Tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao người việt ở ba miền bắc, trung, nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------Trần Thị Kim Liên TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM Chuyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-)( -Trần Thị Kim Liên

TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở

BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2005

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-)( -Trần Thị Kim Liên

TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT

Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Mã số: 50407

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

GS TS Nguyễn Xuân Kính

HÀ NỘI - 2005

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do bản thân tôi thực hiện Các số liệu và kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được các tác giả khác công bố

Tác giả luận án

Trần Thị Kim Liên

Khi trích dẫn các tác giả, nếu gặp tên các tộc người, chúng tôi viết theo

Từ điển tiếng Việt, do Hoàng Phê chủ biên, Nxb Đà Nẵng, năm 2003

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 13

1.1.2 Các khái niệm Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, miền Bắc, miền Trung,

1.1.3 Phân vùng văn học dân gian và phân vùng ca dao 20

1.2 Môi trường tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Bắc Bộ

1.3 Môi trường tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Trung

1.4 Môi trường tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Nam Bộ

1.5 Về mối quan hệ giữa tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao

Chương 2: TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG

NỘI DUNG CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC,

2.2 Tính thống nhất và sắc thái riêng trong nội dung mảng ca dao về quan hệ gia đình, họ hàng

2.2.1 Tình cảm của con cháu với ông bà, cha mẹ

69

70 2.2.2 Tình cảm vợ chồng

2.3 Tính thống nhất và sắc thái riêng trong mảng ca dao tình yêu

2.3.1 Những biểu hiện phong phú của tình yêu lứa đôi

2.3.2 Tiêu chí chọn bạn tình và quan niệm về tình yêu

THUẬT CỦA CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC,

3.1 Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng thể thơ lục bát

3.1.1 Thể thơ lục bát trong ca dao

3.1.2 Ca dao ba miền đều sử dụng hình thức lục bát biến thể

121

121

129

3.2 Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng hai dạng văn

3.3 Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng ngôn ngữ 135 3.3.1 Sử dụng phương ngữ

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đã từ lâu, ca dao trở thành đối tượng được quan tâm chú ý của các nhà sưu tầm, nghiên cứu Những năm gần đây, việc sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến ca dao đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa có một công trình nào tìm hiểu về ca dao mang tính chất so sánh – tổng hợp để có cái nhìn toàn diện về ca dao của từng vùng trong mối quan hệ với

ca dao của cả nước Chính vì thế chúng tôi chọn đề tài: Tính thống nhất và

sắc thái riêng trong ca dao người Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam

Nghiên cứu về ca dao sưu tầm ở ba miền Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, chúng

ta sẽ thấy sức hấp dẫn, sức sống mãnh liệt của ca dao mỗi miền Đồng thời, chúng ta cũng sẽ nhận ra tính thống nhất, dấu ấn của truyền thống, của cội nguồn bên cạnh những sắc thái đa dạng về văn hoá được biểu hiện ở các miền khác nhau trên đất nước Việt Nam Từ việc làm rõ tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao người Việt, luận án góp phần vào việc nhận thức tính thống nhất trong sự đa dạng của văn hoá Việt Nam nói chung và ca dao nói riêng, đồng thời góp phần giữ gìn, bảo lưu những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Nhiều nhà nghiên cứu đã viết về ca dao từng tỉnh, nhưng họ ít quan tâm đến ca dao từng miền

Trong phần tiểu luận (gồm 117 trang) của cuốn Ca dao dân ca Nam Bộ

(1984) có nhiều nhận định liên quan đến tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao miền đất nước Phần tiểu luận gồm bốn bài:

1 Vài nét về miền đất Nam Bộ (Trần Tấn Vĩnh viết);

2 Vài nét về nội dung ca dao – dân ca Nam Bộ (Nguyễn Tấn Phát viết);

3 Một số đặc điểm nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ (Bùi Mạnh Nhị viết);

4 Ca dao – dân ca Nam Bộ, những biểu hiện sắc thái địa phương (Bảo Định Giang viết)

Trong bài thứ hai, tác giả Nguyễn Tấn Phát nêu vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao - dân ca Nam Bộ so với ca dao - dân ca cả nước: “Việc tìm ra những nét chung và riêng của ca dao – dân ca Nam Bộ sẽ làm giàu thêm trong sự nhận thức của chúng ta về ca dao dân ca dân tộc, sẽ khẳng định được tính thống nhất bao trùm của nền văn hoá chung của dân tộc, đồng thời chỉ ra sự đóng góp riêng của mỗi địa phương vào kho tàng chung ấy, trên cơ

sở đó mà xem xét con đường vận động của các thể loại văn học dân gian Việt Nam, quy luật nảy sinh và phát triển của chúng” [40, tr 25]

