Bước đầu mô tả hệ thống ngữ âm tiếng sán dìu ở việt nam

Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu của đề tài Nói đến văn hóa Việt Nam, người ta thường nói đến một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, một nền văn hóa đa dạng và phong phú.. Chính vì vậy,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

  NGUYỄN THỊ KIM THOA

BƯỚC ĐẦU MÔ TẢ HỆ THỐNG NGỮ ÂM

TIẾNG SÁN DÌU Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGÔN NGỮ HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc Việt Nam

Mã số : 5.04.31

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.TRẦN TRÍ DÕI

Hà Nội - 2005

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Nguyễn Thị Kim Thoa

2

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 1

MỤC LỤC 2

QUI ƯỚC TRONG VIỆC TRÌNH BÀY 4

PHẦN MỞ ĐẦU 5

I Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu của đề tài 5

II Vài nét khái quát về địa bàn khảo sát 6

II.1 Xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc 6

II.2 Xã Hợp Châu, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc 7

III Bố cục của luận văn 8

CHƯƠNG I : VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU NGỮ ÂM TIẾNG SÁN DÌU Error! Bookmark

not defined

I Lịch sử nghiên cứu tiếng Sán Dìu Error! Bookmark not defined

II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

II.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined

II.2 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

III Phương pháp nghiên cứu .Error! Bookmark not defined

III.1 Giải thích về phương pháp Error! Bookmark not defined.

III.2 Những người cung cấp tư liệu Error! Bookmark not defined

IV Một vài khái niệm liên quan khi nghiên cứu ngữ âm tiếng Sán

Dìu .Error! Bookmark not defined

IV.1 Âm tiết Error! Bookmark not defined

IV.2 Âm tố và âm vị Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG II : ĐÔI NÉT VỀ DÂN TỘC SÁN DÌU Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not

defined

I Nguồn gốc .Error! Bookmark not defined

II Nhà cửa - làng xóm .Error! Bookmark not defined III Gia đình – Xã hội .Error! Bookmark not defined

IV Kinh tế .Error! Bookmark not defined

V Trang phục .Error! Bookmark not defined

VI Ăn uống .Error! Bookmark not defined

3

CHƯƠNG III: VỀ HỆ THỐNG NGỮ ÂM TIẾNG SÁN DÌU Error! Bookmark not

defined

I Âm tiết tiếng Sán Dìu Error! Bookmark not defined

I.1 Nhận diện và phân xuất Error! Bookmark not defined.

I.2 Các kiểu âm tiết Error! Bookmark not defined

II Hệ thống âm đầu tiếng Sán Dìu .Error! Bookmark not defined

II.1 Số lượng Error! Bookmark not defined

II.2 Mô tả Error! Bookmark not defined.

II.3 Các tiêu chí khu biệt âm đầu Error! Bookmark not defined

III Âm đệm .Error! Bookmark not defined

IV Hệ thống nguyên âm .Error! Bookmark not defined

IV.1 Số lượng Error! Bookmark not defined

IV.2 Mô tả Error! Bookmark not defined.

V Hệ thống phụ âm cuối .Error! Bookmark not defined

V.1 Số lượng Error! Bookmark not defined

V.2 Các tiêu chí khu biệt Error! Bookmark not defined

VI Thanh điệu Error! Bookmark not defined

VI.1 Thanh 1 Error! Bookmark not defined

VI.2 Thanh 2 Error! Bookmark not defined

VI.3 Thanh 4 Error! Bookmark not defined

VI.4 Thanh 5 Error! Bookmark not defined

VI.5 Thanh 6 Error! Bookmark not defined

VI.6 Thanh 7 Error! Bookmark not defined

VI.7 Thanh 8 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 BẢNG TỪ Error! Bookmark not defined

4

QUI ƢỚC TRONG VIỆC TRÌNH BÀY

1 Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng cách phiên âm theo bảng phiên

âm Quốc tế (IPA) Cách phiên âm này căn cứ vào cuốn Phonetic Symbol Guide của Geoffrey K Pullum và William A Ladusaw do trường Đại học tổng hợp Chicago xuất bản năm 1986

