Lễ hội Hà Nội Tập 2 - Kỉ niệm Ngàn năm Thăng Long

Bằng hành vi riêng lẻ hay nghi thức tập thể từng ngành, từng nghề, từng giới cũng mở đầu một hành động sao cho chu đáo và tố đẹp, hồn chỉnh và đồng bộ: Lễ động thổ Khai canh cho nhà nơng

Trang 2

Lễ Hội Hà Nội www.100hanoi.com

Hà Nội luơn là mộ địa danh văn hĩa, kinh tế, chính trị của cả nước Tìm hiểu các thơng tin về kinh tế, văn hĩa, giải trí….của Hà Nội luơn là một nhu cầu thiết yếu của nhiều tầng

lớp nhân dân Bên cạnh đĩ, năm 2010 là năm quan trọng, với rất nhiều những dịp lễ kỉ

niệm lớn, đặc biệt là đại lễ 1000 năm Thăng Long Đây là một cột mốc văn hĩa, lịch sửđược quan tâm của cả trong và ngồi nước Đĩ chính là lí do chúng tơi lựa chọn chủđề

về Hà Nội đểđịnh hướng nội dung cho dự án chuỗi website Hà Nội

Dự án chuỗi website về Hà Nội mang tên Hà N ộ i Tơi Yêu được cơng ty CP ĐT Hồng

Đạt triển khai thực hiện từ tháng 2 năm 2010 Với những nỗ ực, tâm huyết và tình yêu dành cho Hà Nội, các thành viên ban dự án đã cho ra những sản phẩm văn hĩa gây được ấn tượng với độc giả yêu Hà Nội

Đại Lễ 1000 năm Thăng Long đang đến rất gần, dự án cũng đang đi vào giai đ ạn gấp rút hồn thành để hịa chung khơng khí của ngày Đại Lễ

Dự án là một bức tranh tổng thể đi từ những sự kiện gắn với Đại Lễ, cũng như những gĩc sâu trong tâm hồn Hà Nội, những nếp sống, những cảm xúc của người Hà Nội Bên cạnh việc xây dựng và hồn thiện chuỗi website về Hà Nội, Ban dự án cịn cho ra

mắt những ấn phẩm về Hà Nội Chúng tơi đã dành nhiều tâm huyế để xây dựng Tủ sách

Hà Nội với những ấn phẩm điện tửđược tặng miễn phí cho quý bạn đọc Chúng tơi hi

vọng những tâm huyết này sẽ mang lại cho quý bạn đọc yêu Hà Nội những điều thú vị

Tư liệu chúng tơi sử dụng để thực hiện những ấn phẩm này hồn tồn được sưu tầm và biên tập từ các nguồn trên Internet nên khơng tránh được những thiếu sĩt Một số ư liệu

do lấy ở các nguồn thứ cấp, nên chúng tơi khơng thể trích dẫn nguồn đầy đủ Chúng tơi mong nhận được sự thơng cảm từ các tác giả

Xin chân thành c ả m ơ n và mong nh ậ n đượ c nh ữ ng gĩp ý t ừ phía b ạ n đọ c!

Ban d án

Trang 3

Lễ Hội Hà Nội www.100hanoi.com M ụ c L ụ c Thư Ngỏ 2

Ban dự án 2

L hội hào khí Thăng Long - Hà Nội 1000 năm 4

L Tết Hà Nội 8

Hội chùa Hương 12

L rước nước độc đáo của người Hà Nội 21

L hội đền Chúa xã Cổ Nhuế 23

Hội chùa Trăm Gian và lệđánh cờ người 25

L hội làng Triều Khúc 30

L hội độc đáo: Phong Chúa, rước Vua 34

Hội làng Yên Nội 36

Trang 4

Lễ hội hào khí Thăng Long - Hà Nội 1000 năm

Đúng vào dịp đĩn bằng cơng nhận di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, sáng nay tại Khu trung tâm Hồng thành đã diễn ra lễ hội vinh danh hào khí Thăng Long

- Hà Nội 1000 năm

Đây là một nội dung trong chương trình Hội xuân Hồng thành Thăng Long 2008 chào Tết Mậu Tý Lễ hội tái hiện những hình ảnh về thủ đơ Thăng Long xưa bắ đầu từ quê hương Đình Bảng (Bắc Ninh) với hơn 200 người rước kiệu và cờ hiệu Lý Bát đế về tụ

h i trước sân Rồng điện Kính Thiên, khu di tích Hồng Thành Thăng Long Lễ hội cịn là dịp để tưởng nhớ đức Thái tổ Triều Lý đã ban chiếu dời đơ từ Hoa Lư về Thăng Long,

mở ra nền văn hiến Thăng Long - Hà Nội 1000 năm

Đồn rước bắt đầu từ đền Đơ, Đình Bảng, Từ Sơn (Bắc Ninh) về khu di tích Hồng Thành Thăng Long

Trang 5

Rồng, biểu tượng của đất Thăng Long ngàn năm văn hiến.

Đồn rước tiến vào Thềm Rồng.

Lễ rước kiệu vua Lý Thái Tổ.

Trang 6

Các nghệ sĩ đồn nghệ thuật Tuồng Đình Bảng đĩng vai các vị Vua tại lễ hội

Lễ thập bái tiên tổ của ban tế đền Đơ.

Trang 7

Các đại biểu thành phố Hà Nội làm lễ dâng hương.

Lễ thả chim kết thúc lễ hội.

Trang 8

vẽ thành những hình cung nỏ trong ngõ nhà ñể phòng ñ ổi ma trong ñêm trừ tịch

Dân ta có câu:

Thịt mỡ dưa hành câu ñối ñỏ Nêu cao pháo nổ bánh chưng xanh

Muối dưa hành và gói bánh chưng là công việc bắt buộc phải chuẩn bị cho ngày tết Vốn

là món ăn truyền thống của người dân Việt Nam dưa hành không chỉ là món ăn ngon,

mà còn có tác dụng ñiều tiết tiêu hoá Bánh chưng là sản phẩm của văn hoá ẩm thực nông nghiệp, nó nhắc nhở chúng ta nhớ về cội nguồn thủa Hùng Vương dựng nước và câu chuyện cảm ñộng về tấm lòng hiếu nghĩa của chàng trai Lang Liêu Vì thế, trong ngày tết dân ta không bao giờ quên gói bánh chưng ñể cúng tổ tiên, tỏ tấm lòng không quên cội rễ của con dân nước Việt

Nêu vốn ñược coi là “cây vũ trụ”, trồng nêu trong ngày tết có ý nghĩa lấy dương khí của

vũ trụ truyền toả xuống lòng ñất âm, nhằm xua tan cái lạnh của mùa ñông còn sót lại và làm cho âm dương giao hoà, vạn vật sinh sôi phát triển

Tế ñến rõ nhất và sớm nhất vẫn là ở các chợ Hằng năm cứ vào khoảng từ ngày 23 - 27 tháng Chạp thì chợ nào cũng gọi là Chợ Tết, còn phiên 28, 29 gọi là phiên áp tết

Trang 9

Những ngày này hết thảy mọi người đều đi mua sắm, mọi mặt hàng phục vụ cho tế đều đem bán Từ hoa quả, quần áo, tơ l a, đồ trang sức, tranh treo tế đến vàng hương, đồ thờ cho đến các loại lương thực, thực phẩm với số ượng nhiều gấp bội và cũng hếsức đa dạng phong phú hơn hẳn ngày thường Người ta đi chợ tết nhiều khi khơng chỉ

để mua sắm, mà cịn đi chơi chợ, để thưởng thức chợ, ngắm hàng hố chợ Do đĩ, chợ tết bao giờ cũng rấ đơng Dân gian cĩ câu: vui như chợ t t, đơng như chợ t t, đẹp như chợ t t và cũng đắt như chợ t t!

Tế được tính từ ngày 23 tháng Chạp - ngày Táo quân lên chầu trời Nhà nhà đều phải sửa lễ tiễn ơng Táo lên trời Ơng Táo gồm ba vị (2 nam, 1 nữ) cịn gọi là “ơng đầu rau”,

“ơng bếp núc” hay cịn gọi một cách tơn kính hơn là “Vua Bếp”, hoặc “Táo Cơng” hay

“Táo Quân’ Dân ta vẫn gọi tắt là “ơng Cơng” "Đất cĩ Thổ Cơng, sơng cĩ Hà Bá" Như vậy Thổ cơng là thần trơng coi mọi việc trong vùng đất của từng gia đình, được suy tơn

là “đệ nhất gia chi chủ” Đĩ là vị thần khơng chỉđịnh đ ạt may rủi, phúc hoạ mà cịn ngăn cấm ma quỷ nơi khác tới, giữ bình yên cho nhân gia

Trong tâm thức người dân cứ đến ngày 23 tháng Chạp Táo quân lại lên trời để báo cáo với thiên đình về tình hình gia chủ Do vậy cứ đến ngày này, nhà nhà đều sắm mũ, áo mới để “hố” cho Táo quân và tặng thêm bộ ba cá chép cịn sống Cá này sau khi cúng

lễ đem phĩng sinh ở sơng hồ với niềm tin cá sẽ hố rồng để đưa Táo lên chầu trời Đến ngày 30 tháng Chạp, Táo lại trở về trần gian bắ đầu cơng việc của năm mới mà TếNguyên Đán là ngày mở đầu linh thiêng và long trọng

Tết Nguyên Đán là gọi theo âm Hán Việt “Nguyên” là bắ đầu, “Đán” là buổi sớm mai, vì thế Tết Nguyên Đán là tết mở đầu cho một năm mới

Trang 10

Dân ta gọi là tết cả Tết Cả là tết của cư dân nơng nghiệp Xưa kia, khi qua một chu trình sản xuất - tức là một vịng trồng cấy, thì đây chính là thời điểm mở đầu một vịng quay mới của vũ trụ sau bốn mùa chu chuyển Đĩ là lý do để người nơng thơn, nơng nghiệp lấy đĩ làm mốc cho hoạ động sản xuất- nghỉ ngơi của mình, vì thế mới cĩ lễ hội xuân - thu nhị kỳ, điều đĩ lý giải tại sao chỉ trong dịp Tết Cả, tồn thể cộng đồng mới cầu chúc nhau tồn diện: cầu “Phong đăng hồ cốc” với nơng dân; “Mở mang trăm nghề” với thợ thủ cơng; “Đỗ đạt hiển vinh” với nho sinh, giáo sĩ; “Một vốn bốn lời” với thương nhân và

cứ đà ấy “Bách niên giai lão” với người già; “Hay ăn chĩng lớn” với trẻ nhỏ; “Hạnh phúc vuơng trịn” với lứa đơi; “Cĩ con” với người hiếm muộn; “Khoẻ mạnh” với người đau yếu;

và với mọi người bình thường thì sức khoẻ và bình yên!

Cũng vào dịp này đạo lý làm người được nhắc lại để in sâu trong mối quan hệ nhiều chiều trọn vẹn giữa cháu con với ơng bà, giữa trị và thầy, giữa bệnh nhân với thầy thuốc giữa vợ chồng với anh em bạn bè thân quyến Và như vậy, phong tục này cũng chính là

sự thể hiện một lối sống chu đáo, một lối ứng xử văn minh và tràn đầy lịng nhân ái Tết Cả được chọn vào đúng thời khắc 2 năm cũ mới gặp nhau và ly biệt Giao thừa chính là điểm hội tụ và phân ly ấy Đĩ là thời điểm thiêng liêng nhất của một năm, đúng vào lúc chuyển đổi từ mùa đơng băng giá khơ cằn - biểu tượng của huỷ diệt chết chĩc sang mùa xuân ấm áp đâm chồi nẩy lộc - biểu tượng của sự sống tiến triển sinh sơi Vì thế đúng lúc giao thừa, người xưa cĩ nhiều hành động tượng trưng để ước vọng lời chúc thành hiện thực: Đồn trẻ nhỏ hát “súc sắc súc sẻ” chúc mừng mọi gia đình; tục

“gọi gạo”; lệ “giữ lửa qua đêm Giao thừa - giữ sự sống từ năm cũ sang năm mới”; lễ

“Trảm tự - chém chữ” để truyền võ cơng cho trai đinh của các dịng họ trong làng; "bẻ cành hái lộc - rước sự sống mới vào cho gia đình"

Tết là đổi mới, nên trong những ngày tết người ta thường tiến hành những hành động mang tính biểu trưng, mở đầu cho mọi việc trong năm mới tăng tiến, khá giả ố đẹp hơn

n m cũ Bằng hành vi riêng lẻ hay nghi thức tập thể từng ngành, từng nghề, từng giới cũng mở đầu một hành động sao cho chu đáo và tố đẹp, hồn chỉnh và đồng bộ: Lễ động thổ (Khai canh) cho nhà nơng (xưa trong thời phong kiến cũng cĩ riêng một khoảnh đất trong kinh thành để dành cho nhà vua làm lễ “tịch điền”); Lễ khai bút (viết câu văn, làm bài thơ đầu tiên của thầy đồ nho); Người làm rừng cĩ lễ khai sơn (lễ mở cửa rừng) Dân chài lưới cĩ lễ cầu ngư - đi kiếm mẻ cá đầu tiên lấy may; Quan lại cĩ lễ khai ấn Nghề thủ cơng cĩ lễ khai nghiệp Tất cả những lễ đĩ gọi là lễ khai xuân, lễ mở đầu hoạđộng của từng ngành đầu mùa xuân để cầu may mắn cho cả năm

Trang 11

Tĩm lại, trong dịp Tết Cả, con người sống trong lễ thức tơn nghiêm cùng đạo đức cộng đồng, rồi ngay sau đĩ lại chan hồ vào các cuộc vui chơi, các hội thi tài để giải toả và quên đi mọi nỗi nhọc nhằn của cuộc sống đời thường năm cũ Đồng thời vừa cầu mong

tổ tiên và các vị thần linh âm phù để con cháu bước vào năm mới tố đẹp, may mắn hơn nhiều lần năm ngối Do đĩ dù là lễ hay hội trong dịp Tết Cả cũng đều là những mỹ t c,

nĩ bộc lộ lịng nhân ái với đồng loại, cùng đạo lý uống nước nhớ nguồn được khơi dậy với tinh thần cộng đồng sâu sắc, cĩ tác dụng như mối dây liên kết bền vững giữa mỗi gia đình và kỷ cương xã hội

Trang 12

Hội chùa Hương

Người Việt Nam, mấy ai lại khơng biết tới hội chùa Hương Phan Huy Chú một học giả lỗi lạc đầu thế kỷ XIX từng đánh giá hội chùa Hương là hội vui bậc nhấ ở cõi trời Nam Hội chùa diễn ra trên địa bàn xã Hương Sơn, trong địa phận huyện Mỹ Đức, TP Hà Nội,

Xã gồm sáu thơn (Tiên Mai, Phú Yên, Hội Xá, Đục Khê, Yến Vĩ, Hạ Đo n) Đầu thế kỷ XIX, các thơn này thuộc tổng Phù Lưu thượng, huyện Hồi An, trấn Sơn Nam thượng(1)

Hương Sơn nay là xã lớn nhất của huyện Mỹ Đức, dân số chừng 1,2 vạn người, diện tích khoảng 30km2, chiều dài 6km, bề rộng 5km, nằm ven bờ sơng Đáy, cĩ dãy núi đá vơi Hương Tích nhấp nhơ, những dịng suối chảy men chân núi, những cánh đồng màu

mỡ mở rộng trơng ra châu thổ Cảnh thiên nhiên ấy thật như ca dao địa phương miêu tả

Một vùng non nước bao la Rằng đây lạc quốc hay là Đào Nguyên Hương sơn là chốn non tiên

Bồng lai mà thấy ở miền nhân gian

Hàng năm, khách thập phương (trong đĩ cĩ rất nhiều đồn khách quốc tế) trẩy hội về quần thể di tích Hương Sơn tới hàng chục vạn người (2) Những hơm cao điểm khách về

h i tới vạn người Điều đĩ, phản ánh sức hút của hội chùa đến nhường nào

Trang 13

Hội trải dài trên ba tuyến:

+ Tuyến Hương Tích (tuyến chính) + Tuyến Tuyết Sơn

+ Tuyến Long Vân

1 H ộ i chùa H ươ ng, l ễ h ộ i dài nh ấ t n ướ c

Ngày xưa, các cụ nĩi hội chùa tự mở và tự đĩng Thường là sau tết Thượng Nguyên (rằm tháng giêng) khách đã đơng đúc về hội đến khoảng rằm tháng ba thì vãn khách Ngày nay, hội chùa mở sớm hơn, Ban tổ chức hội lấy ngày mồng sáu tháng giêng để khai hội Ngày này vốn là ngày lễ khai sơn (lễ mở cửa rừng) của người làng Yến Vĩ và Phú Yên Lễ mở cửa rừng của làng Yến Vĩ tổ chức ở đền Ngũ Nhạc, xưa, đền thờ sơn thần (ơng Hổ), một tín ngưỡng linh vật Sau đĩ cĩ sự hịa trộn với nhân thần để ra đời vịthần tên là Hùng Lang con ơng Hùng An một vị tướng thời Hùng Vương cĩ cơng dẹp giặc Ân trừ bạo cho nước (3) Cịn làng Phú Yên làm lễ mở cửa rừng ở đền Hạ cũng thờ sơn thần Lễ khai sơn vốn là nghi lễ nơng nghiệp của người Việt cổ tạ thần núi, tạ chúa sơn lâm mong trong năm làm ăn gặp nhiều may mắn, mưa giĩ thuận hịa, con người an khang tráng kiện, khơng bị thú dữ ăn thịt Nay lễ này cịn sĩt lại ở một số vùng người Mường Đối với cư dân ở đồng bằng, lễ khai sơn khơng cịn nữa mà cĩ lễ hạ cây nêu (mồng bảy tháng giêng) chấm dứt một tuần vui tế để bắt tay vào mùa làm ăn mới

Mâm lễ của làng Yến Vĩ dâng sơn thần phải cĩ một mặt lợn cạo sạch để sống, cịn làng Phú Yên là con chĩ thui, chỉ những khi khơng kiếm được chĩ thì thay bằng khúc cổ ợn, đấy là những thứ sơn thần hay ăn Sau những nghi thức cúng tế, làng Yến Vĩ cử một cụ ơng (vợ chồng ăn ở thuận hịa, đã từng sinh con đẻ cái mau ăn chĩng lớn) bước vào rừng cầm dao chặ đứt một cành cây, vài sợi dây leo; làng Phú Yên cũng cử một cụ ơng đẹp lão, cĩ kinh nghiệm làm rừng, dùng dao chặ đứt một cành cây rừng Sau lễ khai sơn, dân chúng hai thơn mới chính thức đi rừng

Ngày nay, nghi thức mở cửa rừng hàm chứa ý nghĩa mới, đồng nghĩa với mở cửa chùa

Do biến động về địa lý nên đền Trình của chùa Hương, xưa là ở đình của làng Đục Khê,

g n con sơng Đáy, nay chuyển vào đền Ngũ Nhạc của thơn Yến Vĩ (nơi diễn ra lễ mở cửa rừng) và cĩ tên gọi mới là đền Trình

Ngày mồng sáu tháng giêng là lễ khai hội; khách du lịch, các tín đồ rấ đơng Ngày hội cĩ

lễ dâng hương tưởng nhớ vị tướng của vua Hùng do nhà chức trách địa phương đảm nhiệm Hơm ấy, dân Yến Vĩ t chức múa rồng ở sân đền Trình, bơi thuyền múa rồng trên dịng suối Yến

Trang 14

Sau lễ mở cửa chùa du khách trẩy hội trên ba tuyến đĩ đơng dần, mà cao điểm nhất là ngày 18 tháng hai âm lịch Tương truyền là ngày khánh đản Đức Quan Thế Âm, nghĩa là ngày sinh của bà Chúa Ba ở chùa Hương

Hội cứ đơng vui tấp nập đến tháng ba Khi cái nắng đầu hè oi bức thì cái thú leo núi chẳng cịn hấp dẫn du khách nữa, hội vãn dần Cứ theo tiến trình ấy thì hội chùa Hương diễn ra suốt ba tháng xuân, hết quí đầu của vịng luân hồi Xuân - Hạ - Thu - Đơng của trời đất Nĩi thế, gọi là khép hội chùa, chứ lễ chùa, du lịch thắng cảnh Hương Sơn thì đâu đã hết Mồng một, hơm rằm và các ngày chủ nhật những tháng sau đĩ, khách vẫn thường lui tới với đất danh thắng Hương Sơn

2 Qu ầ n th ể H ươ ng S ơ n, m ộ t đạ i k ỳ quan c ủ a đấ t n ướ c

Trước hết phải ghi nhận chùa Hương là một danh thắng nổi tiếng Tạo hĩa khéo bày đặt

ở vùng này những dãy núi đá gồ ghề bên cạnh sự mềm mại của các dịng suối Màu sắc xám đanh, già dặn, dãi dầu của đá trơ ra bên màu xanh non tơ của cây lá Quần thể núi non tạo ra những dáng hình kỳ thú Dáng núi tựa hai con rồng đá tranh hịn Ngọc ốc ở cánh đồng Đục Khê Núi nổi trên cánh đồng nước ở gần đền Trình tạo thành hình bốn con vật (rồng, sư tử, rùa, phượng) linh thiêng trong tâm thức người Việt Lại cĩ núi ơng

Sư và Vãi, núi Mâm Xơi, núi Con Gà Tuyến Tuyết Sơn cĩ dãy núi như chiếc thuyền rồng, như đầu sư tử

Sự hấp dẫn của Hương Sơn khơng chỉở bề ngồi, mà cịn ở bên trong Đĩ là vẻ đẹp sâu lắng, giàu triết lý dân gian của các hang động

Trang 15

Du khách đến chùa Hương cĩ cái thú ngồi thuyền chiêm ngưỡng bầu trời, cảnh bụt, khối cảm nhìn sơng ngắm núi như thấy một gĩc của non sơng đất nước vừa thơ, vừa thực thu gọn trong tầm mắt và cũng ảo huyền như lạc vào cõi bồng lai tiên cảnh Sau đấy là thú vui trèo núi, thật dân dã trong tay cây gậy lụi, cứ theo con đường núi lấm tấm hoa dại, lây lan thơm gợi mùi hồi cổ, lạ lẫm một dáng cây, thoảng nghe tiếng chim rừng, uống một bát chè lão mai, ăn một quả mơ đặc sản của Hương Sơn, thật như ngỡ mình đang thốt thực để t n hưởng đến viên mãn cái đẹp của thiên nhiên đất nước, để thêm yêu cuộc đời

Hang động ở Hương Sơn là yếu tố cấu thành quan trọng để quần thể Hương Sơn trở thành danh thắng nổi tiếng Đây là một hình thức bắt nguồn từ thời kỳ tối cổ của lồi người, dần dần hình thức này hội nhập với tơn giáo thích ứng để biến thành một miền thánh địa Hiện nay cả người Kinh và người miền núi cũng cịn sử dụng nhiều hang làm chùa - như nhiều chùa Mường, rồi chùa Bà Đen (Tây Ninh), chùa Non Nước (Đà Nẵng) Cả ba tuyến du lịch (Hương Tích, Long Vân, Tuyết Sơn) đều khai thác các vị trí động đá để thu hút khách Ven suối cĩ hang Sơn Thủy Hữu Tình, hang Long Vân, hang

Cá Trên núi cĩ hang Hồng Sơn, hang Sũng Sàm, hang Trú Quân, cĩ động Tiên, động Tuyết Sơn, động Hương Tích ở Hương Sơn thường chùa đi liền với hang, hay gọi đúng tên là chùa hang (chùa ở trong hang) như chùa Tuyết Sơn, chùa Cá, chùa Cây Khếchùa Hinh Bồng, chùa Tiên, chùa Giải Oan Trong tất cả các hang động, nổi bật hơn cả

là động Hương Tích và động Tuyết Sơn

Động Hương Tích đã to lại rộng Người xưa coi động Hương Tích là miệng con rồng Theo quan niệm dân gian, đã đi chùa Hương mà chưa tới động Hương Tích coi như chưa tới chùa Hương

Trang 16

Du khách đến Hương Tích lặng người chiêm ngưỡng những nhũ đá - những tác phẩm tuyệt mỹ mà tạo hĩa phải thầm lặng hàng triệu năm bồi hồn mới thành khối, thành hình

lạ lùng đến thế Bởi vậy vào năm Canh Dần (1770) Tĩnh Đơ vương Trịnh Sâm, người cĩ tài văn chương tuần thú qua vùng Hương Sơn, đề thơ ở động chùa Tiên, sau lên thăm động Hương Tích đã đặt bút cho khắc năm chữ: "Nam thiên đệ nhấ động" (động đẹp nhất trời Nam) Điều đĩ, chứng tỏ khơng phải ngày hơm nay mà cách đây hơn hai thế kỷ non nước Hương Sơn đã nổi tiếng

Sau động Hương Tích là động Tuyết Sơn Động này Phan Huy Chú đã từng giới thiệu trong sách Lịch triều hiến chương loại chí: "Tuyết Sơn ở huyện Hồi An, cĩ nhiều lớp núi cao, trong núi cĩ động rấ đẹp Trong động cĩ nhũ đá nhủ xuống, trùng trập hiện ra, coi như vảy rồng Trên ngọn núi cĩ tượng phật bằng đá, lại cĩ những cây thơng mọc từng hàng, coi như một dãy tán Cảnh trí xanh tốt, âm u" Chỗ nhũ đá như ổ rồng được đặt tên là động Ngọc Long Chúa Trịnh Sâm đã thăm thú nơi này, cảm tác hai bài thơ (mộHán, một Nơm) tạc đề ở cửa động Chùa Tuyế được xác lập vào năm Giáp Tuất (1694)

do bà Quận phu nhân Hồng Ngọc Hương bỏ tiền ra tu chỉnh Bia Chính Hịa năm 24 (1703) ở chùa Tuyết cĩ ghi về việc này (1)

Khơng phải ngẫu nhiên các bậc tao nhân mặc khách của nhiều thời đã tìm đến Hương Sơn và để l i nhiều bài thơ hay, lắng sâu trong trái tim bạn đọc, sống mãi với thời gian, gĩp tiếng nĩi đưa Hương Sơn trở thành danh thắng khơng của một vùng mà của cả nước (2) Cũng khơng phải ngẫu nhiên, ca dao - tâm tư tình cảm của người lao động - được sưu tầm ở Hương Sơn, lại dành nhiều câu ca ngợi vẻ đẹp của Hương Sơn như thế (3)

Do đĩ, tuy du khách đến chùa Hương cĩ nhiều mục đích khác nhau nhưng mục đích tích cực nhất là đến chùa Hương đồng nghĩa đến với cái thiện, cái đẹp, phản ánh sự khao khát của con người hướng tới ước vọng tự hồn thiện bản thân mình Yếu tố này tạo nên sắc thái văn hĩa du lịch của hội chùa Hương

3 Trong tâm th ứ c c ủ a ng ườ i Vi ệ t, H ươ ng S ơ n là cõi Ph ậ t

Nếu chỉ là cảnh đẹp khơng thơi, thiếu bàn tay con người tạo dựng và biết tới thì ý nghĩa của cảnh đẹp ấy cũng cĩ phần hạn chế Tìm ra động Hương Tích, dựng thảo am Thiên Trù là do ba vị hịa thượng, thời vua Lê Thánh Tơng (1442-1497) (4) kế tiếp gây dựng Sau đĩ vào nửa cuối thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng, hịa thượng Trần Đạo Viên Quang Chân nhân đã chấn hưng cõi Phật Hương Sơn (5) Cho đến đầu thế kỷ XX, tồn khu thắng cảnh Hương Sơn đã mọc dậy trên một trăm nĩc chùa, trong đĩ cĩ những ngơi chùa được xây dựng cĩ qui mơ lớn, nghệ thuật tinh xảo, như chùa Tam Bảo, đến nhà tổ

Trang 17

Kể từ đĩ tới nay, cơng việc kiến tạo chùa cĩ lúc hưng, lúc thịnh nhưng chùa Hương khơng bị lãng quên trong tâm trí nhân dân Điều này phản ánh vai trị của đạo Phật trong việc gây dựng, phát triển Hương Sơn thành mộ đại kỳ quan của đất nước

Nguồn tư liệu thứ hai đáng chú ý là Phật thoại Theo cuốn Nam Hải Quán Thế Âm (1) một truyện nơm ra đời vào khoảng thế kỷ XVIII - XIX thì chùa Hương là nơi lưu dấu tu hành của cơng chúa Diệu Thiện con vua Diệu Trang Vương nước Hưng Lâm Dân gian quen gọi cơng chúa Diệu Thiện là Bà Chúa Ba Bà tu hành chín năm ở động Hương Tích đắc đạo trở thành Đức Quán Thế Âm bồ tát, sau trở về diệt trừ cái ác, đáp hiếu cha mẹphổ độ chúng sinh

Phật thoại truyền miệng cịn phong phú hơn Các cụ bơ lão làng Phú Yên (làng quản lý tuyến Tuyết Sơn) thì kể: Khi mãnh hổ cõng Bà Chúa Ba đến núi Hương Sơn, ban đầu bà

tu hành ở chùa Hỏa Quang, nay là nền đình làng Phú Yên, sau đĩ bà lên núi để tĩnh tâm,

tu hành ở động Tuyết Sơn ít lâu sau, bà ngược hướng Bắc tu ở động Hương Tích Phật thoại do các cụ ở làng Yến Vĩ kể cho biết: khi Ngọc Hồng sai thần linh hĩa hổ đến cứu bà Diệu Thiện (vì quyết chí tu hành, khơng tuân theo lời cha, nên bị vua cha sai lính giết), mãnh hổ cõng bà vào núi Hương Sơn Chỗ bà xuống đầu tiên là hang Thánh Mẫu, cịn gọi là am Phật Tích, tương truyền trong hang cịn dấu một bàn chân bà in trên đá

Am Phật Tích (dấu tích nhà Phật) cĩ tên từ đĩ ở đấy bà sang một vũng nước trong hang bên cạnh tắm gội rửa nỗi oan ức bụi trần Chỗ đĩ sau thành chùa Giải Oan, cĩ giếng Giải Oan (gọi là Thiên Nhiên Thanh Trì) Trước cửa hang cĩ dịng suối gọi là suối Giải Oan Người xưa quan niệm ai oan ức điều gì, thành kính đến nơi đây lễ Phật, uống nước ở giếng Giải Oan coi như đã giải được nỗi uẩn khúc trong lịng

Vậy là trong tâm thức của nhân dân đều cho rằng bà Chúa Ba đã tu hành đắc đạo ở núi rừng Hương Sơn Câu chuyện về bà Chúa Ba là câu chuyện nhà Phật sáng tác dựa trên các kinh điển đạo Phật Nam Hải Quán Thế Âm bồ tát là biểu tượng đẹp đẽ của sự chân

tu giữ đạo cứu đời, trở thành hình tượng gần gũi, thân thương, cảm thơng sâu sắc nỗi

b t hạnh của con người và dân chúng Nguồn Phật thoại trên được dân gian hĩa đậm đà màu sắc địa phương nên cĩ nhiều chi tiết sinh động, cụ thể hĩa về sự nghiệp tu hành của bà Chúa Ba

Người xưa đã để lại tượng bà Nam Hải Quán Thế Âm bồ tát hiện đặt trên bệ thờ Phậ ở động Hương Tích Theo bài ký: "Linh quang vơ cực linh nghiêm bảo tượng ký" khắc đá ở động Hương Tích thì từ trước ở động đã cĩ một tịa tượng Phật bằng đồng, đến năm Bính Ngọ (2) gặp nạn binh hỏa, các khí vật bằng đồng ở đây đều mất

Trang 18

Tới năm Quí Sửu (1793) đầu niên hiệu Cảnh Thịnh triều Tây Sơn dân chúng mộ Phậ ở thành Thăng Long đã quyên gĩp tiền của tạc tượng Quan Âm bằng đá và kính cẩn rước vào động Văn bia viết vào năm Gia Long thứ năm (1806) Đây là pho tượng khá đẹp, nét chạm rắn rỏi mà thanh thốt Hình tượng Phật Bà gần gũi với người lao động Bà ngồi ở tư thế một chân co, một chân buơng, tay cầm viên ngọc minh châu, mắt khép hờ, gương mặ đơn hậu như đang thiền định

Ngồi ra, tuyến Hương Tích cịn cĩ năm pho tượng bằng đá trắng đặt trong động chùa Tiên Theo văn bia ở núi Tiên thì tượng được làm vào năm Đinh Mùi (1907), thể hiện cảnh xum vầy của gia đình bà chúa Ba sau bao năm gian nan, đau khổ Bà chúa Ba ngồi giữa; phía sau là bố, mẹ; phía trước là hai chị Chị cả Diệu Thanh cưỡi con sư tử xanh, chị hai Diệu Âm cưỡi con voi trắng Dựa vào Phật thoại bà chúa Ba, những người thợ Kiện Khê (Hà Nam) đã tạo nên những tác phẩm nghệ thuật trên Do vậy, đến với Hương Sơn là cuộc hành hương vào nơi tu hành của bà chúa Ba Vào Hương Sơn là vào cõi Phật nên phải xử sự theo cách ứng xử của các tín đồ đạo Phật Người đi kẻ lại, gặp nhau chào hỏi, câu cửa miệng là Nam Mơ A di đà Phật Trong cách nĩi dân gian, người

ta bảo đi chùa Hương, ít ai nĩi đi du lịch Hương Sơn

Đạo Phậ đã ngấm vào lịng người, khẳng định vị trí ở Hương Sơn mà hệ quả là được triển khai trong một khơng gian ba tuyến, với hệ thống chùa chiền, tượng đài cĩ nhà sư trụ trì, làm cơng việc truyền đạo và hành lễ, dẫn tới các sinh hoạt cũng mang đậm phong cách nhà Phật Người Việt phần nhiều theo đạo Phật thì việc hàng năm đơng người đi

h i cũng là điều dễ hiểu, tạo nên sắc thái một mùa hội chùa (hội tơn giáo) ở đất Hương Sơn

4 Dung n ạ p nhi ề u y ế u t ố tín ng ưỡ ng đ áp ứ ng lịng mong m ỏ i c ủ a c ư dân Vi ệ t

Văn hĩa dân gian thể hiện những nội dung dân tộc Tư tưởng của một tộc người cĩ thể tìm thấy qua nền văn hĩa đĩ

Nếu như ở một làng Việt, tam giáo Nho, Phật, Đạo đồng hành phát triển thì ở Hương Sơn, đạo Nho biểu hiện tư tưởng của giai cấp thống trị thời phong kiến mà cốt lõi là tam cương, ngũ thường khơng tìm được chỗ đứng Đất hội Hương Sơn khơng dễ gì chấp nhận tính gia trưởng, trọng nam khinh nữ, sự phân chia đẳng cấp của Nho giáo, nên vắng bặt văn chỉ thờ Khổng Tử Đạo giáo ngoại lai mà biểu hiện của nĩ là thờ Ngọc Hồng, Nam Tào, Bắc Đẩu, Thái Thượng Lão Quân cũng khơng được chuộng như ở một số nơi khác Như bà chúa thơ nơm Hồ Xuân Hương đã cảm tác "Người quen cõi Phật chen chân xọc, Kẻ ạ bầu tiên mỏi mắt dịm", bởi cĩ cảnh, cĩ người cĩ khơng khí

h i nên ai cũng thích thú cuộc chơi núi của mình

Trang 19

Cuộc leo núi ấy tạo ra trong con người tâm lý kỳ vọng, muốn vươn lên đến cái đỉnh của cái đẹp (nơi ấy là hang động) Và, sự kỳ vọng cái đẹp hẳn sẽ làm con người thêm phần sảng khối tin yêu cuộc đời này

5 Ngày h ộ i c ủ a các chi ế u hát chèo, hát v ă n:

Hương Sơn là đất Phật Phần nhiều người đi chiêm ngưỡng thiên nhiên và lễ Phậthường ưa phong thái tĩnh nên những gì thái quá đều bất cập Vì thế, hội chùa nhộn nhịp

mà khơng náo nhiệt

Thơng thường các tín đồ đạo Phật vào chùa Hương đi thành đồn Sau lễ Phật, các vãi thường ở một nơi và nhĩm dậy hình thức sinh hoạt vui là hát chèo đị Hát chèo đị được thực hiện ở bất cứ chỗ nào, đơng vui hơn cả là ở sân chùa, sân nhà tổ Các vãi cĩ giọng hay đứng dậy làm động tác như chèo đị và hát những đ ạn văn trên sáu dưới tám liên quan đến tích nhà Phật gọi là kể hạnh Các vãi già nghe hát, chắp tay thành kính và xướng lại lời con hát như thể thức hát - hị Đây là một sinh hoạt rấ được các vãi hâm mộ

Khi ấy, những đồn tín đồ theo tín ngưỡng Tam Phủ, Tứ Phủ đến lễ các Thánh Mẫu ở các đền, điện thờ, như điện trước chùa Giải Oan, điện Cơ gần động Tuyết Sơn, đền Mắc Võng thờ bà Chúa Thượng Ngàn ở những nơi này thường cĩ hầu bĩng kèm theo múa Rồi hát văn Thầy cung văn hát cĩ trống chầu, bộ nhạc cụ đàn, sáo, nhị, hồ dân tộc phụ trợ Lời hát văn nhiều chỗ khĩ hiểu nhưng nhịp điệu hát lại luyến láy, gợi cảm, ăn nhập với nhạc cụ dân tộc

Tín ngưỡng Tam Phủ, Tứ Phủ và các lễ thức kèm theo là một vấn đề lý thú đang được giới nghiên cứu văn hĩa dân gian quan tâm luận giải

Định dạng
Số trang	39
Dung lượng	1,2 MB