Về tính thống nhất của ca dao, tác giả đã nhận xét: “Ca dao – dân ca sưu tầm ở Nam Bộ thống nhất với ca dao – dân ca các miền khác của đất nước về cội nguồn” [40, tr 25] Ông nêu những luận điểm chung về tính thống nhất của ca dao Nam Bộ: “Ở vùng đất mới Nam Bộ, ta vẫn thấy những bài ca cũ (tức ca dao truyền thống) còn giữ nguyên vẹn phần lời, phần nghĩa, chỉ thay đổi về môi trường diễn xướng, điều kiện diễn xướng và ít nhiều cách diễn xướng… Tính thống nhất của ca dao - dân ca sưu tầm ở Nam Bộ thể hiện rõ rệt ở chủ đề của thể loại” [40, tr 26]

Nguyễn Tấn Phát khẳng định: “Tính thống nhất có ý nghĩa bao trùm

Sự giống nhau của các mảng đề tài ca dao – dân ca sưu tầm được ở Nam Bộ với các miền khác của đất nước làm thành cái lõi vững chắc của một thân cây, dòng chảy chính của một con sông Ca dao – dân ca Nam Bộ do đó không tạo thành một thể loại nào tách biệt với ca dao – dân ca của cả nước” [40, tr 27]

Về tính địa phương (tức là sắc thái riêng), ông viết: “Tính địa phương của thể loại sáng tác dân gian là một vấn đề thuộc bản chất trong sự vận động của văn học dân gian Đó là một vấn đề có tính chất tất yếu vừa là

thuộc tính vừa là phẩm chất của đối tượng Ca dao – dân ca trữ tình Nam Bộ nằm trong sự vận động chung có tính quy luật ấy… [40, tr 33] Tính địa phương thể hiện ngay trong nội dung và hình thức của mỗi thể loại Quan hệ giữa tính thống nhất chung với tính địa phương (vùng, miền…) của văn học dân gian là một quan hệ biện chứng, tác động không ngừng lẫn nhau và bồi

bổ cho nhau [40, tr 34]

Tác giả còn “so sánh, đối chiếu những biểu hiện của sắc thái địa phương ở các mảng đề tài, các hình thức biểu hiện và phương thức diễn xướng của nó”

Ở bài “Một số đặc điểm nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ”, tác giả Bùi Mạnh Nhị trình bày nét đặc sắc riêng trong sự thống nhất của ca dao – dân ca Nam Bộ “Ca dao – dân ca Nam Bộ luôn phát triển theo phương hướng chung, một xu thế chung luôn lĩnh hội và cảm thụ những truyền thống chung của ca dao – dân ca toàn dân tộc, đồng thời nó cũng luôn phát huy những đặc điểm riêng gắn với hoàn cảnh tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hoá, tâm lí tính cách của con người ở địa phương” [40, tr 58]

“Như một tồn tại khách quan những phương diện nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ biểu hiện rất rõ và rất sinh động các mối quan hệ thống nhất nhưng đa dạng, đa dạng nhưng thống nhất của kho tàng ca dao – dân ca Việt Nam Ở đây, tính thống nhất dân tộc và tính địa phương cụ thể không hề mâu thuẫn, ngược lại đã làm phong phú và đậm đặc cho nhau” [40,

tr 59] Tác giả đã nhận thấy ca dao Nam Bộ ít dùng thể lục bát hơn so với ca dao Bắc Bộ

Cũng trong phần tiểu luận, nhà thơ Bảo Định Giang trình bày bài viết

về sắc thái địa phương của ca dao – dân ca Nam Bộ Tác giả chủ yếu mô tả sắc thái riêng của ca dao nơi đây trong việc sử dụng từ ngữ chỉ địa danh, đặc sản, tính chất vùng sông nước, tính cách trọng nhân nghĩa… Tuy nhiên, tác giả chưa có sự so sánh với ca dao các miền khác cũng như chưa đưa ra được những luận điểm lí giải sâu sắc, phù hợp với bản chất thể loại ca dao

Nhìn chung, tuy chưa nêu một cách toàn diện và thật đầy đủ về tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao ba miền, nhưng phần tiểu luận của

cuốn sách Ca dao dân ca Nam Bộ là gợi mở quan trọng cho đề tài luận án

Ngoài ra, những trang của Nguyễn Chí Bền (một nhà nghiên cứu, sinh trưởng ở Bắc Bộ, có 13 năm công tác ở Nam Bộ) viết về hình ảnh sông nước trong ca dao Nam Bộ; luận văn thạc sĩ của Nguyễn Phương Châm khảo sát ngôn ngữ và thể thơ ca dao Nam Bộ; luận án tiến sĩ của nhà giáo Trần Diễm Thuý về thiên nhiên trong ca dao trữ tình Nam Bộ; luận án tiến sĩ của Trần Văn Nam phân tích biểu trưng của ca dao Nam Bộ; - những tài liệu đó cũng là những chỉ dẫn quý báu cho nghiên cứu sinh trong việc nhận diện tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao Nam Bộ