2 Ký hiệu dặt trong / / có giá trị âm vị

3 Các ví dụ về tiếng Sán Dìu đều có nghĩa tiếng Việt tương ứng được đặt trong ngoặc đơn ( )

5

PHẦN MỞ ĐẦU

I Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu của đề tài

Nói đến văn hóa Việt Nam, người ta thường nói đến một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, một nền văn hóa đa dạng và phong phú Có được điều đó là nhờ có sự góp phần của văn hóa các dân tộc thiểu số ở nước ta Chính vì vậy, nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã xác định một trong những nhiệm vụ về văn hóa các dân

tộc thiểu số là: “Thứ nhất là coi trọng bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống Trước hết là bảo tồn, phát triển ngôn ngữ, tiếng nói và chữ viết của các dân tộc Ngôn ngữ (tiếng nói, chữ viết) là một nội dung đầu tiên, cơ bản của văn hóa mỗi dân tộc” [2] Như vậy, nghiên cứu ngôn ngữ của một

dân tộc thiểu số là góp phần bảo tồn, lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc đó

Trong số các nhóm ngôn ngữ có mặt ở Việt Nam thì nhóm ngôn ngữ thuộc họ Hán Tạng như tiếng Sán Dìu còn chưa được nghiên cứu nhiều và ít được quan tâm Từ trước tới nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nào nghiên cứu về tiếng Sán Dìu một cách có hệ thống Vì thế, trong phạm vi đề tài này chúng tôi sẽ bước đầu nghiên cứu, mô tả hệ thống ngữ âm tiếng Sán Dìu Đây sẽ là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu tiếng Sán Dìu trên nhiều bình diện khác

Nghiên cứu tiếng Sán Dìu là góp phần bảo lưu, gìn giữ ngôn ngữ cũng như văn hóa vốn đang bị mai một dần của dân tộc này Hơn thế nữa, tìm hiểu tiếng Sán Dìu giúp chúng ta hiểu rõ về một ngôn ngữ thuộc họ Hán Tạng có

6

mặt ở Việt Nam Từ đó, tiếng Sán Dìu có thể sẽ là cầu nối để chúng ta tìm hiểu các ngôn ngữ khác thuộc họ Hán Tạng ở Việt Nam cũng như trong khu vực

II Vài nét khái quát về địa bàn khảo sát

II.1 Xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc

Là một xã thuộc khu vực I miền núi, phía Đông xã Đạo Trù giáp dãy núi Tam Đảo, phía Nam giáp xã Đại Đình, phía Tây giáp xã Yên Dương, phía Bắc giáp xã Ninh Lai của tỉnh Tuyên Quang Tổng diện tích đất tự nhiên có 7.450,84 ha, trong đó đất ruộng và đất màu chỉ có 712,66 ha (chiếm 9,56%), còn lại là đất lâm nghiệp 636 ha (8,53%), đất ở và đất vườn 135,31 ha (1,81%), và các loại đất khác 5.966,87 ha (80,1%) chưa sử dụng đến Như vậy, diện tích đất có thể đem lại hoa màu, lợi nhuận cho người dân chiếm một tỷ lệ rất nhỏ, cộng với điều kiện tự nhiên không mấy thuận lợi nên đời sống của bà con còn rất khó khăn, đặc biệt là đa phần họ đều sống bằng nghề nông

Tính đến 31/12/2003, xã Đạo Trù có tổng số dân là 12.224 người trong

đó có 87,5% là người Sán Dìu (10.696 người), còn lại là người Kinh Tỉ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,44% hàng năm

Về tình hình kinh tế, tổng thu nhập bình quân lương thực đầu người là

280 kg/năm Cả xã có 2.084 hộ gia đình thì số hộ nghèo là 536 hộ (25,72%),

số hộ có điều kiện kinh tế trung bình là 1.328 hộ (63,72%) và số hộ khá là 220

hộ (10,56%)

Hệ thống trường học của xã có 01 trường Mẫu giáo với 442 em, 03 trường cấp I với 1.919 học sinh, 01 trường cấp II với 905 học sinh Xã chưa

có trường cấp III và toàn xã cũng chỉ có 50 em theo học cấp III Như vậy, càng học lên lớp cao, số học sinh theo học càng ít, tỷ lệ học sinh bỏ học càng nhiều Điều này cho thấy vấn đề phát triển kinh tế cũng như phát triển giáo

