có liên quan tới việc truyền tải thông tin trong nhiều định dạng khác nhau và có thể truyền tải nhiều lần tới người dùng tin Trong những trường hợp như thế thì cả người cán bộ và người dùng tin đều sẵn sàng trả tiền cho việc sử dụng những xuất bản phẩm điện tử đó chứ không muốn truy cập bị giới hạn một cách nghiêm ngặt bởi quá nhiều chi phí( hoặc, về nguyên tắc, của bất cứ trở ngại khác, luật pháp hay cách khác) Các phương tiện của việc giám sát

với người sử dụng khi họ truy cập và sử dụng những thông tin đó hay cũng không nên

là những quá trình xác nhận những quyền của chủ sở hữu đối và quyền được thu thập tài liệu không chỉ của người dùng tin mà của cả các cơ quan thông tin và thư viện bị giới hạn các hoạt động dó trong môi trường xuất bản điện tử này Những yêu cầu này đặc biệt quan trọng trong trường hợp của các sản phẩm đa phương tiện, khi một người dùng khác hoặc chính các cán bộ thư viện mong đợi để có thể làm việc trực tiếp một cách hợp pháp với các nhà cung cấp của sản phẩm, thay vì có thể với một số lượng lớn

các chủ sở hữu quyền ban đầu 57

KIẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN 61

Kết luận 61

Kiến nghị 61

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thế giới ngày càng biến động mạnh mẽ dưới sự phát triển của khoa họccông nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và mạng toàn cầu Internet Chính vìvậy, thông tin ngày càng trở nên đa dạng và phong phú về cả nội dung và hìnhthức Các công cụ tạo ra thông tin số chủ yếu như máy tính, máy ảnh kỹ thuật số,máy quay, máy quét,…cũng không ngừng được nâng cao về mặt công nghệ, gópphần tích cực vào việc đa dạng hóa kho tàng thông tin điện tử

Ngày nay, hầu hết các ngành nghề trong xã hội, các lĩnh vực như kinh tế,văn hóa, giáo dục và đào tạo, … đều chịu tác động của sự phát triển như vũ bãocủa công nghệ thông tin (Information Technology) và công nghệ Web (WebTechnology) Các dạng công nghệ này thường xuyên được nâng cấp và phiênbản sau thường là ưu việt hơn phiên bản trước về phạm vi ứng dụng cũng nhưhiệu quả sử dụng, …

Ngành xuất bản là một trong những ngành không nằm ngoài quy luật trên

Thực vậy, trước đây, chúng ta chỉ thấy xuất hiện khái niệm “xuất bản”, đó là các

hoạt động liên quan tới các tác giả, các nhà xuất bản, các nhà in, các hiệu sách,…

nhưng giờ đây, chúng ta lại thấy xuất hiện thêm khái niệm “xuất bản điện tử” Vậy “xuất bản điện tử” là gì? Nó khác với khái niệm “xuất bản” trước đây mà giờ đây chúng ta gọi là “xuất bản truyền thống” như thế nào?, …đó là một vấn

đề rất mới, đáng được các ngành, các cấp khác quan tâm và tìm hiểu, đặc biệtngành xuất bản và ngành Thông tin-Thư viện

Thực vậy, khi thông tin càng bùng nổ thì việc xuất bản và quản lý xuất bảnthông tin đó đang trở thành một vấn đề lớn không chỉ đối với các chuyên giathông tin mà còn đòi hỏi các nhà quản trị dữ liệu, các cơ quan thông tin và thưviện tìm ra những giải pháp tối ưu nhất cho vấn đề này

Ngày nay, xuất bản điện tử có thể nhanh chóng cải thiện cách thức mà các

tổ chức, cơ quan thông tin và thư viện chuyển giao thông tin của họ và truy cậpthông tin một cách nhanh chóng từ bất cứ nguồn nào Thiết lập một cơ sở dữ liệu

sử dụng những tiện ích của máy tính điện tử như: Datasolve , cung cấp những lợiích ví dụ như những giải pháp an toàn thông tin, đồng thời truy cập thông tin mộtcách nhanh chóng

Sự ảnh hưởng của xuất bản điện tử lên bộ sưu tập của tài liệu, dịch vụ vàquản trị là rất phức tạp Không có những giải pháp đơn giản nào cho vấn đề quảntrị bộ sưu tập, lưu trữ và truy cập tới những xuất bản phẩm điện tử cũng như làbảo quản chúng trong thư viện

2 Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài này giúp tôi tìm hiểu được những phương diện cơbản của xuất bản điện tử, những khả năng áp dụng mới mà xuất bản điện tử đemlại cho hoạt động thông tin và thư viện và đưa ra những kiến nghị và giải phápnâng cao hiệu quả hoạt động của nó trong ngành Thông tin - Thư viện

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu về xuất bảnđiện tử ở những phương diện như: tổng quan về xuất bản điện tử, các yếu tố cơbản của xuất bản điện tử và những ảnh hưởng tác động qua lại của hoạt độngxuất bản điện tử lên hoạt động thông tin thư viện cùng với những xu hướng pháttriển của hoạt động này trong tương lai

4 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu, thống kê, khảosát thực tiễn, đồng thời sử dụng phương pháp so sánh, để lám sáng tỏ nội dung

đề tài

5 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Hiện nay xuất bản điện tử còn là một lĩnh vực khá mới mẻ trong xã hội nóichung và trong ngành Thông tin-Thư viện và ngành xuất bản nói riêng Chính vì

lý do đó việc nghiên cứu và tìm hiểu còn gặp rất nhiều khó khăn, và hiện nay córất ít đề tài nghiên cứu về nó Trước đó có tác giả Nguyễn Thị Hồng The K46,khoa Thông tin- Thư viện đã nghiên cứu đề tài “ Tìm hiểu về xuất bản điện tử”

và tác giả Khúc Thị Cúc K47 cũng đã nghiên cứu đề tài “ TÌm hiểu về xuất bảnphẩm điện tử hiên nay” Song cả hai đề tài chỉ dừng lại ở mức nghiên cứu kháiquát về một số khái niêm, mô hình xuất bản điện tử, các yếu tố liên quan tới hoạtđộng xuất bản điện tử và những phân tích về ảnh hưởng của xuất bản phẩm điện

tử với đời sống kinh tế xã hội, tình hình khai thác và sử dụng xuất bản phẩmđiện tử, vấn đề bản quyền và những ảnh hưởng của xuất bản phẩm điện tử lênhoạt động Thông tin – Thư viện

Trong khuôn khổ khóa luận này tôi xin đi sâu vào một số hoạt động cụxuất bản điện tử như :lịch sử của xuất bản điện tử, các quá trình của xuất bảnđiện tử, và đặc biệt là những tác động sâu sắc của xuất bản điện tử lên hoạt độngthông tin và thư viện, những hạn chế và ưu nhược điểm của hoạt động này và xuhướng xuất bản điện tử trong thời gian tới

Mặc dù tôi đã cố gắng hết sức trong quá trình tìm tòi và nghiên cứu đề tàicùng với sự tận tình hướng của Thạc sỹ Nguyễn Thị Thúy Hạnh nhưng do thờigian còn hạn hẹp và vấn đề nghiên cứu còn khá mới mẻ cho nên khóa luậnkhông tránh khỏi những thiếu sót Chính vì vậy, tôi rất mong nhận được sự đónggóp của thầy cô và bạn bè để khóa luận của tôi được hoàn thiện hơn

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thạc sỹ Nguyễn ThịThúy Hạnh đã rất nhiệt tình và tận tâm hướng dẫn và động viên tôi những lúckhó khăn để giúp tôi hoàn thành đề tài khóa luận này

CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ VỀ XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ, TỔNG QUAN

VỀ TÀI LIỆU ĐIỆN TỬ VÀ XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ

1.1 Vài nét về lịch sử của xuất bản điện tử

Lịch sử của xuất bản điện tử rất ngắn nếu so sánh với xuất bản truyềnthống, nhưng mà nó đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong cuộc sống củachúng ta Có thể nói xuất bản phẩm điện tử đầu tiên ra đời vào năm 1980 trongdạng văn bản của hoạt động sử dụng thư điện tử Và người sử dụng chủ yếu vẫn

là người dùng tin của thư viện, các cán bộ thông tin thư viện…

Sau đó đĩa CD-ROMs xuất hiện là một phương tiện truyền thông hiệu quảhơn nhiều cho việc xuất bản điện tử Với chất lượng xuất sắc, hình ảnh, con số,

hỗ trợ chi phí thấp, và tuổi thọ sử dụng lâu dài Kiểu xuất bản điện tử này đãđược xuất bản khá thành công cho một số năm, cho các ấn phẩm mang tính chấtkhá riêng biệt như: encyclopaedias, từ điển, atlases, sổ tay, hiện nay vẫn cònđược sử dụng như một phương tiện để xuất bản và lưu trữ khá tốt Những đĩaCD-ROMs đó, cho phép nhà xuất bản điện tử sử dụng nhiều các định dạng khácnhau cho các xuất bản phẩm điện tử của mình Trong mỗi thư viện người ta sửdụng đĩa CD-ROM cho các hoạt động của họ như cài đặt các phần mềm đọc đĩakhông chỉ cho thư viện mà còn cho hệ thống khách hàng của mình nữa và trởnên một phương tiện không thể thay thế được vì tính tiện dụng, gọn nhẹ và khảnăng lưu trữ lớn, hiện nay trên thế giới đã phát minh ra đĩa CD-ROM có dunglượng gấp 100 lần đĩa DVD càng cho thấy sự ưu việt của phương tiện này.Ngàynay nhiều thư viện đã phát minh ra những công cụ phong phú như mạng nội bộđĩa CD-ROM để có thể nhân số lần truy cập và để tránh các công việc liên quanđến việc đầu tư và bảo trì trong cài đặt, duy trì cập nhật, và cài đặt của kháchhàng và của chính thư viện cơ quan thông tin đó

Sau đó, cuối cùng trong những năm 1994-95 lần đầu tiên xuất hiện tạp chíđiện tử Tạp chí điện tử đầu tiên được phân phối là Electronics Letters Onlinecủa IEE (Institution of Electrical Engineers) IEE phân phối thông qua các bàibáo OCLC (Online Computer Library Centre) OCLC đã phát minh ra mộtkhách hàng, được gọi là Guidon, phải được cài đặt vào máy của người đọc nếunhư muốn đọc được các bài báo đó Guidon là một công cụ tuyệt vời, với mộtchức năng rất phong phú, tiếc là không dựa trên Web Nó đã trở thành sớm lỗithời sau khi người ta lựa chọn các trang Web để phân phối các tạp chí điện tử bắtđầu từ 1995-96 và là một thành công ngay lập tức Nó đã có thể sử dụng các địnhdạng phong phú PDF v v, để chúng liên kết trong các văn bản và để bắt đầu sửdụng các công cụ đa phương tiện Bây giờ các ấn phẩm điện tử đã được chuẩn bịsẵn sàng để tải về vào PDAs (Personal Digital Assistants).

1.2 Tài liệu điện tử

Có nhiều quan điểm khác nhau về tài liệu điện tử

- Theo Wikipedia tiếng Anh: “Một tài liệu điện tử là bất kỳ nội dung của phương

tiện truyền thông điện tử nào nó khác với những chương trình máy tính hoác một

hệ thống các files dữ liệu, người sử dụng có thể sử dụng chúng ở trạng thái điện

tử hoặc có thể in ra”

- Theo tác giả Nguyễn Minh Hiệp thuộc Đại Học Khoa Học Tự Nhiên Thành

Phố Hồ Chí Minh thì tài liệu điện tử được định nghĩa là tài liệu được « lưu trữ,

truy cập, truy hồi, và đọc trên máy vi tính và lưu thông trên mạng vi tính Ngoài

ra nó có thể được tải lên (Upload) hoặc số hóa từ thông tin trên giấy »

1.3 Xuất bản điện tử

Cũng có nhiều quan điểm khác nhau về xuất bản điện tử đó là:

“Sản xuất và phổ biến các công trình mới, lần đầu tiên công bố dưới dạng

điện tử”.

“Cung cấp phiên bản điện tử của các công trình đã xuất bản trước đây dưới dạng trực tuyến, trên CD-ROM hoặc cung cấp một phiên bản điện tử của một cuốn sách mà được đồng thời xuất bản dưới dạng in ấn”.

Xuât bản điện tử là sự phân phối thông tin, tác phẩm nghệ thuật hoặc phầnmềm bằng điện tử thông qua Internet, CD-ROM hoặc các phương tiện điện tửkhác Nguồn tài liệu này có thể là sách, tác phẩm âm nhạc, bộ sưu tập thông tin,báo cáo, vv Xuất bản điện tử sử dụng các công nghệ mới cho phép các nhàxuất bản chuyển giao nội dung đến độc giả nhanh chóng và tiện lợi Xuất bảnđiện tử thay đổi cách thức chúng ta đọc sách, nhận tin tức, làm việc và nghenhạc Nó cho phép chúng ta gần như ngay lập tức truy cập đến thông tin từ bất

cứ nơi đâu vào bất kỳ lúc nào - và chúng ta chỉ mới bắt đầu nhìn thấy sự tácđộng của xuất bản điện tử

Ta có thể hiểu xuất bản điện tử mà trong đó tất cả các khía cạnh từ việcchuẩn bị, tham khảo các nguồn khác nhau, thu thập và phân phối thông tin đượctiến hành một cách tự động hoá, nó không phải là từ đồng nghĩa của điểm truy

nhập mở “ open access”, Đây có thể hiểu là nguồn truy cập trực tuyến miễn phí,

sẵn có và không giới hạn Nói một cách cụ thể hơn, ngày nay các nhà khoa học,học giả, giảng viên, sinh viên và những độc giả thông minh khác đang tận dụngnhững nguồn tra cứu điện tử được phân phối rộng khắp trên thế giới hoàn toànmiễn phí và truy cập không giới hạn Qua đây, xuất bản điện tử là một quá trìnhcủa việc xuất bản, và làm cho nó trở nên sẵn có, có thể truy cập và dùng vào mụcđích của người sử dụng chứ không phải là điều kiện mà dưới hình thức các ấn

phẩm được xuất bản có thể được sử dụng bởi người sử dụng cuối cùng.

Ngày nay, xuất bản điện tử đang ngày trở nên phổ biến không chỉ là sảnphẩm thông tin mà còn là các bài báo mang tính chất khoa học Những nhà xuấtbản điện tử có thể cung cấp một cách nhanh chóng cho tất cả các bạn đọc nhữngcuốn sách mà bạn đọc có thể không tìm được ở những nguồn sách điện tử trựctuyến hay những cuốn sách của tác giả mới mà có thể không thích hợp để xuấtbản của những nhà xuất bản kiểu truyền thống.

1.4 Những hình thức và phân loại xuất bản điện tử

1.4.1 Những hình thức của xuất bản điện tử

Đối với mục đích trình bày, một ấn phẩm điện tử được định nghĩa là một ấnphẩm được yêu cầu người sử dụng sử dụng một thiết bị điện tử tại một số giaiđoạn cho người tiếp nhận và / hoặc đọc sách Xuất bản phẩm điện tử có thể đượcphân loại dựa vào hai đặc điểm Đó là nội dung của nó ở định dạng bit-mapped(mã hoá nhị phân) hay là những tài liệu được mã hóa thành những ký tự, và đượcphân phối tới người dùng trên một phương tiện truyền thông hay là những tínhiệu truyển tải thông tin

"Bit-mapped form" có nghĩa là những phiên bản bản điện tử của một tài liệuchủ yếu là một mô tả của nó như là một hình ảnh, vì thế ví dụ như chữ A đượclưu trữ như là một chuỗi hướng dẫn (được diễn tả như những chữ số nhị phân)

mà cho bộ máy tiếp nhận nơi để những điểm trắng hay điểm đen để vẽ lên chữ

A Một tờ fax là một ví dụ của tài liệu dạng bit-mapped “Bit-mapping” là mộttên gọi hữu ích bởi vì ví dụ là một trong những bản đồ các nơi mà các bit của cáchình ảnh được đặt Kết quả là luôn luôn có một bản sao mà có thể được thao tác

sử dụng trong chính kích thước của nó, nó có thể được mở rộng, giảm hoặc xoayhay là biến dạng hẳn so với kích thước ban đầu nhưng mà các định dạng hoặccác mối quan hệ của nó với toàn bộ các phần không hề thay đổi Trong môitrường máy tính điện tử, nó chỉ có thể được sử dụng như là một đồ họa Điều này

có nghĩa là những văn bản được mã hóa dạng bit-mapped thì không thể được

tìm kiếm theo cách thuật toán cho sự xuất hiện của từ hay cụm từ cụ thể Chúngchỉ có thể tìm kiếm được như là một phần của quá trình truy cập, nếu chúngđược lập chỉ mục đàu tiên và những chỉ mục đó được lưu trữ ở những ký tự được

mã hóa Tài liệu lưu trữ dạng bit-mapped có thể được xem tương tự như tài liệuđiện tử microfiche, với những lợi thế mà những hình ảnh được lưu trữ có thểđược truyền bằng dây, cáp hoặc phát sóng Máy quét (khác hơn là máy quétOCR) được sử dụng để truyền hình ảnh vào đĩa trong máy tính là những thiết bịtạo ra dữ liệu dạng bit-mapped

Với những tài liệu được mã hóa dạng ký tự, một tài liệu được tạo ra bởi mộtloạt các mã riêng lẻ mỗi mã đại diện cho một ký tự hoặc chữ cái Chúng ta có thểlấy ví dụ mã ASCII (American Standard Code for Information Interchange), sửdụng tám bits để diễn tả mỗi ký tự ( 7 để mã dữ liệu và một sự ngang hàng của

số bit) Điều này cho phép một tổng số là 128 ký tự, mà được sử dụng để đạidiện cho các cấp thấp hơn và những cấp cao hơn của sự sắp xếp, các biểu tượngdấu chấm câu và một số ký tự phụ khác Những tài liệu được mã hóa dạng ký tự

có thể được tìm kiếm theo thuật toán, bằng cách hướng dẫn máy tính để tìm tất

cả các xuất hiện của các chuỗi tín hiệu đó đại diện cho một thuật ngữ hoặc tìmtheo các thuật ngữ Đối với các tài liệu được số hóa, nếu có thể được tải về bộnhớ máy tính và có thể thao tác một cách dễ dàng, như là mọi người sử dụngchương trình soạn thảo văn bản mà ai cũng biết Cơ sở dữ liệu trực tuyến lànhững ví dụ tiêu biểu cho những xuất bản phẩm điện tử này Những văn bảnđược mã hóa dạng ký tự được lưu trữ cứng, như hiện nay bộ từ điển điện tử cầmtay, dịch và nhiều phiên bản của Kinh Thánh , có thể được tìm kiếm nhưngkhông phải được thao tác, bởi vì các văn bản có thể không được sao chép vàomột máy tính Mã hóa ký tự được áp dụng chỉ với những văn bản, và hiển nhiênkhông thể được sử dụng cho những tài liệu dạng đồ họa hay hình ảnh

Một số tài liệu điện tử, như là đĩa CD-ROM mà mang theo cả hai loại vănbản và hình ảnh, có chứa cả hai thông tin được mã hóa dạng ký tự và thông tinđược mã hóa dưới dạng bit-mapped Tất vả những hình thức của xuất bản phẩmđiện tử, ngoại trừ những thông tin được lưu trữ cứng phục vụ cho những mụcdích đặc biệt của người đọc, có thể được sao chép và lưu trữ điện tử, thích hợpcho các phần cứng và phần mềm Tài liệu văn bản được mã hóa dạng bit-mapped có thể được số hóa sử dung một thiết bị OCR (Optical CharacterRecognition ) thiết bị nhận dạng ký tự để quét và in ra, và một tài liệu được sốhóa có thể được chuyển thành một tài liệu hình ảnh định dạng bit-mapped bằngcách sử dụng một thiết bị nhận dạng ký tự quét và in ra Hầu hết những tài liệuđược phân phối trực tuyến và có thể được tải về và được lưu trữ, kể cả nhữngvăn bản được mã hóa dạng ký tự hay hình ảnh hay đồ họa, hầu hết các tài liệuđược phân phối tự động trên một vài phương tiện vật lý có thể được chuyển sangloại khác, được truyền trực tuyến hoặc in ra.

Một điều quan trọng phân biệt các loại xuất bản phẩm điện tử là nhữngphương tiện phân phối hoặc cung cấp những loại xuất bản phẩm điện tử đó Một

số ấn phẩm được ghi trên một phương tiện hữu hình, chẳng hạn như một đĩa ROM, một băng từ, đĩa từ, hoặc thẻ nhớ, hoặc một dạng lưu trữ cứng-kết hợptrong một thiết bị đọc, như được sử dụng trong bộ từ điển điện tử cầm tay Cácngành khác, như dịch vụ thông tin trực tuyến, và Teletext Videotex được gửithông qua một phương tiện truyền thông, trên dây, cáp quang, vệ tinh hay phátsóng Mạng xuất bản, bao gồm các tạp chí điện tử và bảng công bố thông tin, bảntin điện tử v v thuộc vào trường hợp này, như các tài liệu điện tử sẽ được phânphối bằng tín hiệu tương tự (analogue) hoặc tín hiệu số

CD-Có thể nhận thấy một điều rằng những đặc điểm đặc trưng cho xuất bảnđiện phẩm điện tử, từ quan điểm của những thư viện, cơ quan thông tin cho tớiquan điển của hầu hết những người sử dụng đầu tiên là cho dù mức độ và những

gì nội dung của các ấn phẩm có thể được thao tác và tìm kiếm của người dùng,

và thứ nhì, những loại thiết bị được yêu cầu để nhận được, đọc và lưu trữ các ấnphẩm đó

Bảng dưới đây cho chúng ta thấy được sự phân phối thông tin của các loạihình xuất bản điện tử

mapped

Bit-Tài liệu được mã hóa

Phân phối thông tin

trên những phương tiện

vật lý

VideodiscPhoto CD

Cơ sở dữ liệu trênnhững băng đĩa từ đĩaquang

Những sách điện tửđược lưu trữ cứng

Đa phương tiênCD-ROM

CD-I (Compact

Disc Interactive)

Phân phối thông tin trên

những kênh giao tiếp

TeletextVideotexFaxservices

Cơ sở dữ liệu trựctuyến

Thư điện tử và tạp chíđiện tử

1.4.2 Phân loại xuất bản điện tử

1.4.2.1 Dựa theo tính chất của xuất bản phẩm

Alain Vuillemin (Đại học Tổng hợp Artois của Pháp) đã phân loại xuất bản

điện tử như sau:

+ Xuất bản điện tử dưới hình thức hình ảnh (image)

+Xuất bản điện tử dưới hình thức siêu văn bản (hypertexte)

+ Xuất bản điện tử dưới hình thức siêu đa phương tiện (hypermedia) + Xuất bản điện tử dưới hình thức văn bản (texte)

+ Xuất bản điện tử dưới hình thức sách điện tử (hyperlivre)

1.4.2.2 Dựa theo hình thức xuất bản

+ Xuất bản trưc tuyến, gián tuyến, xuất bản không dây , và rất gần đây

là mực điện tử Phần cứng và phần mềm mới liên tục được phát triển

và giới thiệu, cung cấp nhiều hơn nữa các cách thức phân phối và nhậnnội dung

+ Xuất bản trên Web

CD-ROM có thể chứa một lượng lớn thông tin Có thể nói trên 40 % thịtrường thông tin ngày nay sử dụng hình thức cung cấp toàn văn với tài liệu thưmục và tài liệu tham khảo chiếm tới 25% trong năm 2007 theo thống kê của cụcthống kê và trong tương lai hình thức cung cấp toàn văn tài liệu sẽ trở thành xuhướng chính Đồng thời việc tăng số lượng nhà xuất bản là các học giả những trithức sẽ biến CD-ROM trở thành một phương tiện để lưu trữ và phân phối mộtlượng thông tin lớn như thư mục và nhiều cơ sở dữ liệu như là sách hướng dẫn,những tạp chí liên tục dài hạn CD-ROM là một hình thức tiết kiệm đáng kể chocác thư viện có thể lưu trữ một lượng thông tin lớn của mình

Công nghệ để sử dụng đĩa CD-ROM hiện đang có sẵn và nói chung giá cảphải chăng Ở cấp độ cơ bản nhất, nó bao gồm một tiêu chuẩn của đĩa CD-ROMvới chi phí ít hơn hàng trăm đô la và việc sử dụng các máy PC Tuy nhiên, đối

với nhiều tổ chức một đĩa CD-ROM sẽ được không đủ để đáp ứng các nhu cầucủa một số lượng lớn người dùng Có một số giải pháp để có giải quyết vấn đềnày, nhưng lại có những gia tăng đáng kể các chi phí sử dụng có hiệu quả đĩaCD-ROM Có một số phương tiện ngày càng tăng số lượng người sử dụng, và sốlượng đĩa CD-ROM trong sử dụng ví dụ như

+ Mạng đĩa CD-ROM hiện nay đã trở thành một lựa chọn, nhưngmạng đĩa CD-ROM vẫn còn rất nhiều vấn đề Việc lưu thông dữ liệu có thểkhác nhau, một số sản phẩm được hầu như không thể tìm mạng và băng thôngcủa những hệ thống khác, đặc biệt là các sản phẩm đa phương tiện, có thể vượtquá năng lực của các mạng Chi phí của mạng đĩa CD-ROM có thể rất cao

+ Nhiều ổ đĩa đơn và các máy tính cá nhân để tăng số lượng các ởđĩa CD-ROM mà có thể được sử dụng

Mặc dù đĩa CD-ROM không phải là đắt tiền của so với giấy in và nóichung là đón nhận sự hoan nghênh của người sử dụng, chúng ta trình bày một sốvấn đề về quản lý cho các thư viện , bao gồm:

+ Biên muc: có phải mỗi cán bộ thư viện đều biên mục trên đĩa hay

là trên những phương tiện khác, sau đó làm thế nào người sử dụng biết cái gìđược lưu trên đĩa mà không sử dụng chúng

+ Cập nhật Mặc dù các khả năng lưu trữ lớn của đĩa, tìm kiếm đượcnhiều cơ sở dữ liệu được lưu trữ trong đĩa CD-ROM có thể là một quá trình phứctạp và chậm Một cơ sở dữ liệu chỉ có thể được cập nhật theo tuần hay tháng,hoặc thường xuyên thay thế các bộ đĩa mới Tìm kiếm một sản phẩm liên quanđến một số đĩa có thể là một quá trình rất khó khăn, hay liên quan đến việc thayđổi các đĩa mới với dung lượng chứa thông tin nhiều hơn và việc sử dụng mộtmáy tính cá nhân với tốc độ lớn để đọc được các đĩa đó đòi hỏi thư viện phảiquan tâm lớn

+ Dung lượng đĩa : Việc mỗi đĩa CD-ROM có dung lượng tới600MB mỗi đĩa là một vấn đề mà các thư viện cần phải quan tâm khi lưu trữ tàiliệu của mình vì nó có thể giúp giảm đáng kể diện tích thay vì dùng giấy in chocác tài liệu.

Hiện nay các thư viện được cài đặt hệ thống đĩa CD-ROM một cách nhanhchóng theo sự cho phép của ngân sách Hạn chế về tốc độ của việc triển khaithực hiện được như mô tả ở trên và chủ yếu liên quan đến các chi phí của phầncứng, sự phức tạp của nó (mạng) và các quyết định như là làm thế nào để nhiềuphiên bản của cùng một cơ sở dữ liệu cùng có ở một thư viện Việc in, sử dụngđĩa CD-ROM và tất cả các phiên bản trực tuyến đều sử dụng một nguồn ngânsách của thư viện nên đòi hỏi thư viện cần có sự chú ý đáng kể tới các hoạt độngngân sách của mình

Trong phạm vi mà các thư viện tổ chức được việc ghi băng đĩa quang đĩa

từ trước (khác với ghi âm thanh) hiện nay rất hạn chế cho việc này Trong quákhứ, một số thư viện (các thư viện là các trường đại học và các thư viện chuyênngành) muốn làm cho các cơ sở dữ liệu mang tính chất thương mại có thể truycập trực tiếp cho người sử dụng có gắn kết các băng đĩa quang, đĩa từ trên hệthống máy tính của riêng mình Trong hầu hết trường hợp, phương pháp phânphối các dữ liệu này ngay bây giờ có lẽ đang được thay thế bằng đĩa CD-ROMnhư đã nói ở trên,

Hiện nay sách điện tử (E-book) đã trở thành một vật mang tin không thể thiếutrong xã hội hiện đại Nhưng sách điện tử là gì? Thế nào là một cuốn sách điệntử? Lịch sử ra đời và những vấn đề đang đặt ra trước sự phát triển của sách điện

tử như thế nào? Đó là những vấn đề cần phải tìm hiểu nghiêm túc để có thể sử

dụng và khai thác thông tin, tri thức trên một một kênh giao lưu thông tin, vănhoá mới, và để có biện pháp thích hợp bảo tồn nền văn hoá mới, nền văn hoá số.

Ý tưởng về xuất bản điện tử lần đầu tiên được đưa ra trong một cuộc hội thảokhoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ) năm 1945, gần tròn 60 nămtrước Vannervar Bush là cha đẻ của quan niệm xuất bản điện tử Nhưng phải 46năm sau cuốn sách điện tử đầu tiên mới chào đời tại Mỹ năm 1991 Đến năm

1998 sách điện tử mới được xuất bản ở dạng đĩa và tải xuống máy tính cá nhân

từ Internet

Thuật ngữ sách điện tử được sử dụng nhiều hơn tới việc mô tả những sảnphẩm thông tin có thể đọc được trên máy tính và các máy tính đa năng,nó đượcthiết kế để không chỉ được sử dụng trên các máy PC, hay trên những bộ truyềnhình hay trên những thiết bị kỹ thuật số khác nữa Những xu hướng này cũngvượt ra ngoài văn bản đơn giản dựa trên sản phẩm được xuất bản dưới phươngthức truyền thống để được sử dụng một cách rộng rãi trên các phương tiện truyềnthông đa phương tiện , giải trí và học tập Nó có thể bao gồm những máy tính cá

nhân; các sản phẩm được thiết kế để hoạt động mà không có bàn phím và sử

dụng một bút chấm điện thoại viết trực tiếp trên màn hình; những hệ thống giảitrí nhỏ dựa trên công nghệ lưu trữ trên đĩa quang ; các sản phẩm sách tham khảo

có thể cầm tay cũng được xuất bản điện tử , chẳng hạn như phần mềm tự soát lỗichín tả và các bộ từ điển và thông minh xách tay đĩa CD-ROM cho người đọc

Một cuốn sách điện tử là sự trình bày các tệp tin điện tử trên màn hình số.Mặc dù thuật ngữ sách điện tử đã ngụ ý rõ thông tin ở dạng sách, nhưng nó cũngbiểu thị nội dung sách được thể hiện trên một thiết bị nào đó Đây là hai đặctrưng cơ bản để nhận biết một cuốn sách điện tử khác với một cuốn sách truyềnthống Văn bản tĩnh và hình ảnh tĩnh là điển hình của một cuốn sách nói chung,bao gồm cả sách truyền thống và sách điện tử Nhưng sách điện tử còn thể hiện

cả hình ảnh động và âm thanh, sách truyền thống không thể có được Những tệptin của sách điện tử có thể được cung cấp như những đơn vị ghi âm (đĩa), hoặcđược tải xuống thiết bị đọc từ các kho chứa tin (kể cả các Website trên mạng).

Chu trình ra đời của một cuốn sách điện tử cũng không giống hoàn toàn chutrình ra đời của một cuốn sách truyền thống Chu trình này tuy cũng được bắtđầu từ khi một tác giả sáng tạo một tác phẩm mới (tác phẩm gốc) và giao nó chomột nhà xuất bản Nhà xuất bản sau khi chấp nhận nội dung, tiến hành chuyểnnội dung tác phẩm gốc thành một hoặc nhiều khuôn thức sách điện tử và sử dụng

mã quản lý quyền sử dụng để khoá tệp tin bằng khoá điện tử Đồng thời nhà xuấtbản cũng phải xây dựng chìa khoá điện tử giải mã Ban đầu bộ mã này thường là

40 bit Hiện nay ở Mỹ, Chính Phủ đã cho phép sử dụng bộ mã 128 bit nhằm năngcao độ an toàn của thông tin, chống đọc trộm Một nhà phân phối sách điện tử cóthể là một đơn vị độc lập với nhà xuất bản, quản lý các tệp tin đã được bảo vệ, đãđược khoá bằng khoá điện tử Nhà xuất bản hoặc nhà phân phối sách điện tửchuyển tác phẩm mới xuất bản tới các nhà bán lẻ sách điện tử Người mua nốimáy tính của họ với một Website của nhà bán lẻ làm thủ tục mua Lúc đó ngườimua sẽ nhận được chìa khoá điện tử (bộ mã mở khoá) và tải tác phẩm về máytính hoặc thiết bị đọc sách điện tử của họ để sở hữu và đọc Một số giải phápquyền đọc thông tin số hiện nay: Adobe PDF, Merchant, WebBuy, Xerox,ContentGuard, SoftLock, netLibrary

Vậy ta có thể đưa ra một tổng quát về e-book :

Một cuốn ebook là một cuốn sách điện tử, một cuốn sách ảo, hay cuốnsách kỹ thuật số Hay đơn giản đó chỉ là một cuốn sách kỹ thuật số có thể đọcđược trên máy vi tính hoặc thiết bị chuyên đọc ebook

E-Book có thể bao gồm các văn bản, hình ảnh minh hoạ, hay có thể chèn

âm thanh và video Hơn thế nữa ebook còn chứa cả đường "liên kết nóng" (hot link) giúp cho khách hàng có thể ngay lập tức tới được các website liên quan tới

thông tin mà họ đang xem

E-Book có thể là các file kỹ thuật số được copy sang đĩa cứng, đĩa mềmhoặc CD-ROMs

• E Book đơn giản cũng có thể là một cuốn từ điển nhỏ, sổ tay nhỏ

• E Book cũng có thể là một CD-ROMs đa năng có đầy đủ âm thanh, hìnhảnh và video clips

Một số lợi ích của ebook

• Người đọc có thể sử dụng chúng ở bất kỳ nơi nào chỉ cần có một máy tínhxách tay với những công cụ cần thiết đã được cài đặt phục vụ cho việc tracứu thông tin mà không cần tới thư viện

• Họ có thể tìm kiếm những thông tin theo ý thích không bị soi xét như khiđứng ở các thư viện, hay nhà sách

• Nếu được sự cho phép của tác giả bạn đọc có thể tải ebook xuống và saochép bao nhiêu bản tùy ý

• Truy cập và sử dụng nhanh với những nguồn ebook mở

• Bất kỳ ai cũng có thể xuất bản ebook

Kể từ khi xuất hiện lưu giữ tài liệu số trong các băng và đĩa của những năm

60 thế kỷ trước, chúng ta đã chứng kiến một cuộc cách mạng hết sức sôi động.Trong vòng 40 năm qua, đã ra đời hơn 200 khuôn thức lưu giữ dữ liệu khácnhau: từ các đĩa cứng có đường kính từ nhỏ tới lớn, tới những loại đĩa mềmthuộc đủ cỡ kích khác nhau, cho tới các đĩa nén và đĩa video Trong thời giankhoảng 40 năm này, các phương tiện truyền thông đã suy giảm kích thước nhưnglại gia tăng dung lượng tàng trữ dữ liệu từ 1 kilô byte dữ liệu cho tới 40 giga byte

dữ liệu Trong một tương lai không xa sẽ đạt tới Terabyte Không một khuônthức nào sống lâu hơn một thập kỷ, mặc dù các khuôn thức này là cần thiết đểghi và tái ghi thông tin trên các phương tiện truyền thông mới để có thể truy cậptheo các hệ thống máy tính mới nhất

Nhìn chung, hiện nay sách điện tử mới bao gồm các loại sách khoa học kỹthuật, sách dạy nghề, nghiên cứu khoa học kỹ thuật và một số tác phẩm văn họcgốc (chỉ được xuất bản ở dạng sách điện tử) Do nhiều tác phẩm chỉ được xuấtbản ở dạng sách điện tử, không có ở dạng in truyền thống nên một vấn đề đangđược đặt ra cho các cơ quan tàng trữ như thư viện, cơ quan bảo quản tài sản sốphải bảo quản, lưu giữ như thế nào thông tin, tri thức số cho các thế hệ tươnglai

Sự ra đời và phát triển nhanh chóng của sách điện tử đang đặt ra nhiều vấn đềmới cần phải giải quyết như: mối quan hệ giữa nhà xuất bản và tác giả, cấu trúcngành xuất bản truyền thống

Đây là tài liệu mang tính thực tiễn cao, góp phần cho lĩnh vực công nghệ xuấtbản sách điện tử hình thành và thể hiện xu hướng phát triển, đặc biệt trong giaiđoạn hiện nay, các xuất bản phẩm điện tử ngày càng thể hiện sự ưu việt, tiện ích

đối với cộng đồng cư dân mạng với thói quen, sở thích sử dụng các E-book trongviệc tra tìm tài liệu và đọc tài liệu từ các nguồn tài nguyên phong phú và đa dạngtrên các cơ sở dữ liệu và mạng Internet.

Dịch vụ trực tuyến đã được cung cấp rộng rãi cho các thư viện trong nhiềunăm qua, và hơn thập kỷ vừa qua đã trở nên ngày càng được cung cấp trực tiếpcho các tìm kiếm của người dùng cuối Các thư mục trước đó nhấn mạnh vàoviệc chuyển dịch theo hướng cơ sở dữ liệu đã có đầy đủ chi phí và các cơ sở dữliệu toàn văn Người ta đã thiết lập một chi phí mà thường được giới hạn chocác chi phí lề (ví dụ, chi phí viễn thông và các chi phí truy cập trực tuyến, vàmột số cơ quan hành chính, nhưng chưa bao gồm chi phí nhân viên thư viện màthời gian họ tham gia vào việc chuẩn bị và tiến hành các tìm kiếm, thiết bị và cáctổng chi phí), trừ khi một nghiên cứu về giá trị của sản phẩm dịch vụ được cungcấp Gần đây, các quốc gia cung cấp thông qua mạng toàn cầu vào cơ sở dữ liệutrực tuyến được lựa chọn cho một tỷ lệ thuê bao có thể trả được của các cơ sởgiáo dục, học tập các thư viện đã được kích hoạt để cung cấp cho người dùngmiễn phí và không bị giới hạn truy cập

Song song với sự gia tăng trong sự tìm kiếm của người dùng cuối cùng(và giới thiệu đĩa CD-ROM của hệ thống) các thư viện hàn lâm đã thấy một sựgiảm xuống đáng kể g nhu cầu về tìm kiếm trung gian trực tuyến (Các xu hướngnày cũng hiển nhiên trong các thư viện công cộng, nơi tìm kiếm trung gian vẫnthống trị nhưng đĩa CD-ROM được ưa thích trực tuyến vì nó được dễ dàng hơn

để kiểm soát chi phí

Trong các thư viện đặc biệt là hệ thư viện các trường đại học ngày nay thìnhững cơ sở dữ liệu trực tuyến đang giữ một vai trò then chốt trong việc cung

cấp thông tin cho người dùng tin, trong việc chia sẻ dữ liệu, cập nhật và làm mới

dữ liệu

Cơ sở dữ liệu trực tuyến cho phép cho sự tiện lợi của việc có thể có đểtruy cập thông tin có giá trị từ bất cứ nơi nào trên thế giới Điều này cho phép đểmọi người làm việc cùng nhau từ các địa điểm khác nhau Quản lý cơ sở dữ liệutrực tuyến đã được cho phép mọi người làm việc từ các văn phòng, từ nhà, vàthậm chí cả từ một phòng khách sạn Người lao động có thể truy cập và chuẩn bịcác báo cáo và các dữ liệu phân tích tại một bấm vào một nút khác mà có thể đãđược cài đặt sẵn ngày giờ hoặc ngày sản xuất

Trong hầu hết trường hợp, một máy chủ và lưu trữ trực tuyến là bắt buộcđối với hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu trực tuyến

Bảo mật của hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu trực tuyến là một mối quantâm thường xuyên Thông tin có giá trị phải được bảo đảm để thông tin khôngthể được cung cấp nếu không có sự cho phép từ phía nhà sản xuất hoặc tác giả.Bảo mật thông tin thường được kiểm soát bởi giới hạn truy cập vào các hệ thốngquản lý cơ sở dữ liệu riêng của mỗi cơ quan thông tin và thư viện Việc nàythường được thực hiện bằng cách yêu cầu một người sử dụng để cung cấp mộttên đăng nhập và mật khẩu để truy cập vào các hệ thống quản lý cơ sở dữ liệutrực tuyến Các biện pháp an ninh có thể bao gồm việc kiểm tra các bản ghi để cóthể giữ một bản ghi gốc và một bản ghi các thay đổi của những gì đã được thựchiện và những người đã thực hiện các thay đổi Nhiều cơ sở dữ liệu thương mạitrực tuyến đã chọn để bao gồm cả các mật mã như là một tính năng bảo mậtđược thêm vào

Ngày nay với các cơ sở dữ liệu trực tuyến trên các trang Web thì với cácvấn đề với nhiệm vụ xử lý cơ sở dữ liệu trên Web được xây dựng tương tác Một

cơ sở dữ liệu của chính nó không phải là giá trị nhất, những gì làm cho nó có giátrị là những dòng thông tin hai chiều được cung cấp Trước tiên, bạn và ngườidùng tin có thể thực hiện truy vấn đối với các dữ liệu để có cho được những kếtquả như ý muốn Thứ hai, người sử dụng (với đúng mỗi nhiệm vụ) có thể thêmvào cơ sở dữ liệu bằng cách tạo và chỉnh sửa hồ sơ hoặc bằng cách điền vào mẫuđơn Trong cả hai trường hợp, tạo ra các giao diện Web cho các cơ sở dữ liệu đòihỏi phải lập trình, hoặc ít nhất là một biên tập trang Web mà sẽ thực hiện cácchương trình dành cho bạn.

Cán bộ thư viện, đặc biệt là những người đang làm việc trong môi trườnghàn lâm và nghiên cứu là những người đã sử dụng e mail để trao đổi với nhữngđồng nghiệp của họ E mail được hiểu một cách đơn giản và nhanh chóng rằng

nó là một phương tiện thuận tiện trong việc gửi và nhận tài liệu Tuy nhiên trongkhi email có thể nhận và được sử dụng như là bước đầu để thay thế cho các điệnthoại, viết thư, hoặc thậm chí là một phương tiện giao tiếp hữu hiệu giữa những

cá nhân trong cùng một cơ quan thông tin và thư viện hoặc trên thế giới cho việckhông chỉ thảo luận những ý kiến, trao dổi những kinh nghiệm và những đặcđiểm khác gần gũi hơn so với những định dạng văn bản được in như là báo haytạp chí

Chúng ta có thể nói tới mối quan hệ một- một hoặc một-nhiều khi sử dụng

e mail tức là ngày nay nó đã trở thành một phưong tiện trao đổi thông tin giữacác cá nhân các chuyên gia thông tin nói chung, đặc biệt là những người đanghọc tập và nghiên cứu trong thư viện, cũng như các giáo viên và nhà nghiên cứu

Họ bầy tỏ các mối quan tâm có thể được coi là thông thường cho các câu hỏi liênquan đến quyền sở hữu trí tuệ, lĩnh vực an ninh, sự riêng tư và bí mật của cácthông điệp truyền và nhận được, và các vấn đề liên quan tới bản quyền và sự sửdụng thông tin Vì thế thư điện tử không chỉ là một trong những hình thức củaxuất bản điện tử mà nó còn đóng vai trò không nhỏ trong hoạt động của các cơ

quan và thông tin thư viện đồng thời làm cho những hoạt động đó ngày một tốthơn.

CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ CỦA XUẤT BẢN ĐIỆN TỬ

2.1 Sự chuẩn bị của tác giả

Là công việc đầu tiên của tác giả, người tạo ra nội dung cho tài liệu trongquá trình đó một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc sáng tạo là Authoring Tool.Đây là yếu tố hỗ trợ quá trình tạo ra tài liệu đó là một chương trình mà có thểgiúp bạn viết những ngôn ngữ siêu văn bản hay là những ứng dụng đa phươngtiện, nó có thể giúp người dùng tạo ra một ứng dụng cuối cùng bằng cách liên kếtnhững đối tượng thông tin khác nhau như là một đoạn văn bản, một minh họahay là một ca khúc Bằng cách xác định ra rõ ràng các mối quan hệ của các đốitượng thông tin với những đối tượng khác và bằng cách xâu chuỗi chúng ở trongmột trật tự tương ứng, người sử dụng có thể tạo ra được những ứng dụng hữuích Công cụ này khác với các công cụ của các chương trình bởi vì nó yêu cầu ítcác kiến thức chuyên ngành công nghệ thông tin mà vẫn có thể sử dụng đượcchúng cho những đối tượng thông tin mà vẫn cho ra những sản phẩm là một sựkết hợp của văn bản, đồ hoạ, bảng biểu, dữ liệu âm thanh …

2.2 Hiệu đính

Công việc này cần phải đảm bảo chất lượng khoa học và chất lượng nội

dung, đây là công việc mà tác giả cần phải thực hiện một cách tốt nhất để đảmbảo nội dung của bài viết

2.3 Chuẩn bị cơ sở dữ liệu

Đây là yếu tố hạt nhân của hệ thống xuất bản điện tử để đảm bảo cho việctruy cập và lưu thông dữ liệu không chỉ vậy sau này đối với việc lưu thông và

chuyển giao dữ liệu thì việc mua bán những cơ sở dữ liệu này có thể mang vềmột nguồn lợi lớn cho các cơ quan thông tin và thư viện đặc biệt trong thời đạithượng mại điện tử này.

2.4 Giới thiệu và phân phối sản phẩm và dịch vụ

Giới thiệu và phân phối sản phẩm và dịch vụ có liên quan tới hình thức vàcách thức mà người sử dụng được cung cấp những thông tin mà họ cần Ngàynay với sự phát triển của khoa học công nghệ và Internet, người dùng có thể tìmkiếm được thông tin theo tìm kiếm đa phương tiện giúp họ tìm thấy nơi mà thôngtin được xuất bản ở nhiều khổ mẫu khác nhau, trên các trang Web, trên đĩa CD-ROM hay là được in trên giấy

2.5 Lưu trữ

Một câu hỏi được đặt ra là khi chúng ta tạo ta sản phẩm đó chính là tài liệu

điện tử thì chúng sẽ được lưu trữ như thế nào? Chúng sẽ đuợc lưu trữ ở hai dạng

cơ bản đó là lưu trữ số (digital storage) và lưu trữ cứng (hard storage) Lưu trữ số

là chúng ta lưư trữ dữ liệu ở những cơ sở dữ liệu, ở bộ nhớ của máy tính ví dụnhư:

+) Để lưu trữ dữ liệu dạng văn bản có các dạng file như : Word-processingsoftware

.SGML .XML (Standard Generalized Markup Language, Extensible

Markup Language)

.TEX , TXT , HTML .HTM .SHTM .SHTML (Hypertext Markup

Language) …

+) Để lưu trữ dữ liệu dạng hình ảnh có các dạng file như :

.PNG (Portable Network Graphics)

.TIFF, TIF (Tagged Image File Format)

.GIF (Graphics Interchange Format)

.JPEG, JPG (Joint Photography Experts Group)

+) Để lưu trữ dữ liệu dạng tài liệu nhìn :

.AVI (Audio Video Interleave : Video For Windows)

.MOV QT (QuickTime Movie)

MPEG, MPG (Moving Pictures Expert Group) …….

+ Để lưu trữ dữ liệu dạng tài liệu nén: ACE, BIN,.RAR, ZIP , ….

+ Để lưu trữ dữ liệu dạng tài liệu Three-dimensional visualization VRML

(Virtual Reality Modeling Language)

.WRL WRZ VRW, ….

.PDB (Protein Databank), …

Chúng ta có thể nói ở xuất bản điện tử, các cơ sở dữ liệu được tổ chức tốt

và ở những hình thức trình bầy phong phú khác nhau có thể được luân chuyểnqua nhiều hệ thống cơ sở dữ liệu một cách tự động Ngược lại đối với các tài liệudạng in ấn nơi mà những sản phẩm được in ra là những bản cứng thông tin trong

đó là hạt nhân của tờ báo hay cuốn sách lưu thông qua nhiều hệ thống bằng cácbản in sao chép khác nhau Bởi vì một lý do truy cập và lưu trữ những ấn phẩmđược lưu trữ ở trong các thư viện trên toàn thế giới trong khi những cơ sở dữ liệuđiện tử có thể chỉ tồn tại ở một vài nơi nhỏ và có thể truy cập thông qua mạngmáy tính

2.6 Liên kết điện tử

Xuất bản điện tử là về nội dung, sự trình bầy, những kết nối và dịch vụnhư là thích ứng với khả năng và giới hạn về về dung lượng của các trang Web.Yếu tố hạt nhân về nội dung là sự kiểm soát về hiệu đính chất lượng và một dòng

sản phẩm xuất bản điện tử dựa trên mục tiêu của các xuất bản điện tử, nhu cầutương lai của người dùng tin Ở phương diện các phương tiện điện tử, một hìnhthức hiệu đính tốt về mặt nội dung rất khác với việc khi tác giả hiệu đính tácphẩm của mình trên giấy.

Những ấn phẩm truyền thống như sách hay báo, tạp chí là một bản trìnhbầy theo tuyến sản phẩm, một đường dẫn từ đầu cho tới kết thúc Trong khi đó,những xuất bản phẩm điện tử có thể được trình bầy không theo một tuyến sảnphẩm nhất định, có thể ngắn dài, bao gồm bản đồ và những công cụ có thể địnhdạng chúng Với xuất bản điện tử cho phép chúng ta làm những công việc nhưthế

Chúng ta có thể biết tới những dự án đã tiêu tốn rất nhiều công sức trongviệc biến màn hình máy tính giống như một trang sách Các định dạng AdobePDF cho truyền tải điện tử, màn hình hiển thị và in ấn của các trang là được tíchhợp vào cùng một phương pháp tiếp cận Vì thế bạn đọc có thể lựa chọn mộttrong những định dạng PDF hay là một sự trình bầy của ngôn ngữ đánh dấu siêuvăn bản với những đường link kết nối

Những khả năng của xuất bản điện tử là rất khác xa so với những gì màchúng ta có thể làm với giấy và in ấn, đặc biệt việc in ấn Với xuất bản điện tửbạn đọc có thể tìm kiếm các tài liệu mình mong muốn trên các thư viện điện tửthông qua màn hình máy tính hay qua các cổng trạm việc đó đang làm thay đổicách thức tìm kiếm và sử dụng thông tin ngày nay Đặc biệt khả năng kết nối tớinhững thông tin tham khảo ngoài nội dung của tác phẩm đang làm cho bạn đọcngày càng thích thú với các cách thức nghiên cứu và tìm tin của họ

Chúng ta có thể nói là việc liên kết, kết nối đóng vai trò vô cùng quantrọng trong hoạt động xuất bản điện tử Bên cạnh đó, sự phản hồi của người đọc

tiếp tục nhấn mạnh tới tầm quan trọng của các kết nối đó mà bằng cách truy cậptới các nguồn tham khảo, xác định các thông tin có liên quan xung quanh vấn đề

mà người dùng tin quan tâm và có thể download tài liệu hay bảng biểu từ nhữngnguồn miễn phí

Các nhà xuất bản sách và tạp chí đã thành lập một quy ước bao gồm cácquy trình kiểm soát biên tập khắt khe qua nhiều thế kỷ để phục vụ và duy trì chấtlượng của sản phẩm cuối cùng Việc mua bán thông tin trong dạng thức điện tửđang mong chờ có cùng một tiêu chuẩn, mà hiện nay đang thiếu Vì vậy cần thiết

để thiết lập một tập mã mà có thể bao gồm:

(a) Các hoạt động của hệ thống xem xét và kiểm tra sử dụng các chuyên gia,những không được tự lựa chọn, là những người đóng vai trò tư vấn tham khảo(b) Bao gồm một ngày, tháng, năm nhận được sự đóng góp của các nhà xuất bản,

(e) Các giới thiệu của một hệ thống định danh kèm theo bài báo điện tử hoặctương tự như sản phẩm để tạo điều kiện cho việc chọn các mục đó Đó cũng

là mong muốn mà một hệ thống được giới thiệu tạo điều kiện thuận lợi chomột văn bản điện tử, để duy trì số trang không còn phù hợp nữa Nên một hệthống cho dòng hoặc đoạn được đánh số ưa thích

(f) Song song với việc giới thiệu một hệ thống tài liệu định danh để tạo điều kiệnthuận lợi cho việc truy cập các đối tượng thông tin đó từ các kho lưu trữ số,mỗi một đối tượng thông tin được dán nhãn hoặc được chỉ mục trong một

cách mà các từ khóa được dùng cho việc khai thác dữ liệu tới người dùng tincuối cùng Các từ khóa cần thiết được sắp xếp dựa vào thực tế sử dụng vàđược hiển thị ở các thiết bị khai thác và có thể được in ra Nguyên tắc này cóthể được áp dụng cho tất cả các vật mang tin.