Trong việc sưu tầm, biên soạn ca dao Trung Bộ, bên cạnh xu hướng tập hợp thơ ca dân gian theo từng tỉnh, còn có xu hướng thu thập ca dao theo từng tiểu vùng (lớn hơn tỉnh):

a Ca dao xứ Nghệ (Nghệ An và Hà Tĩnh)

b Ca dao Bình Trị Thiên (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế)

c Ca dao Nam Trung Bộ (Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận và Bình Thuận)

Năm 1981 tại Hội thảo khoa học về văn học dân gian miền Trung (được tổ chức tại Đà Nẵng), tác giả Lê Văn Hảo khẳng định có một vùng văn hoá dân gian miền Trung và có các tiểu vùng dân ca tương ứng với các tiểu vùng văn hoá của văn hoá miền Trung.(1)

Bàn về nét riêng của ca dao Nghệ Tĩnh còn có các bài viết của Lê Văn Hảo, Ninh Viết Giao, Nguyễn Phương Châm, luận văn thạc sĩ của Phan Thị Mai

(1) Lê Văn Hảo xác định vùng văn hoá dân gian miền Trung là từ Thanh Hoá và o đến Bình Thuận; với bốn tiểu vùng là : Thanh Hoá, Nghệ Tĩnh, Bình Trị Thiên và Nam Trung Bộ Chúng tôi xác định vùng văn hoá miền Trung là từ Nghệ Tĩnh và o Bình Thuận với ba tiểu vùng: Nghệ Tĩnh, Bình Trị Thiên và Nam Trung Bộ.

Về ca dao tiểu vùng Bình Trị Thiên, Lê Văn Hảo nhận xét, phong cách ca dao nơi đây “có phần dịu nhẹ đậm đà, mềm mỏng, uyển chuyển hơn,

ít dứt khoát chắc nịch hơn Không phải ngẫu nhiên mà sự hiện diện của kinh

đô Phú Xuân xưa đã góp phần đem lại cho mảnh đất Ô Lý, Thuận Hoá cũ một cái gì thanh lịch, hài hoà, trang nhã như đã từng thấy ở kinh đô Thăng Long xưa” [167, tr 24-25]

Ngoài ra, trong các cuốn sách Dân ca Bình Trị Thiên của Trần Việt Ngữ, Thành Duy; Dân ca Bình Trị Thiên của Tôn Thất Bình; Hò đối đáp

nam nữ Thừa Thiên – Huế của Triều Nguyên, đó đây cũng có những nhận

xét về sắc thái của ca dao tiểu vùng này

Về tiểu vùng ca dao Nam Trung Bộ, Xuân Diệu là người viết sớm và

viết kĩ với bài Sống với ca dao, dân ca miền Nam Trung Bộ Đúng như nhận

xét của Nguyễn Chí Bền, tiểu luận này “được viết bằng một tấm lòng tràn đầy xúc cảm, một sự cảm thụ rất sâu sắc và tinh tế ca dao miền Nam Trung

Bộ nên rất có giá trị đối với việc nghiên cứu ca dao ở đây” [5, tr 576] Xuân Diệu nhận thấy: “Ca dao Nam Trung Bộ không thích để cho lời nói cứ chảy

êm xuôi, mà thích dùng lời chạy vồng qua đá, nhảy lốc bốc qua sỏi, đây không phải là một thứ cộc lốc, mà là thứ tinh vi riêng về nhạc điệu” [25, tr 289]

Nét riêng của ca dao Nam Trung Bộ còn được đề cập đến trong các bài viết của Lê Văn Hảo (1981), Nguyễn Văn Bổn (1983), Ngô Quang Hiển

và Trịnh Sâm (1986), Thạch Phương (1994), trong luận văn thạc sĩ của

Nguyễn Định: Ngôn ngữ và thể thơ ca dao Nam Trung Bộ (1999),

Về sắc thái của ca dao Bắc Bộ, chưa có bài viết nào dành cho vấn đề này Chúng ta chỉ có thể tìm thấy một số nhận xét rải rác ở những bài viết có nhiệm vụ khác Chẳng hạn, năm 1963, trong khi tập trung viết về ca dao Nam Trung Bộ, Xuân Diệu đã đề cập đến nét riêng của ca dao Bắc Bộ Theo ông, ca dao Bắc Bộ là sản phẩm của “một xã hội mấy nghìn năm cũng trau chuốt ca dao của mình; hơi thở thoải mái ngọt ngào, như không còn khấp khểnh chỗ nào nữa, ca dao mà đến như “Đèn tà thấp thoáng bóng trăng, Ai