7

dục của xã còn rất nhiều hạn chế Công tác y tế, dân số, văn hóa cũng đang từng bước được quan tâm và cải thiện

Tuy là một xã miền núi nhưng xã lại có đường giao thông đi lại khá thuận tiện Cơ sở hạ tầng cũng đang được Nhà nước đầu tư như xây dựng cụm chợ miền núi, trường cấp I hai tầng, trường mầm non mẫu giáo, 02 trạm biến

áp điện, trụ sở làm việc của Uỷ ban Nhân dân xã, Đặc biệt là xã đã được xây dựng hệ thống thủy lợi kênh mương khu vòng Chốc Cóc bằng bê tông dài 1.338 m Sắp tới, xã sẽ được xây dựng một trung tâm y tế đa khoa

Như vậy, có thể nói, xã Đạo Trù vẫn là một xã nghèo, trình độ dân trí thấp Chính vì thế, để có thể rút ngắn được khoảng cách giữa miền núi và miền xuôi thì xã còn cần được sự quan tâm và đầu tư nhiều hơn nữa

II.2 Xã Hợp Châu, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc

Nằm trên trục đường lên thị trấn Tam Đảo, xã Hợp Châu là một xã nhỏ

có tổng diện tích đất tự nhiên là 1.012,28 ha (chỉ bằng khoảng 1/7 diện tích đất của xã Đạo Trù) với diện tích đất nông nghiệp chiếm 52,16% Xã có 1.543

hộ cư trú tại 14 thôn với 6.797 nhân khẩu, trong đó người Sán Dìu chiếm 48% dân số của xã (3.262 người) Người dân ở đây 89,2% là làm nghề nông, chỉ có 10,8% là làm nghề buôn bán và các dịch vụ khác

Trong quá trình phát triển, xã Hợp Châu có được một số thuận lợi như mạng lưới giao thông, thủy lợi phát triển khá tốt và có tính ổn định cao Cơ sở

hạ tầng ngày càng được Nhà nước đầu tư, xây dựng mới Công tác an ninh trật tự luôn được bảo đảm tạo sự ổn định trong cuộc sống của người dân Cư dân Sán Dìu cũng như người Kinh ở khá tập trung và trình độ nắm bắt cũng như khả năng vận dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất ngày càng cao

8

Bên cạnh đó, xã cũng gặp một số khó khăn như sự bất đồng ngôn ngữ bởi trên địa bàn của xã có hai dân tộc, người Sán Dìu và người Kinh Tuy nhiên, đây chỉ là một khó khăn nhỏ bởi hầu hết người Sán Dìu đều biết tiếng Kinh, trình độ song ngữ khá tốt Một khó khăn chung đối với các xã miền núi cũng như đối với xã Hợp Châu là trình độ dân trí của người dân chưa cao cho nên công tác quản lý, giáo dục của Nhà nước và các đoàn thể chưa có hiệu quả như mong muốn.Ví dụ như các phong tục về cưới xin, ma chay, lễ hội tuy đã được giản tiện đi nhiều nhưng vẫn còn rườm rà và rất tốn kém

Huyện Tam Đảo thuộc tỉnh Vĩnh Phúc là một huyện có tiềm năng về du lịch bởi trên địa bàn của huyện có hai khu du lịch sinh thái là Tây Thiên và Tam Đảo nhưng có lẽ huyện vẫn chưa khai thác được hết tiềm năng này nên đời sống của bà con ở các xã thuộc huyện vẫn chưa có nhiều thay đổi

III Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được chia làm ba chương như sau:

Chương I: Vấn đề nghiên cứu ngữ âm tiếng Sán Dìu Chương II: Đôi nét về dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam Chương III: Về hệ thống ngữ âm tiếng Sán Dìu

9

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Văn Ái (1971).“Vài nét về hệ thống ngữ âm tiếng Sán Dìu" trong

Tìm hiểu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam Tập I Viện Ngôn ngữ học

Hà Nội, tr 125 - 138

2 Ban Tư tưởng văn hóa trung ương (1998) Tài liệu nghiên cứu Nghị

quyết Hội nghị lần thứ V Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII NXB

Chính trị quốc gia Hà Nội

3 Báo cáo tổng kết 5 năm hoạt động của Uỷ ban Nhân dân xã Đạo Trù nhiệm kỳ 1999 – 2004, 10 tr

4 Báo cáo tổng kết năm 2003 của Đảng ủy xã Hợp Châu, 5 tr

5 Ma Khánh Bằng (1972).Nương, đồi, soi , bãi của người Sán Dìu TC Dân

tộc học số 03

6 Ma Khánh Bằng Vài nét về dân tộc Sán Dìu Thông báo Dân tộc học số

đặc biệt xác định thành phần các dân tộc miền Bắc, tháng 3 năm 1973

7 Ma Khánh Bằng (1975) Về ý thức tự giác dân tộc của người Sán Dìu

Trong “Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam NX Khoa học xã hội Hà Nội, tr 365 - 386

8 Ma Khánh Bằng (1983) Người Sán Dìu ở Việt Nam NX Khoa học xã hội

Hà Nội, 172 tr

10

9 Nguyễn Ngọc Bình (2002) Bước đầu miêu tả hệ thống ngữ âm tiếng Thái,

Quỳ Châu, Nghệ An Luận văn cao học Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 187 tr

10 Hoàng Cao Cương (1989) Thanh điệu Việt qua giọng địa phương trên

cứ liệu Fo Tạp chí Ngôn ngữ số 4/1989, tr 1-17

11 Hoàng Cao Cương (2002) Về biểu diễn âm vị học cho trường hợp Tiếng

Việt Tạp chí Ngôn ngữ số 6/2002

12 Trần Trí Dõi (1999) Nghiên cứu Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt

Nam NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 301 tr

13 Hữu Đạt – Trần Trí Dõi - Đào Thanh Lan (1998) Cơ sở tiếng Việt

NXB Giáo dục Hà Nội, 201 tr

14 Nguyễn Thiện Giáp (Chủ biên) (1999) Dẫn luận Ngôn ngữ học NXB

Giáo dục Hà Nội, 323 tr

15 Cao Xuân Hạo (1998) Tiếng Việt:Mấy vấn đề ngữ âm - ngữ pháp - ngữ

nghĩa NXB Giáo dục Hà Nội, 752 tr

16 Nguyễn Văn Hiệu (2002) Bước đầu tiếp cận ngôn ngữ và nhận diện ngữ

âm Xá Phó (trên cứ liệu Xá Phó, Cam Đường, Lao Cai) Luận văn cao học

Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội,

144 tr

17 Nguyễn Quang Hồng (2002) Âm tiết và loại hình ngôn ngữ NXB Đại

học Quốc gia Hà Nội, 399 tr

18 V B Kasevich (1998) Những yếu tố cơ sở của ngôn ngữ học đại cương

NXB Giáo Dục Hà Nội, 288 tr

19 Nguyễn Đình Khoa (1983) Các dân tộc ở Việt Nam, dẫn liệu nhân học

tộc người NXB Khoa học xã hội Hà Nội, 180 tr

20 Bùi Khách Thế (1981) Về cơ cấu tiếng Chàm Luận án Phó tiến sĩ khoa

học Ngữ văn Đại học tổng hợp Hà Nội Hà Nội

11

21 Đoàn Thiện Thuật (2003) Ngữ âm tiếng Việt NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội, 365 tr

22 Đoàn Thiện Thuật, Bùi Khánh Thế, Đinh Văn Đức (1974) Ngôn ngữ

các dân tộc thiểu số ở Việt Nam và chính sách ngôn ngữ NXB Giáo dục Hà

Nội, 92tr

23 Đinh Lê Thƣ, Nguyễn Văn Huệ (1998) Cơ cấu ngữ âm tiếng Việt

NXB Giáo dục Hà Nội, 213 tr

24 Nguyễn Khắc Tụng (1959) Mấy ghi chép về người Sán Dìu Tạp chí

Dân tộc học số 37