đem người ngọc thung thăng chốn này”, thì thật là hay đến trình độ cổ điển Tuy nhiên, trong cái trau chuốt, nhiều khi xảy ra cái khuôn sáo; ca dao cũng

đã có cái khuôn sáo của ca dao; cái chất sáng tạo và phát hiện của nghệ thuật dường như mòn dần, và đó là nhược điểm của nhiều bài ca Bắc Bộ – Tôi nói

về ca dao ân tình, còn về xã hội thì theo ý tôi, ca dao Bắc Bộ phong phú nhất, sắc sảo đến mức điển hình” [25, tr 286]

Như vậy, đã có không ít công trình, bài viết phân tích các vùng và các tiểu vùng ca dao, góp phần khẳng định ca dao người Việt thống nhất trong

+ Về phạm vi vấn đề: Các tác giả chú ý bàn về tính thống nhất hoặc sắc thái riêng một cách độc lập (có phần nghiêng về sắc thái riêng) mà ít chú ý đến mối quan hệ giữa hai phương diện này

3. TƢ LIỆU KHẢO SÁT

Trong khi tiến hành thực hiện đề tài, chủ yếu chúng tôi sử dụng tư liệu

ca dao trong bộ sách Kho tàng ca dao người Việt do Nguyễn Xuân Kính và

Phan Đăng Nhật làm chủ biên cùng các soạn giả Phan Đăng Tài, Nguyễn Thuý Loan, Đặng Diệu Trang [74] Đây là công trình tập thể được biên soạn với sự nỗ lực lớn trong 20 năm, từ 1974 đến 1994 Bản in năm 1995 gồm bốn tập 2788 trang, tập hợp khối lượng tư liệu tương đương với số tư liệu về dân ca, ca dao của tất cả 37 cuốn sách (gần 46 tập được biên soạn từ cuối thế

kỉ XVIII đến năm 1975 tất cả có 11.825 đơn vị) Kho tàng ca dao người Việt

được tái bản với sự chỉnh lí và bổ sung năm 2001 gồm có tư liệu của 40 cuốn sách (49 tập) với 12.487 lời ca dao, dân ca được in thành hai tập Ngoài

việc số lời ca dao được tập hợp với khối lượng đồ sộ, phong phú, các soạn giả đã đưa ra một số liệu thống kê những kết quả đối chiếu so sánh các văn bản Việt và văn bản Nôm có nội dung sưu tầm biên soạn ca dao, giúp người đọc không chỉ biết về nội dung các dị bản ca dao mà còn biết cả nguồn gốc của dị bản

Ngoài ra, chúng tôi cũng sử dụng các tài liệu sưu tập ca dao khác (Xem phần Tài liệu tham khảo)

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình thực hiện đề tài luận án, bên cạnh các phương pháp

mô tả, tổng hợp, phân tích, nghiên cứu liên ngành, chúng tôi sử dụng ở mức

độ cao phương pháp thống kê và phương pháp so sánh

5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Từ trước đến nay đã có nhiều công trình viết về nội dung và nghệ thuật ca dao Các mảng ca dao tình yêu nam nữ, ca dao trào phúng, ca dao phản ánh lịch sử đã được không ít tác giả quan tâm Cái chung và nét riêng của ca dao một số tiểu vùng văn hoá Trung Bộ, Nam Bộ cũng đã được một

số tác giả đề cập Trên cơ sở các nguồn tài liệu phong phú của ca dao và các công trình nghiên cứu về nội dung, nghệ thuật trong ca dao cổ truyền toàn quốc và ca dao ba miền, chúng tôi tiến hành hệ thống hoá, tập trung nghiên cứu tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao người Việt qua ca dao ba miền Với luận án này, lần đầu tiên có một công trình phân tích một cách có

hệ thống, chuyên sâu về tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ Tính thống nhất và sắc thái riêng đó được phân tích qua nội dung thể hiện và hình thức nghệ thuật biểu hiện

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần làm rõ bản sắc văn hoá Việt Nam thống nhất và đa dạng ở ba miền, trong đó ca dao đã làm cho văn hoá dân tộc thêm đậm đà, rực rỡ hơn Kết quả nghiên cứu cũng giúp ta hiểu sâu sắc hơn văn hoá từng vùng, miền qua lối cảm, lối suy nghĩ, lối làm ăn, cách sống của con người gắn với lịch sử, địa lí, thiên nhiên Từ đó, luận án

sẽ góp phần bảo tồn các giá trị văn học nghệ thuật, ngôn ngữ, thuần phong

mĩ tục của dân tộc Những tinh hoa văn hoá đó góp phần xây dựng làm phong phú thêm nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc chống lại sự xâm nhập của văn hoá độc hại và xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là động lực để phát triển kinh tế, đất nước

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận án gồm ba chương:

Chương 2: Tính thống nhất và sắc thái riêng trong nội dung ca dao

người Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam

ánh của ca dao người Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam