Dự án thủy lợi ngàn trươi cẩm trang tác động đến đời sống các hộ dân huyện vũ quang, tỉnh hà tĩnh

Lê Nữ Minh Phương, người đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.Tôi xin gửi lời cảm ơn đến phòng Tài chính-Kế hoạch Uỷ ban nhân dân

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ KHOA KINH TẾ VÀ PHÁT TRIỂN

  

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

DỰ ÁN THỦY LỢI NGÀN TRƯƠI - CẨM TRANG TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG CÁC HỘ

DÂN HUYỆN VŨ QUANG, TỈNH HÀ TĨNH

Sinh viên thực hiện: Giáo viên hướng dẫn:

Lời Cảm Ơn

Qua thời gian học tập và rèn luyện tại trường Đại học Kinh

tế Huế và thời gian thực tập tốt nghiệp tại phòng Tài chính-Kế hoạch Uỷ ban nhân dân huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp: “Dự án thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang tác động đến đời sống các hộ dân huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh”.

Để đạt được kết quả này tôi đã nhận được nhiều sự quan tâm, giúp đỡ của các tổ chức, đơn vị và cá nhân.

Với lòng biết ơn sâu sắc tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu trường Đại học Kinh tế Huế, khoa Kinh tế và Phát triển cùng các quý thầy giáo, cô giáo đã tận tình giảng dạy, truyền đạt kiến thức quý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường.

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Lê Nữ Minh Phương, người đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến phòng Tài chính-Kế hoạch Uỷ ban nhân dân huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh và các hộ dân tái định cư tại địa phương đã nhiệt tình giúp đỡ và cung cấp những thông tin, số liệu cần thiết để tôi hoàn thành đề tài khóa luận Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn những người thân trong gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành tốt khóa luận này.

Mặc dù đã cố gắng nỗ lực hết sức để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này nhưng do điều kiện thời gian còn hạn chế, kiến thức có hạn, kinh nghiệm thực tiễn chưa nhiều nên trong báo cáo tốt nghiệp không tránh khỏi sai sót, tôi rất mong nhận được

sự đóng góp của quý thầy cô để đề tài hoàn thiện hơn nữa.

Huế, tháng 05 năm 2015 Sinh viên thực hiện

Lê Thị Thu Hiền

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN i

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ viii

TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 2

4 Phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

PHẦN II NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 5

CHƯƠNG I CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5

1.1 Một số khái niệm và thuật ngữ chính 5

1.1.1 Di dân 5

1.1.2 Tái định cư 5

1.1.3 Khái niệm thu nhập 6

1.2 Một số lý thuyết về di dân, tái định cư 6

1.2.1 Lý thuyết biến đổi xã hội 6

1.2.2 Lý thuyết phát triển bền vững 7

1.2.3 Lý thuyết hệ thống áp dụng cho việc tái định cư 7

1.2.4 Khái niệm và các chỉ tiêu đánh giá mức sống 9

1.3 Tác động của tái định cư đến cuộc sống người dân 9

1.3.1 Đời sống xã hội 9

1.3.2 Đời sống vật chất 10

1.3.3 Đời sống tinh thần 10

1.3.4 Môi trường 11

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.4 Cơ sở thực tiễn của vấn đề tái định cư 12

1.4.1 Kinh nghiệm xử lý vấn đề tái định cư ở một số thành phố tiêu biểu trên cả nước 13

1.4.2 Kinh nghiệm xử lý vấn đề tái định cư ở một số nước trên thế giới 14

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG CỦA DỰ ÁN THỦY LỢI NGÀN TRƯƠI- CẨM TRANG ĐẾN CÁC HỘ DI DÂN Ở HUYỆN VŨ QUANG, TỈNH HÀ TĨNH 19

2.1 Tình hình tự nhiên, kinh tế xã hội khu tái định cư Hói Trùng và khu tái định cư Khe Ná- Khe Gỗ, huyện Vũ Quang 19

2.1.1 Khái quát tình hình tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Vũ Quang 19

2.1.1.1 Tình hình tự nhiên huyện Vũ Quang 19

2.1.1.2 Tình hình kinh tế- xã hội huyện Vũ Quang 19

2.1.2 Khu tái định cư Hói Trung 28

2.1.3 Khu tái định cư Khe Ná - Khe Gỗ 28

2.2 Tổng quan công tác di dân, tái định cư thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang 29

2.2.1 Khái quát dự án thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang 29

2.2.2 Nội dung di dân tái định cư dự án thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang 30

2.3 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống của các hộ dân ở khu tái định cư 34

2.3.1 Thống kê mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu 34

2.3.2 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng 38

2.3.2.1 Yếu tố về việc làm, thu nhập, điều kiện làm ăn 38

2.3.2.2 Yếu tố về nhà ở và điều kiện sinh hoạt 43

2.3.2.3 Yếu tố về giáo dục và đào tạo 46

2.3.3 Đánh giá hiệu quả kinh tế- xã hội của dự án thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang mang lại khi nhà nước tiến hành đầu tư 50

2.3.3.1 So sánh, cảm nhận,mức độ thõa mãn của các hộ gia đình trước và sau khi tái định cư 50

2.3.3.2 Đánh giá lợi ích, chi phí kinh tế mà dự án thủy lợi mang lại cho người dân trên địa bàn .50

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP 53

3.1 Định hướng về việc quy hoạch xây dựng khu định cư cho người dân .53

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

3.2 Các giải pháp hỗ trợ 53

3.2.1 Giải pháp cải thiện thu nhập 53

3.2.1.1 Mô hình tín dụng nhỏ 53

3.2.1.2 Vấn đề đào tạo nghề cho người dân tái định cư .56

3.2.2 Nhóm giải pháp về môi trường 58

3.2.3 Giải pháp về y tế và việc gia tăng dân số .58

3.2.4 Giải pháp về văn hóa giáo dục 58

3.2.5 Giải pháp hỗ trợ tín dụng, xóa đói giảm nghèo .59

3.2.6 Nhóm giải pháp về nâng cao năng lực của cán bộ quản lý 59

3.2.7 Nhóm giải pháp hạn chế tâm lý ỷ lại, trông chờ vào sự hỗ trợ của chính quyền và các tổ chức xã hội của người dân trên địa bàn .60

3.2.8 Nhóm giải pháp vai trò của cộng đồng tham gia vào quá trình ổn định đời sống, trật tự an ninh xã hội 61

3.2.9 Nhóm giải pháp hướng nghiệp, đào tạo nghề, giải quyết việc làm 61

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 64

1 Kết luận 64

2 Kiến nghị 65

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67 PHỤ LỤC

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU

ĐVT : Đơn vị tính

Tp : Thành phố

Tp HCM : Thành phố Hồ Chí MinhTDTK : Tín dụng tiết kiệmVNĐ : Việt Nam ĐồngUBND : Uỷ ban nhân dânCN-TTCN-XD : Công nghiệp- Tiểu thủ công nghiệp- Xây dựngHCSN : Hành chính sự nghiệp

TĐC : Tái định cư

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Tình hình phân bổ và sử dụng đất đai huyện Vũ Quang từ 2012-2014 20

Bảng 1.2: Tình hình nhân khẩu và lao động của huyện Vũ Quang từ 2012-2014 26

Bảng 2.1: Cơ cấu giới tính của các hộ gia đình được điều tra 34

Bảng 2.2: Trình độ học vấn của người dân tái định cư theo giới tính 36

Bảng 2.3: Trình độ học vấn của các thành viên hộ gia đình theo độ tuổi 37

Bảng 2.4: Thay đổi việc làm theo giới tính 39

Bảng 2.5: Thay đổi việc làm theo độ tuổi 40

Bảng 2.6: Thay đổi việc làm theo trình độ học vấn 41

Bảng 2.7: Việc làm trước và sau tái định cư của những người đang là việc có thay đổi việc làm 41

Bảng 2.8: Thu nhập hộ gia đình trước và sau tái định cư 43

Bảng 2.9: Tình trạng nhà ở trước và sau tái định cư 45

Bảng 2.10: Vấn đề điện, nước, vệ sinh trước và sau tái định cư 46

Bảng 2.11: Ý kiến của các hộ gia đình về việc học hành của con em sau TĐC 47

Bảng 2.12: Số hộ có người đang học nghề (theo nhóm thu nhập hộ) 49

Bảng 2.13: So sánh cảm nhận của các hộ gia đình về cuộc sống sau tái định cư so với trước đây 50

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

Đề tài : “Dự án thủy lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang tác động đến đời sống các

hộ dân huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh”.

1 Tính cấp thiết: Trong những năm gần đây ở nước ta các dự án thủy lợi đã và

đang được đầu tư lớn về quy mô trên nhiều địa phương Đời sống của các hộ dân sautái định cư các dự án thủy lợi được phản ánh thông qua báo chí, thông tin đại chúngcòn gặp rất nhiều khó khăn

Công trình Thủy lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang được UBND tỉnh Hà Tĩnh phối hợpvới Bộ NN&PTNT làm lễ khởi công dự án ngày 14/6/2009 với hơn 700 hộ dân sẽ phải

di dời Do đó, cần thiết phải có khảo sát và đánh giá thực trạng mức sống hiện nay củacác hộ dân tái định cư thuộc dự án thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang như thế nào so vớimức sống của họ trước tái định cư

2 Mục tiêu nghiên cứu: Dựa trên những cơ sở lý thuyết về tái định cư, những

thông tin từ việc khảo sát trực tiếp người dân khu tái định cư Hói Trung và khu tái định cưKhe Ná- Khe Gỗ để tìm hiểu cảm nhận của họ, xem xét những ảnh hưởng, tác động củaviệc tái định cư đến cuộc sống và những thay đổi về thu nhập của các hộ dân tái định cư,

từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp để giải quyết những vấn đề tồn đọng

3 Phương pháp nghiên cứu: Tìm hiểu, tham khảo một số tài liệu liên quan,

điều tra phỏng vấn trực tiếp bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên trên hệ thống các

hộ dân tại vùng nghiên cứu, cụ thể là khu tái định cư Hói Trung và khu tái định cư KheNá- Khe Gỗ Dữ liệu thu thập được gồm 30 bảng hỏi, được xử lý bằng bảng tính Excel

và các phương pháp khác như phân tích số liệu; phân tích so sánh; thống kê mô tả;phương pháp tổng hợp để hoàn thành bài viết cho đề tài đặt ra

4 Kết quả nghiên cứu: Kết quả điều tra cho thấy các yếu tố tác động đến cuộc

sống, thu nhập và cảm nhận của người dân sau tái định cư Có một số thay đổi tích cựcnhưng nhìn chung vẫn chưa cải thiện được nhiều, đặc biệt về mặt thu nhập và công ănviệc làm Do vậy cơ quan ban ngành cần có những chính sách hợp lý để cải thiện cuộcsống cho những đối tượng này

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Những năm gần đây ở nước ta các dự án thủy lợi đã và đang được đầu tư lớn vềquy mô trên nhiều địa phương Đặc thù xây dựng của các dự án thủy lợi chủ yếu tạicác tỉnh miền núi, nơi tập trung những lưu vực sông lớn đông dân cư sinh sống với nềnvăn hóa truyền thống lâu đời, đa dạng

Nhiều phản ánh trên báo chí, thông tin đại chúng về đời sống của các hộ dân sautái định cư các dự án thủy lợi còn gặp rất nhiều khó khăn, mức sống chưa được nânglên đáng kể so với trước khi tái định cư, thậm chí một số nơi mức sống của họ cònkém đi

Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng quy mô lớn như xây dựng thủy lợi, đô thị hóa

để phát triển kinh tế, xã hội là rất cần thiết, sẽ mang lại lợi ích to lớn cho đất nước và

xã hội Tuy nhiên sẽ bất bình đẳng nếu một nhóm dân cư, đặc biệt họ là những ngườichịu ảnh hưởng trực tiếp từ các dự án, phải hy sinh lợi ích riêng của mình cho lợi íchchung, phải di dân tái định cư bắt buộc, lại không được hưởng lợi từ thành quả pháttriển Điều đó mâu thuẫn với mục tiêu xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh, xãhội công bằng, dân chủ, văn minh ở nước ta

Công trình Thủy lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang được UBND tỉnh Hà Tĩnh phối hợpvới Bộ NN&PTNT làm lễ khởi công dự án ngày 14/6/2009 Dự án thuỷ lợi NgànTrươi-Cẩm Trang có dung tích hồ chứa trên 700 triệu m3 và nhà máy thủy điện cócông suất 16MW Đây là công trình thuỷ lợi lớn nhất trên địa bàn Hà Tĩnh và lớn thứ 3Việt Nam cho đến thời điểm hiện tại.Với tổng mức đầu tư gần 6.000 tỉ đồng (bao gồm

cả hợp phần đầu mối, kênh mương, đập dâng Cẩm Trang, tái định cư) Trong đó,cụmcông trình đầu mối là Hồ chứa nước Ngàn Trươi trên sông Ngàn Trươi tại thị trấn VũQuang, huyện Vũ Quang, với quy mô dung tích hồ chứa hơn 775 triệu m3 nước Cungcấp cho 32.585 ha đất nông nghiệp, 7.100 ha nuôi trồng thủy sản, cấp nước cho 12 khucông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, đặc biệt các khu công nghiệp Gia Lách, mỏ sắtThạch Khê, Bắc Hạ Vàng, Hồng Lĩnh, kết hợp phát điện công suất 24 MW, hạn chế lũ

và cải thiện môi trường sinh thái vùng hạ lưu Hơn 700 hộ dân với 2.977 nhân khẩu ở

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

2 xã Hương Quang, Hương Điền, huyện Vũ Quang và một số thôn thuộc thị trấn VũQuang sẽ phải di dời.

Để thực hiện dự án thủy lợi Ngàn Trươi - Cẩm Trang, trên 700 hộ dân tại 2 xãHương Quang, Hương Điền sẽ phải di dời đến tái định cư tại nơi ở mới Khu tái định

cư Hói Trung và khu tái định cư Khe Ná- Khe Gỗ thuộc huyện Vũ Quang- Hà Tĩnh đãđược đưa vào sử dụng vào đầu năm 2013 Đến nay, cuộc sống của các hộ dân tái định

cư này chưa có cá nhân, tổ chức nào khảo sát đánh giá cụ thể về thực trạng cuộc sốngcủa họ Do đó, cần thiết phải có khảo sát và đánh giá thực trạng mức sống hiện nay củacác hộ dân tái định cư thuộc dự án thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang như thế nào so vớimức sống của họ trước tái định cư Vì vậy, em quyết định thực hiện đề tài : “Dự ánthủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang tác động đến đời sống các hộ dân huyện Vũ Quang,tỉnh Hà Tĩnh”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về tái định cư

- Xác định các nhân tố tác động đến đời sống các hộ dân tái định cư

- So sánh những thay đổi trong cuộc sống của người dân trước và sau khichuyển tới khu tái định cư

- Đề xuất một số giải pháp để ổn định và nâng cao mức sống bền vững chongười dân tái định cư dự án thuỷ lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang

3 Đối tượng nghiên cứu

Các hộ dân tái định cư từ vùng công trình thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang đangsinh sống tại khu tái định cư Hói Trung và Khe Ná- Khe Gỗ

4 Phạm vi nghiên cứu

+ Nội dung:

Những thay đổi trong cuộc sống của các hộ dân sau khi định cư tại khu tái định

cư Hói Trung và Khe Ná- Khe Gỗ, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh

 Số liệu thứ cấp: Thu thập các số liệu, tài liệu chủ yếu trong giai đoạn từ năm2011-2014 từ các phòng ban có liên quan huyện Vũ Quang.

 Số liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp người dân di cư

từ vùng công trình thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang ở khu tái định cư Hói Trung vàKhe Ná- Khe Gỗ từ tháng 03 đến tháng 04 năm 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

 Dữ liệu cần thu thập

- Dữ liệu thứ cấp:

+ Số liệu về kết cấu, quy mô, số lượng hộ dân, số lượng thành viên mỗi hộ và các sốliệu giới thiệu tổng quan về các khu tái định cư trên địa bàn đến hết năm 2014 được lấy từban chuyên trách bồi thường giải phóng mặt bằng Ngàn Trươi- Cẩm Trang

+ Các số liệu giới thiệu tổng quan về các khu định cư trên địa bàn huyện VũQuang- Hà Tĩnh (vị trí địa lý, diện tích ) được lấy từ ban Ngàn Trươi-Cẩm Trang củatỉnh Hà Tĩnh

+ Đánh giá của các cơ quan, báo đài về thực trạng sinh kế của người dân tại khutái định cư Hói Trung và Khe Ná- Khe Gỗ

+ Những đề xuất của các chuyên gia và cán bộ các cấp liên quan về giải pháp đốivới việc cải thiện cuộc sống của người dân tại khu tái định cư Hói Trung và Khe Ná-Khe Gỗ, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh

- Dữ liệu sơ cấp:

+ Sử dụng bảng hỏi điều tra, phỏng vấn các hộ dân tái định cư các thông tin vềcuộc sống tái định cư, thu nhập và những yếu tố cụ thể có ảnh hưởng đến cuộc sốngcủa họ tại khu tái định cư Hói Trung và Khe Ná- Khe Gỗ

+ Sử dụng phương pháp chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên trên hệthống số lượng hộ dân sống tại khu tái định cư Hói Trung, Khe Ná- Khe Gỗ, cụ thể ởđây phỏng vấn trực tiếp 30 hộ tương đương với 30 bảng hỏi (cách làm sẽ được trìnhbày rõ ràng ở phần cách tiến hành)

 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thu thập số liệu:

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

+ Các thông tin cần thu thập : Điều tra bằng bảng hỏi thu thập thông tin sơ cấp.Nội dung bảng hỏi gồm 6 phần: Thông tin mỗi hộ; việc làm, thu nhập và điều kiện làmăn; nhà ở và điều kiện sinh hoạt; giáo dục; đào tạo; ý kiến là nguyện vọng của giađình- đây cũng là phần cảm nhận chủ quan của người dân về ảnh hưởng của dự án táiđịnh cư đến cuộc sống của họ.

+ Tra cứu tài liệu nghiên cứu hiện có về các dự án tái định cư được đăng tải trêncác sách, báo, tạp chí, internet của các nhà khoa học, nhà quản lý

- Phương pháp xử lý thông tin dữ liệu:

Số liệu thứ cấp được phân tích tổng hợp sao cho phù hợp với mục tiêu đề tài, sốliệu sơ cấp được xử lý bằng bảng tính excel

- Phương pháp phân tích số liệu: Để phân tích số liệu đề tài đã sử dụng phươngpháp phân tích so sánh, phương pháp thống kê mô tả và phương pháp tổng hợp

+ Phương pháp phân tích so sánh: Các số liệu được phân tích so sánh qua cácthời điểm, các tiêu chí để thấy được những thực trạng và ảnh hưởng liên quan đến vấn

đề nghiên cứu

+ Phương pháp thống kê mô tả: Các thông tin số liệu được liệt kê, phân bổ, tổnghợp và mô tả theo phương pháp thống kê

+ Phương pháp tổng hợp: Là phương pháp liên kết thống nhất toàn bộ các yếu

tố, các nhận xét mà khi ta sử dụng các phương pháp có được thành một kết luận hoànthiện, đầy đủ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

PHẦN II NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG I CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Một số khái niệm và thuật ngữ chính

1.1.1 Di dân

a Khái niệm và lịch sử di dân

Theo nghĩa rộng, di dân là sự chuyển dịch bất kỳ của con người trong một khônggian, thời gian nhất định kèm theo sự thay đổi nơi cư trú tạm thời hay vĩnh viễn

Lịch sử di dân của loài người diễn ra rất sớm, bắt đầu bằng sự di cư của ngườiHomo Erectus khỏi Châu Phi sang Châu Âu - Á cách đây một triệu năm Ở lịch sử cậnđại, lịch sử hiện đại cũng chứng kiến những cuộc di dân lớn

b Phân loại di dân

- Di dân tự nguyện: Di dân tự nguyện là di dân do người dân tự nguyện đi chuyểnkhỏi nơi sinh sống đến nơi khác theo đúng mong muốn hay nguyện vọng của mình vìnhững mục đích khác nhau

- Di dân không tự nguyện: Di dân không tự nguyện là di dân của những nhómngười diễn ra do những yếu tố ngoài ý muốn của những người dân, mang tính cưỡngbức hoặc bắt buộc

- Di dân có tổ chức: Là hình thái di chuyển dân cư được thực hiện theo kế hoạch

và các chương trình mục tiêu nhất định do nhà nước, chính quyền các cấp vạch ra và tổchức, chỉ đạo thực hiện, với sự tham gia của các tổ chức đoàn thể xã hội

- Di dân tự phát: Mang tính cá nhân do bản thân người di chuyển hoặc bộ phậngia đình quyết định, không có và không phụ thuộc vào kế hoạch và sự hỗ trợ của nhànước và các cấp chính quyền Loại hình di dân này phản ánh tính năng động và vai tròđộc lập của cá nhân và gia đình trong việc giải quyết đời sống, tìm công ăn việc làm

1.1.2 Tái định cư

a Khái niệm

Tái định cư là việc các hộ dân phải di chuyển đến một nơi khác để sinh sống, đây

là thuật ngữ chung liên quan tới bị thu hồi đất, mất đất, mất chỗ ở, mất tài sản, mấtnguồn thu nhập hay mất những phương tiện kiếm sống khác

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Phân loại dựa trên thiệt hại của người tái định cư, bao gồm:

- Thiệt hại về tài sản sản xuất, bao gồm đất đai, thu nhập và đời sống;

- Thiệt hại nhà ở, các hệ thống dịch vụ kèm theo;

- Thiệt hại về các tài sản khác;

- Thiệt hại về các nguồn tài nguyên của cộng đồng như môi trường sinh sống,văn hóa, xã hội, tín ngưỡng

b Phân loại tái định cư

- Tái định cư (bắt buộc) không tự nguyện: Tái định cư bắt buộc do người dân bịtrưng dụng đất để xây dựng dự án vì lợi ích chung của cộng đồng, liên quan tới tất cảlứa tuổi và giới, người bị ảnh hưởng có thể không được quyết định

- Tái định cư tự nguyện: Tái định cư tự nguyện là những người tái định cư được

tự quyết định lựa chọn

1.1.3 Khái niệm thu nhập

Thu nhập bình quân đầu người 1 tháng được tính bằng cách chia tổng thu nhậptrong năm của hộ dân cư cho số nhân khẩu của hộ và chia cho 12 tháng

Thu nhập của hộ là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật quy thành tiền sau khi đã trừchi phí sản xuất mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một thời gian nhấtđịnh, thường là một năm

Thu nhập của hộ bao gồm:

- Thu nhập trừ tiền công, tiền lương;

- Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản (sau khi đã trừ chi phí

1.2 Một số lý thuyết về di dân, tái định cư

1.2.1 Lý thuyết biến đổi xã hội

Nguyên lý phát triển của xã hội học Mác chỉ ra rằng phát triển là quá trình trong

đó sự vật mới ra đời thay thế sự vật cũ, là hiện tượng diễn ra không ngừng trong tự

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

nhiên, xã hội và tư duy Nguyên lý này chỉ ra rằng mọi sự vật, hiện tượng đều nằmtrong quá trình vận động và phát triển, nên trong nhận thức và hoạt động của bản thân,chúng ta phải có quan điểm phát triển Điều đó có nghĩa là khi xem xét bất kỳ sự vật,hiện tượng nào cũng phải đặt chúng trong sự vận động, sự phát triển, vạch ra xu hướngbiến đổi, chuyển hóa chúng.

Khi thực hiện nghiên cứu này, tác giả chọn lý thuyết biến đổi xã hội là một trongnhững lý thuyết làm nền tảng để phân tích khi đưa ra bốn lĩnh vực (đời sống xã hội,đời sống vật chất, đời sống tinh thần và môi trường) để phân tích sự tác động củachính sách tái định cư tới đời sống người dân tái định cư, những người đang sốngtrong một xã hội Việt Nam biến đổi nhanh chóng từng ngày và bản thân cuộc sống của

họ trong xã hội thu nhỏ xung quanh đã bị thay đổi hoàn toàn trong quá trình di chuyểnchỗ ở, thay đổi về điều kiện sống và sinh kế được trình bày ở phần sau của luận văn

1.2.2 Lý thuyết phát triển bền vững

Phát triển bền vững là thuật ngữ mới xuất hiện gần đây Trong báo cáo của hộiđồng thế giới về Môi trường và phát triển năm 1987, khái niệm phát triển bền vữngmới được sử dụng một cách chính thức trên quy mô quốc tế và được định nghĩa nhưsau: “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tạinhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”

Nói cách khác, phát triển bền vững phải đảm bảo có sự phát triển kinh tế hiệu quả,

xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ Để đạt được điều này, tất cả cácthành phần kinh tế-xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội phải bắt tay nhau thựchiện nhằm mục đích dung hòa 4 lĩnh vực chính: Kinh tế-xã hội-văn hóa-môi trường

1.2.3 Lý thuyết hệ thống áp dụng cho việc tái định cư

Tiếp cận hệ thống là một nguyên lý hoạt động của khoa học điều khiển học.Nguyên lý đó được nhiều ngành khoa học khác nhau ứng dụng, trong đó có xã hội học.Đại biểu cho lý thuyết hệ thống này là nhà xã hội học Mỹ Talcott Parsons Lý thuyếtnày được ông xây dựng vào khoảng năm 1940-1950, sau đó lan rộng và ảnh hưởng ởnhiều nước trên thế giới Để tìm hiểu được một cách sâu sắc vấn đề tái định cư, đề tài

sử dụng lý thuyết hệ thống như một “kim chỉ nam” dẫn đường trong suốt quá trìnhđiều tra và phân tích

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Lý thuyết hệ thống cho rằng, xã hội là một sinh thể hữu cơ đặc biệt với hệ thốnggồm các thành phần có những chức năng nhất định tạo thành cấu trúc ổn định Nhưvậy, xã hội ở tầm vĩ mô hay vi mô đều luôn luôn tồn tại với một hệ thống toàn vẹn Hệthống đó là tổng hòa các yếu tố, các thành phần, các bộ phận và các mối quan hệ giữachúng theo một kiểu nào đó tạo thành một chỉnh thể toàn vẹn, hoàn chỉnh Đối với một

hệ thống như thế, đòi hỏi phải được xem xét trong một sự thống nhất, trong một nhãnquan đa diện, biện chứng và thống nhất

Đề tài này xem xét các cộng đồng dân cư tái định cư như là các hệ thống xã hội,trong đó các thành phần cấu tạo nên hệ thống này bao gồm các yếu tố như: Kinh tế(việc làm và thu nhập), giáo dục và đào tạo, điều kiện nhà ở và các điều kiện sinh hoạtkhác, việc tiếp cận y tế và các dịch vụ xã hội, các quan hệ xã hội Tất cả những yếu tốnày là các thành phần của một hệ thống xã hội và chúng quan hệ, tương tác với nhautạo thành một chỉnh thể hoàn chỉnh, đó là cộng đồng dân tái định cư

Lý thuyết hệ thống xã hội còn cho rằng, một xã hội, một hệ thống tồn tại được,phát triển được là do các bộ phận cấu thành của nó hoạt động nhịp nhàng với nhau đểđảm bảo sự cân bằng chung của cả cấu trúc Bất kỳ một sự thay đổi ở trật tự và thứ tựcủa các thành phần, hay sự thay đổi ở kiểu quan hệ giữa các thành phần, hoặc một sựphát triển quá nhanh hay quá chậm, sự bành trướng hay thu hẹp quá mức, sự thay đổiquá sớm hay quá muộn của bất kỳ một thành phần nào cũng đưa đến “sự pha lệch”, sựthay đổi ở các thành phần khác và ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng, mất ổn định của

hệ thống đều đưa đến sự suy yếu và đổ vỡ của hệ thống, nhưng hứa hẹn sự thay thế bằngmột hệ thống tốt hơn, ngược lại đã làm cho hệ thống ngày càng trở nên tồi tệ hơn

Từ những luận điểm trên, đề tài nghiên cứu về thực trạng đời sống kinh tế xã hộicác hộ gia đình sau tái định cư xác định rằng, tái định cư là việc di dời một bộ phậnhay một cộng đồng dân cư từ nơi này sang nơi ở khác Đây chính là sự thay đổi về chỗ

ở của cộng đồng dân cư được di dời Theo lý thuyết hệ thống, chỉ một sự thay đổi vềchỗ ở này cũng có thể dẫn đến những thay đổi ở các thành phần khác trong hệ thốngnhư: Kinh tế (việc làm và thu nhập), giáo dục và đào tạo, điều kiện nhà ở và các điềukiện sinh hoạt khác, việc tiếp cận y tế và các dịch vụ xã hội, các quan hệ xã hội, vànhư thế sự ổn định, trạng thái cân bằng của cộng đồng dân cư tái định cư đã bị ảnh

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

hưởng Sự mất cân bằng này có thể hứa hẹn một sự sụp đổ của hệ thống cũ và thiết lậpđược một hệ thống mới, một cộng đồng dân cư mới có đời sống tốt hơn nếu có nhữngchính sách tác động phù hợp và hiệu quả Tuy nhiên, nếu không có những chính sách

hỗ trợ hoặc các chính sách hỗ trợ không phù hợp, không đáp ứng nhu cầu và nguyệnvọng của người dân thì có thể dẫn tới việc chất lượng cuộc sống của cộng đồng dân cưtái định cư sẽ ngày càng đi xuống và tồi tệ hơn Chính sách đóng một vai trò, nếukhông muốn nói là có tính quyết định trong việc ổn định cuộc sống người dân tái định

cư, trước mắt là nhận ngôi nhà mới, và cả về lâu dài cho “cuộc sống sau tái định cư”

1.2.4 Khái niệm và các chỉ tiêu đánh giá mức sống

a Khái niệm mức sống

Hiện nay tồn tại nhiều khái niệm về mức sống Nhìn chung, có hai cách tiếp cậnkhái niệm này Cách thứ nhất lấy mức thỏa mãn nhu cầu của con người làm cơ sở xemxét Cách thứ hai chọn tập hợp các điều kiện sống làm đối tượng nghiên cứu, trong đóbao gồm điều kiện xã hội, chính trị, mức sản xuất chung, môi trường v.v Mức sống

và chất lượng cuộc sống là hai phạm trù có quan hệ bổ sung cho nhau Tuy nhiên chấtlượng cuộc sống phản ánh toàn diện hơn mức độ hài lòng và hạnh phúc của con người

b Các chỉ tiêu đánh giá mức sống

Căn cứ các khái niệm về mức sống; Các tiêu chí khảo sát, các mục tổng hợp vềkhảo sát mức sống của hộ gia đình năm 2008 của Tổng cục Thống kê; Đặc điểm kinh

tế, xã hội và thực trạng cuộc sống các hộ di dân, đề tài xây dựng hệ thống các chỉ tiêu

đo lường mức sống của người dân vùng được nghiên cứu gồm 9 nhóm các chỉ tiêu:(1)Thu nhập; (2) Nhà ở và điều kiện sinh hoạt;(3) Việc làm; (4) Chăm sóc y tế;(5) Giáodục; (6) Bình đẳng giới; (7) Đời sống cộng đồng, văn hóa, xã hội

Các nhóm chỉ tiêu đánh giá được chi tiết hóa thành các chỉ tiêu điều tra, phỏngvấn cụ thể tại các phiếu điều tra và câu hỏi phỏng vấn

1.3 Tác động của tái định cư đến cuộc sống người dân

1.3.1 Đời sống xã hội

Đời sống xã hội là tổng thể các hiện tượng phát sinh do sự tác động lẫn nhau củacác chủ thể xã hội và cộng đồng tồn tại trong không gian và thời gian nhất định, làtổng thể hoạt động xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu của con người Do vậy, đời sống xãhội đã trở thành mục tiêu phát triển xã hội

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Vấn đề mối quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần trong đời sống

xã hội cũng là một đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội, cụ thể triếthọc Qua vận dụng vấn đề cơ bản của triết học về mối quan hệ giữa tinh thần và tựnhiên, giữa ý thức và vật chất vào lĩnh vực xã hội, chúng ta thấy xuất hiện vấn đề mốiquan hệ ý thức xã hội và tồn tại xã hội

“Đời sống xã hội” ở đây được sử dụng như hai nhóm nhu cầu (sơ cấp và cao cấp)của Maslow Trên cơ sở đó, tác giả tiến hành xem xét sự biến đổi của đời sống kinh tếvật chất đã đáp ứng nhu cầu của người dân trực tiếp hay gián tiếp thụ hưởng dự án haychưa, còn các biến đổi về văn hóa, xã hội và môi trường lại xem xét như là mức độ đápứng các nhu cầu cao cấp của người dân tái định cư

1.3.2 Đời sống vật chất

Đời sống vật chất là phương tiện, phương thức thể hiện đời sống của con người với

tư cách là một sinh vật xã hội Nói cách khác, đời sống vật chất là phương tiện đo lườngtrình độ phát triển của con người trong xã hội loài người Chẳng hạn, những giá trị tinhthần bao giờ cũng phải được tồn tại, phát triển thông qua một số cơ sở, phương tiện vậtchất như nhà in, đài phát thanh, thư viện, bảo tàng và được vật chất hóa dưới nhiềuhình thức như sách báo, tranh ảnh, băng hình, băng nhạc, tượng đài, đình chùa đờisống vật chất của một nhóm đối tượng cụ thể thường được đo lường bằng rất nhiều tiêuchí như nguồn sinh sống chính, mức sống so với tiêu chí cụ thể, điều kiện sống được đolường bằng tiêu chí phụ như nhà ở, nước sạch, vệ sinh môi trường, giao thông chấtlượng sống với các tiêu chí như cơ sở giáo dục, chăm sóc y tế, vui chơi giải trí

1.3.3 Đời sống tinh thần

Đời sống tinh thần xã hội được hiểu bao gồm tất cả những gì liên quan đến lĩnhvực tinh thần: từ những giá trị, sản phẩm tinh thần đến những hiện tượng, quá trìnhtinh thần, từ những hoạt động tinh thần (sản xuất tinh thần, phân phối, tiêu dùng giá trịtinh thần ) đến những quan hệ tinh thần (trong trao đổi, giao tiếp tinh thần ) Nói đếnđời sống tinh thần xã hội là nói đến tính liên tục về thời gian, tính rộng lớn về khônggian của tất cả những hiện tượng, những quá trình tinh thần

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.3.4 Môi trường

Trong “Luật Bảo vệ Môi trường” đã được quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủnghĩa Việt Nam khóa IX, kì họp thứ 4 thông qua ngày 27 tháng 12 năm 1993 địnhnghĩa khái niệm môi trường như sau:

“Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo, quan hệmật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sựtồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên” (Điều 1 Luật bảo vệ môi trườngcủa Việt Nam)

Ở đây tác giả sử dụng khái niệm môi trường để đo sự biến đổi trong đời sốngngười dân tái định cư cũng với các mặt như xã hội và sau khi thực hiện dự án xâydựng Khu tái định cư như một thước đo mức chất lượng cuộc sống của cộng đồng vàđánh giá tính bền vững của hoạt động tái định cư cho người dân ở đây

Tái định cư là quá trình di dời, giải tỏa và bố trí nơi ở mới cho một cộng đồng dân

cư Do đó, điều thay đổi đầu tiên đối với các đối tượng tái định cư là sự thay đổi về chỗ

ở Người dân thường được bố trí để chuyển đến những nơi ở mới có cơ sở hạ tầng vàđiều kiện sống tốt hơn, đến các khu chung cư hay khu tái định cư với căn hộ và các ngôinhà khang trang và rộng rãi hơn Việc thay đổi chỗ ở dẫn đến hàng loạt những thay đổikhác trong cuộc sống của người dân tái định cư như: thay đổi về kinh tế (công việc làm

ăn, thu nhập), thay đổi về việc giáo dục và đào tạo cho con em, thay đổi về việc tiếp cậncác dịch vụ xã hội (y tế, mua sắm, ), thay đổi về các quan hệ xã hội,

Thật vậy, việc làm của các cá nhân trong hộ gia đình bị giải tỏa là một yếu tố rấtquan trọng cần được quan tâm khi xây dựng phương án tái định cư Vì tính chất đặcthù của các hộ gia đình bị giải tỏa là các hộ dân sống trên các vùng núi và ven kênhrạch, làm các công việc như buôn bán nhỏ lẻ trong các thôn xóm, làm hàng gia côngtại nhà, cho thuê mặt bằng, nên lựa chọn một nơi ở mới rất quan trọng đối với cả hộgia đình Việc phải chuyển đổi chỗ ở lên các căn hộ chung cư hay đến các khu tái định

cư dân cư còn thưa thớt gây ra khá nhiều khó khăn cho công việc làm ăn buôn bán củangười dân Còn các hộ có việc làm ở các công ty, xí nghiệp thì có khoảng cách đi lạicủa họ xa và chi phí đi lại cao hơn nơi cũ Bên cạnh đó, chi phí sinh hoạt của ngườidân sau tái định cư cũng có khả năng tăng lên, nhất là đối với những hộ nhận căn hộ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

chung cư Ngoài ra, có một bộ phận không nhỏ các hộ gia đình khi bị giải tỏa hoàntoàn nhận được tiền bồi thường thấp hơn số tiền họ phải bỏ ra để mua các căn hộ haycác khu đất tái định cư Nguyên nhân là nhà ở của họ trước kia là những ngôi nhà nhỏ,dột nát nhiều nơi diện tích chỉ khoảng 10-20 m2, tình trạng tạm bợ trở nên tiền bồithường rất thấp Do đó họ phải mắc nợ tiền nhà nước và luôn mang tâm trạng nợ nần.Như vậy, có thể thấy, tái định cư không chỉ là quá trình thay đổi chỗ ở của ngườidân tái định cư, mà kéo theo đó hàng loạt những thay đổi khác, hay nói cách khác, đó

là sự thay đổi của cả một hệ thống Chính vì thế, khi hoạch định các chính sách về táiđịnh cư, không nên chỉ dừng lại ở những chính sách về nhà ở, mà còn cần mở rộng cácchính sách về các vấn đề “hậu tái định cư” của người dân để người dân có cuộc sống

ổn định Có như thế mới giúp được người dân dễ dàng nhanh chóng thích nghi và ổnđịnh cuộc sống

1.4 Cơ sở thực tiễn của vấn đề tái định cư

Quan điểm tái đinh cư của chính phủ Việt Nam là nhằm đảm bảo cho người dânphải di chuyển có cuộc sống tốt hơn nơi cũ về các mặt nhà ở, cơ sở hạ tầng, phúc lợicông cộng, đặc biệt là về điều kiện sản xuất và đảm bảo sự phát triển bền vững trongtương lai

Hiến pháp năm 1992 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khẳng địnhquyền của công dân trong việc sở hữu và bảo vệ quyền hợp pháp về sở hữu nhà ở Bêncạnh đó, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp lý liên quan để nhằm tạo nênkhung pháp lý cho việc thu hồi đất, đền bù và tái định cư

Bên cạnh việc nghiên cứu tìm hiểu các nguyên tắc của các tổ chức quốc tế, cácgiải nghiên cứu đã dành thời gian để tìm kiếm các kinh nghiệm xử lý vấn đề tái định

cư ở các tỉnh, thành phố như Hồ Chí Minh, hay một số nước trên thế giới như TrungQuốc, Thái Lan, Hàn Quốc, Ấn Độ và đã thấy rằng công tác giải tỏa, di dời, tái định

cư trong các dự án phát triển ở các tỉnh, thành phố này cũng đang gặp phải những vấn

đề tương tự như ở Hà Tĩnh, và những người dân cũng gặp không ít khó khăn trongcuộc sống “hậu tái định cư” Những tư liệu này chủ yếu là những bài báo đăng trênInternet mà tác giả đã tải về, phản ánh tình hình tái định cư thực tế của các dự án ở cáctỉnh, thành phố ở Việt Nam và một số nước trên thế giới

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.4.1 Kinh nghiệm xử lý vấn đề tái định cư ở một số thành phố tiêu biểu trên cả nước

Thông tin từ UBND các quận, huyện của TP.HCM cho thấy, có trên 50% sốngười dân bị di dời ở các dự án chọn phương án nhận tiền tự lo nơi ở mới Trong đónhiều hộ gia đình có cuộc sống khó khăn hơn trước khi bị di dời Nguyên nhân chính

là do họ không tìm được công việc phù hợp tại nơi ở mới Còn theo điều tra của CụcThống kê TP, hơn 26% số hộ dân tái định cư có thu nhập giảm sút so với trước kia.Trên địa bàn TP còn có hàng loạt dự án khác như khu dân cư Bắc Rạch Chiếc(Q.9), với hơn 100 căn hộ dùng để bố trí tái định cư cho dự án Bắc Rạch Chiếc; chung

cư Tân Hưng (Q.7) có 72 căn hộ được đưa vào sử dụng từ năm 2006; Tân Mỹ (Q.7) có

300 căn hộ nhưng cũng chỉ có vài hộ dọn về ở

Một lãnh đạo Sở Xây dựng thừa nhận, khi quy hoạch khu tái định cư thì bắt buộcphải có quy hoạch hạ tầng xung quanh, việc này chưa thực hiện đầy đủ vì ngân sáchnhà nước khó khăn Điều đáng nói là do trước đây nhà tái định cư được thành phố triểnkhai theo từng dự án riêng lẻ và giao cho các quận, huyện quản lý nên đang có thựctrạng là trong khi quỹ nhà tái định cư của thành phố còn thừa thì người dân ở một sốquận, huyện vẫn chưa nhận được nhà tái định cư để ổn định cuộc sống

Đơn cử như, chương trình đầu tư xây dựng 12.500 căn nhà phục vụ tái định cưkhu đô thị mới Thủ Thiêm (TP.HCM) đang trong quá trình triển khai xây dựng; songtới thời điểm này mới chỉ có ¼ tổng quỹ nhà trên được hoàn thành và bàn giao do cáccông ty xây dựng chậm tiến độ thi công

Lãng phí đang là điều được nói đến với thực trạng “thừa” của quỹ nhà, đất táiđịnh cư Không chỉ có các cơ quan nhà nước mới than về sự lãng phí, ngay cả các

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

doanh nghiệp tham gia chương trình xây dựng nhà tái định cư cũng kêu trời Đơn cửnhư Tổng công ty Địa ốc Sài Gòn- chủ đầu tư dự án 481 Bến Ba Đình (Q.8) – cũngthan thở, chung cư ba năm trời bỏ trống, chủ đầu tư phải gánh đủ thứ chi phí vô lý.Chỉ tính riêng lãi vay, doanh nghiệp phải chi trả 13 tỉ đồng Do lâu ngày không

sử dụng, chung cư xuống cấp nhanh chóng, công ty phải trả vận hành, bảo quản, mấtđứt hàng trăm triệu đồng mỗi năm Ngoài ra, theo báo cáo thì số lượng nhà tái định

cư đã và sẽ xây dựng trên địa bàn trong thời gian tới khá lớn Trong khi đó, cơ chếmua bán, ràng buộc trách nhiệm chưa rõ ràng, người dân cũng không muốn vào ở nhàchung cư tái định cư vì bất tiện cho sinh hoạt, lãng phí hàng tháng

Do đó, theo đánh giá của các doanh nghiệp, nếu TP không giải quyết những bấtcập nói trên, sẽ dẫn đến tình trạng bội thực nhà chung cư

Để giải quyết vấn đề trên, UBND TP.HCM đã yêu cầu Sở Xây dựng phải làmviệc với các quận huyện để phân bổ quỹ nhà 3.799 căn hộ và nền đất hiện nay từ nơithừa sang nơi thiếu

Tuy nhiên, điều khó giải quyết nhất chính là quỹ nhà tái định cư đang “tồn kho”hiện tại Mới đây, Sở Xây dựng cũng đã đề xuất giải pháp chuyển từ nhà tái định cưsang nhà ở xã hội để giải quyết hàng tồn kho tái định cư, song nhiều chuyên giakhuyến cáo, việc này làm không khéo thì sẽ đẩy tồn kho từ nhà tái định cư sang tồnkho nhà ở xã hội

1.4.2 Kinh nghiệm xử lý vấn đề tái định cư ở một số nước trên thế giới

Thái Lan

Cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trình đô thị hóadiễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết Tuynhiên, với những dự án do Chính phủ quản lý, việc đền bù được tiến hành theo trìnhtự: Tổ chức nghe ý kiến người dân sau đó mới tiến hành định giá đền bù

Giá đền bù phụ thuộc vào từng khu vực, từng dự án Nếu một dự án mang tínhchiến lược quốc gia thì nhà nước đền bù với giá rất cao so với giá thị trường Nhìnchung, khi tiến hành lấy đất của dân, nhà nước hoặc cá nhân đầu tư đều đền bù vớimức giá cao hơn giá thị trường

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Người dân cảm thấy được tôn trọng và “được lợi” khi họ phải nhường đất chocác dự án của chính phủ và trong suốt tiến trình tiến hành thu hồi đất, người dân cóquyền và nghĩa vụ “tương tác” với chính quyền địa phương thông qua một đường dâynóng Họ có quyền giám sát những người thực thi quá trình thẩm định giá, tiến hànhđền bù, tái định cư.

Để giải quyết nhà ở cho dân nhập cư, chính quyền thành phố phải tiến hành thuhồi đất của nông dân vùng phụ cận Việc đền bù được thực hiện thông qua các công cụchính sách như hỗ trợ tài chính, cho quyền mua căn hộ do thành phố quản lý và chínhsách tái định cư

Việc thu hồi đất của nông dân luôn theo nguyên tắc “hai bên cùng có lợi”: Chínhphủ tìm cách thương lượng người bị thu hồi đất về giá đền bù, phương thức di dân, nơi

ở mới Đồng thời, các căn hộ bị thu hồi đất có quyền mua hoặc nhận căn hộ do thànhphố quản lý, được xây tại khu đất được thu hồi có bán kính cách Seoul khoảng 5 km.Vào những năm 70 của thế kỷ trước, khi thị trường bất động sản bùng nổ, hầu hếtcác hộ có quyền mua căn hộ có thể bán lại quyền mua căn hộ của mình với giá cao hơnnhiều lần so với giá gốc

Trên thực tế, phần lớn những đối tượng bị thu hồi đất đều có mức sống bằng vàcao hơn mức sống ban đầu Người dân bị thu hồi đất ở nước này hưởng lợi nhiều từviệc giao đất lại cho chính quyền, bởi ngoài những giá trị hiện tại đã được hoànnguyên họ còn có thêm một số vốn kinh doanh, buôn bán, chuyển đổi nghề nghiệp

ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư bởi Trung Quốc luôn tuân thủnguyên tắc “công trình lớn, di dời nhỏ”.

Nếu như việc thu hồi đất là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thậnphương án đền bù, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân,đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống

so với trước khi bị thu hồi đất

Theo qui định của pháp luật Trung Quốc, khi nhà nước thu hồi đất thì người nào

sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất được thanh toán

ba loại tiền: Tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp về tái định cư, tiền trợ cấp bồi thườnghoa màu trên đất (nếu trên đất có các cây hoa màu, rừng thì chủ sở hữu có quyền giahạn một thời gian để khai thác hết phần tài sản gắn liền với đất ấy trước khi giao chochính quyền)

Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo tổng giá trịsản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với hệ số (cách tính này Việt Namchúng ta cũng áp dụng, song việc thực thi còn theo kiểu mỗi nơi làm mỗi kiểu) Tiền bồithường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cả hiện tại

Mức bồi thường cho giải tỏa mặt bằng được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảocho người dân có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý giải phóng mặtbằng được giao cho các cục quản lý tài nguyên đất đai ở địa phương đảm nhiệm Tổchức, cá nhân được quyền sử dụng thửa đất nào sẽ trả tiền thuê một đơn vị xây dựnggiải tỏa mặt bằng

Để giải quyết nhà ở cho người dân khi giải phóng mặt bằng, phương thức chủyếu của Trung Quốc là trả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một là, giá cảxây dựng lại, chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ Hai là, giá đất tiêuchuẩn Ba là, trợ cấp về giá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở.Việc bồi thường nhà ở cho dân ở thành phố khác với việc bồi thường cho dân ởnông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn.Đối với nhà ở của người dân thành phố, nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, vớimức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá,xác định giá

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linh hoạt,theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: Tiền bồi thường

về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể

Theo đánh giá của một số chuyên gia tái định cư, sỡ dĩ Trung Quốc có nhữngthành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là do:

- Thứ nhất, đã xây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối vớicác hoạt động tái định cư, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người dân táiđịnh cư, tạo các nguồn lực sản xuất cho những người tái định cư

- Thứ hai, năng lực thể chế của các chính quyền địa phương khá mạnh Chínhquyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc thực hiện chương trình bồithường hỗ trợ tái định cư

- Thứ ba, quyền sỡ hữu đất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường hỗ trợ táiđịnh cư có nhiều thuận lợi, đặc biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mấtkhông trả cho từng hộ gia đình mà được cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đấtmới hoặc mua của các cộng đồng sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chínhquyền thôn, xã chịu trách nhiệm phân chia cho các hộ bị ảnh hưởng

 Ấn Độ

Tại Ấn Độ, một trong những dự án phát triển lớn đang được tiến hành tại đây làcác dự án xây dựng đập nước trên khu vực Narmada Theo nghiên cứu của Uỷ BanQuốc Tế về Đập nước (World Commission on Dams-WCD), ở Ấn Độ có ít nhất 75%trong số 40 triệu người phải di dời bởi việc việc xây dựng những con đập lớn ở Ấn Độchưa được bố trí tái định cư trong 5 thập niên vừa qua Người dân không được bồithường những nhu cầu cơ bản như: đất ở và đất sản xuất, phương tiện sinh sống, kế sinhnhai, Bên cạnh đó, cũng có hàng chục ngàn hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án nhưng lạikhông được coi là đối tượng cần được giúp đỡ và bố trí tái định cư Ngoài ra, các dự ántái định cư tại Ấn Độ cũng chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về điều kiện sống và cơ sở hạtầng tại các khu tái định cư cho người dân Đường giao thông dẫn vào 2 khu tái định cưKarnat-1 và Karnat-2 (thuộc dự án xây dựng đập Sardar Sarovar) đầy đá sỏi và gậpghềnh; khiến xe cộ không đi lại được, người dân chỉ có thể đi bộ để đi làm, hay đi họchay đi khám chữa bệnh Bên cạnh đó, các khu tái định cư này cũng thiếu những cơ sở hạ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

tầng như hệ thống cấp thoát nước Như vậy, tình hình chung của công tác tái định cư vàphục hồi ở Ấn Độ có thể được khái quát qua phát biểu của Giáo Sư Shobita Jain ( Điềuphối viên chương trình tái định cư và phục hồi, IGNOU) như sau: “Các dự án mặc dùban đầu đã nhận thức rõ về ảnh hưởng và mức độ của việc di dời, nhưng khi thực hiện,ban quản lý các dự án lại ít quan tâm đến việc tái định cư và phục hồi của người dân bị

di dời Các dự án phát triển chỉ tập trung vào lợi ích và hiệu quả kinh tế, mà không quantâm đến những người bị mất tất cả những gì họ có, mất đất đai, mất phương tiện sinhsống, mất thói quen sống và mất cả đời sống văn hóa tinh thần.”

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG CỦA DỰ ÁN THỦY LỢI NGÀN CẨM TRANG ĐẾN CÁC HỘ DI DÂN Ở HUYỆN VŨ QUANG,

TRƯƠI-TỈNH HÀ TĨNH

2.1 Tình hình tự nhiên, kinh tế xã hội khu tái định cư Hói Trùng và khu tái định

cư Khe Ná- Khe Gỗ, huyện Vũ Quang

2.1.1 Khái quát tình hình tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Vũ Quang

2.1.1.1 Tình hình tự nhiên huyện Vũ Quang

Huyện Vũ Quang được thành lập theo Nghị định 27/2000-NĐ/CP ngày04/8/2000 của Chính phủ là huyện miền núi biên giới nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh HàTĩnh; Có vị trí địa lý: Phía đông giáp huyện Đức Thọ, phía Nam giáp huyện HươngKhê, phía Bắc giáp huyện Hương Sơn và phía Tây giáp nước Cộng hoà dân chủ nhândân Lào Với diện tích tự nhiên 63.821 km2, có 43 km đường biên giới chung vớinước bạn Lào, 21 km đường Hồ Chí Minh đi qua địa bàn, có 12 xã, thị trấn gồm 79thôn xóm, 32.143 nhân khẩu, dân cư sống không tập trung

2.1.1.2 Tình hình kinh tế- xã hội huyện Vũ Quang

a Tình hình sử dụng đất đai

Vũ Quang tổng diện tích đất tự nhiên 63.821 km2 (trong 3 năm có biến động tăngnhưng không lớn, nguyên nhân tăng là do việc đo đạc, chỉnh lý lại bản đồ được thựchiện bằng máy, độ chính xác cao hơn so với các phương pháp trước đây)

Từ năm 2011 đến nay, việc khai thác quỹ đất của huyện Vũ Quang ngày càng tốthơn Năm 2012, toàn huyện còn có 2.795ha đất chưa sử dụng (chiếm 4,38% diện tích

tự nhiên), nhưng đến năm 2014 đất chưa sử dụng chỉ còn lại 1.715 ha, chiếm 2,69%diện tích tự nhiên Như vậy, trong 3 năm đã khai thác thêm được 1.080 ha và số diệntích đất chưa sử dụng hiện nay chỉ còn lại là núi đá, bãi đá, cát ở vùng sâu, vùng xa rấtkhó khăn trong việc phát triển nông, lâm nghiệp

Trong diện tích đất sản xuất nông nghiệp của huyện Vũ Quang thì đất trồng câyhàng năm là 2.850 ha, bằng 52,3% đất sản xuất nông nghiệp và chiếm 4.47% diện tích

tự nhiên; diện tích đất trồng cây lâu năm 2.592 ha, bằng 47,7% diện tích đất sản xuấtnông nghiệp và chiếm 4,06% diện tích tự nhiên Trong 3 năm qua, diện tích đất trồngcây lâu năm tăng mạnh, qua 3 năm diện tích đât trồng cây lâu năm tăng 630 ha, tốc độtăng bình quân 14,95%/năm

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Bảng 1.1: Tình hình phân bổ và sử dụng đất đai huyện Vũ Quang từ 2012-2014

LOẠI ĐẤT

Số lượng (ha)

Cơ cấu (%)

Số lượng (ha)

Cơ cấu (%)

Số lượng (ha)

- Đất cây lâu năm 1.962 3,07 2.281 3,57 2592 4,06 116,26 113,63 114,951.2 Đất lâm nghiệp 49.387 77,38 49.108 76,95 49118 76,96 99,44 100,02 99,731.3 Đất nuôi trồng thủy sản 99 0,16 90 0,14 79 0,12 90,91 87,78 89,34

2.1 Đất ở 217 0,34 220 0,34 331 0,52 101,38 150,45 125,922.2 Đất chuyên dùng 4.878 7,64 4.884 7,65 5001 7,84 100,12 102,40 101,262.3 Đất tôn giáo 5 0,01 5,1 0,01 11 0,02 102,00 215,69 158,842.4 Đất nghĩa địa 149 0,23 152 0,24 140 0,22 102,01 92,11 97,062.5 Đất sông suối 2.417 3,79 2.411 3,78 1984 3,11 99,75 82,29 91,02

(Nguồn: Niên giám thống kê huyện Vũ Quang năm 2012,2013,2014)

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Diện tích đất lâm nghiệp chiếm phần lớn diện tích tự nhiên với 49.118 ha, chiếm76,96% diện tích tự nhiên Trong 3 năm qua, diện tích đất lâm nghiệp giảm 269 ha (tốc

độ giảm bình quân 0.29%/năm) Đất nông nghiệp giảm vì chủ yếu chuyển sang đất phinông nghiệp và đất trồng cây lâu năm như: trồng cây ăn quả có múi, trồng chè, trồngcao su, đất ở làm trang trại, đất chuyên dùng

Đất phi nông nghiệp của Vũ Quang hiện có diện tích 7.467 ha, chiếm 11,7% diệntích tự nhiên Trong 3 năm qua, diện tích nhóm đất này giảm 199 ha (tốc độ giảm bìnhquân giảm 1,3%/năm), diện tích đất sông suối và mặt nước giảm 433 ha (giảm 9,98

%/năm), còn lại các loại trong nhóm đất này đều tăng Đất ở tăng 114 ha (tăng 25,92

%/năm), đất chuyên dùng tăng 123 ha (tăng 1,26 %/năm) Điều đó chứng tỏ rằng việcxây dựng các công trình kết cấu hạ tầng và nhà ở dân cư trong những năm qua ở địaphương diễn ra khá mạnh

b Dân số và lao động

Năm 2014, huyện Vũ Quang có 8.847 hộ gia đình, trong đó có 7.727 hộ nôngnghiệp, chiếm 87,34% Từ năm 2012 đến 2014, số hộ của toàn huyện đã tăng 57 hộ,tốc độ tăng bình quân 0,32 %/năm, trong đó hộ nông nghiệp giảm 0,12%/năm nhưng

hộ phi nông nghiệp tăng 3,53 %/năm Số liệu cho thấy quá trình phi nông nghiệp hóađang diễn ra do tác động của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, và đề án chuyển đổihình thức sản xuất và nâng cao thu nhập cho người dân đang được áp dụng có hiệuquả

Nhân khẩu của huyện giảm, trong 3 năm đã giảm 731người, từ 30.566 người năm

2012 xuống còn 29.853 người năm 2014 Số lượng giảm này chủ yếu do người dân dichuyển tự do vùng lòng hồ thủy lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang và di chuyển tự do củamột số hộ về miền xuôi mà những năm trước lên đây làm kinh tế Dân số giảm, trongkhi diện tích tự nhiên không đổi dẫn đến mật độ dân số giảm dần, năm 2012 là 47,89người/km2, đến cuối năm 2014 còn 46,75 người/km2 Số khẩu/hộ gia đình ngày cànggiảm, sau 3 năm, bình quân mỗi hộ gia đình giảm 0,1người, điều này chứng tỏ côngtác kế hoạch hóa gia đình đã đạt được những kết quả nhất định

Đến năm 2014, toàn huyện có 18.985 lao động, trong 3 năm qua tăng 1.582 laođộng, tốc độ tăng bình quân 4,67%/năm, số lượng này chủ yếu là lao động nông

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

nghiệp Lực lượng lao động các ngành phi nông nghiệp tăng bình quân 0,79% năm Sốliệu này cho thấy ngành nông nghiệp huyện Vũ Quang vẫn là ngành chủ đạo trong việcphát triển kinh tế địa phương.

Bảng 1.2: Tình hình nhân khẩu và lao động của huyện Vũ Quang từ 2012-2014

Chỉ tiêu ĐVT

Số lượng

Cơ cấu

Số lượng

Cơ cấu

Số lượng

Cơ cấu 13/12 14/13 BQ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Đường huyện lộ dài 104 km, đường liên xã, liên thôn dài 352,3 km đều đã được bêtông và cấp phối.

Hiện nay đường ô tô đã đến được trung tâm của 12/12 xã và các thôn Ngoài racòn có trên 25 km đường thủy thuận tiện cho việc vận chuyển, lưu thông hàng hóa

- Điện: Điện lưới quốc gia đã phủ hết 12/12 xã, thị trấn Toàn huyện có 48 trạmbiến áp với tổng công suất 5.130 KVA Hiện nay tỷ lệ hộ dùng điện đạt 100%

- Hệ thống thủy lợi: Toàn huyện có 84 hồ đập lớn nhỏ trữ lượng 6,156 triệu m3tưới cho 684,5 ha; 4 trạm bơm điện thiết kế tưới cho 75 ha Có 84,5 km kênh mương,trong đó 55,4 km đã được bê tông hóa

- Giáo dục – đào tạo: Năm 2014 toàn huyện có 7.164 học sinh và có 568 giáo viên,cán bộ quản lý của tất cả các cấp với 311 phòng học Toàn huyện có 13 trường mầmnon với 1.549 học sinh; 12 trường tiểu học với 2.021 học sinh; 7 trường trung học cơ

sở với 2.007 học sinh; 2 trường trung học phổ thông với 1.487 học sinh

- Y tế: Tổng số cơ sở khám chữa bệnh 15, trong đó: 1 bệnh viện, 1 phòng khámkhu vực, 1 trung tâm y tế dự phòng, 12 trạm y tế xã với tổng số giường bệnh 131 và có

174 y, bác sỹ và cán bộ công nhân viên Hệ thống y tế ngày càng được củng cố về cơ

sở vật chất và nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ

- Hệ thống thương mại, dịch vụ: Hệ thống thương mại và dịch vụ của huyện kháphong phú và có đến tận các thôn xóm Có 04 chợ nông thôn đáp ứng phần nào nhucầu mua sắm và trao đổi hàng hóa Toàn huyện có 829 hộ hoạt động kinh doanh,thương mại, dịch vụ, hình thành nên các điểm giao dịch, dịch vụ, phục vụ nhu cầu thựcphẩm thiết yếu hàng ngày và cung ứng các loại vật tư phục vụ sản xuất nông nghiệphay vật liệu xây dựng phục vụ nhu cầu của nhân dân

- Tài chính, Ngân hàng: Tổng thu ngân sách trên địa bàn năm 2014 là 297,676 tỷđồng, chủ yếu thu trợ cấp ngân sách, thu trên địa bàn đạt gần 40 tỷ đồng; Tổng chi294,511 tỷ đồng Hệ thống ngân hàng gồm Ngân hàng NN&PTNT và Ngân hànhCSXH được hình thành từ huyện đến xã thuận lợi giao dịch, vay vốn, tiết kiệm chonhân dân

- Thông tin viễn thông: Trên địa bàn có mạng lưới bưu chính viễn thông hiện đạivới đầy đủ các loại hình dịch vụ có thể trao đổi thông tin, liên lạc trong nước và quốc

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

tế Các mạng điện thoại cố định và di động có mặt và phủ sóng đến 12/12 xã, thị trấn,tổng số máy điện thoại năm 2014 là 4.548 máy, tỷ lệ số máy điện thoại đạt 15,18máy/100 dân.

- Công ty, doanh nghiệp: Năm 2014 toàn huyện có 49 công ty, doanh nghiệp, hợptác xã các loại, trong đó có: 03 doanh nghiệp phụ thuộc, 05 công ty cổ phần, 10 công

ty TNHH, 05 doanh nghiệp tư nhân, 26 hợp tác xã với tổng số lao động 566 người

2.1.2 Khu tái định cư Hói Trung

Khu tái định cư cho nhân dân xã Hương Quang được xây dựng tại khu vực HóiTrung thuộc xã Hương Thọ

- Tổng diện tích tự nhiên khu tái định cư Hói Trung là 838 ha, trong đó:

+ Đất sản xuất nông nghiệp và đất lâm nghiệp: 734,5 ha;

+ Đất phi nông nghiệp: 80,77 ha;

+ Đất ao, hồ, sông suối: 18,86 ha;

Qua phân tích thổ nhưỡng cho thấy: Đất ở đây tương đối tốt, thành phần thổnhưỡng phù hợp với cây trồng lâu năm, hàm lượng chất hữu cơ, lượng mùn, độ đạmtrong đất tương đối lớn

Với diện tích và cơ cấu các loại đất như trên, tại đây có thể định cư cho 520 hộvới 2296 nhân khẩu của xã Hương Quang (tính đến năm 2020) Với số hộ và nhânkhẩu của xã Hương Quang như hiện nay, hoàn toàn thỏa mãn nhu cầu về đất sản xuất,đảm bảo ổn định đời sống, có đủ điều kiện phát triển kinh tế lâu dài và bền vững

- Quy hoạch phát triển không gian:

Khu vực Hói Trung được quy hoạch thành 3 khu chức năng chính: Khu trungtâm, khu đất ở và khu đất sản xuất

+ Khu Trung tâm (diện tích 5,5 ha), gồm: Trụ sở UBND xã, trường học, trạm xá,bưu điện, sân thể thao và các công trình công cộng khác

+ Khu dân cư: Có 3 thôn, mỗi thôn có hội quán và sân thể thao;

+ Khu đất sản xuất: Tổng diện tích đất dành cho sản xuất nông nghiệp là 734,5

ha, trung bình mỗi hộ 1,413 ha (tính đến năm 2020);

2.1.3 Khu tái định cư Khe Ná - Khe Gỗ

Khu tái định cư cho nhân dân xã Hương Điền được xây dựng tại khu vực Khe Ná

- Khe Gỗ thuộc xã Sơn Thọ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Tổng diện tích tự nhiên khu tái định cư Khe Ná - Khe Gỗ là 1039,23 ha, trong đó:+ Đất sản xuất nông nghiệp: 565,88 ha;

+ Đất phi nông nghiệp: 461,45 ha;

+ Đất chưa sử dụng: 11,9 ha;

Qua phân tích thổ nhưỡng cho thấy: Đất ở đây tương đối tốt, thành phần thổnhưỡng phù hợp với cây trồng lâu năm, hàm lượng chất hữu cơ, lượng mùn, độ đạmtrong đất tương đối lớn

Với diện tích và cơ cấu các loại đất như trên, tại đây có thể định cư cho 341 hộvới 1463 nhân khẩu của xã Hương Điền (tính đến năm 2015) Với số hộ và nhân khẩucủa xã Hương Điền như hiện nay, hoàn toàn thỏa mãn nhu cầu về đất sản xuất, đảmbảo ổn định đời sống, có đủ điều kiện phát triển kinh tế lâu dài và bền vững

- Quy hoạch phát triển không gian:

Khu vực Khe Ná - Khe Gỗ được quy hoạch thành 3 khu chức năng chính: khuTrung tâm, khu đất ở và khu đất sản xuất:

+ Khu Trung tâm (diện tích 4,2 ha), gồm: Trụ sở UBND xã, trường học, trạm xá,bưu điện, sân thể thao và các công trình công cộng khác

+ Khu dân cư: Có 4 thôn, mỗi thôn có hội quán và sân thể thao

+ Khu đất sản xuất: Tổng diện tích đất dành cho sản xuất nông nghiệp là 565,88

ha, trung bình mỗi hộ 1,66 ha (tính đến năm 2015)

2.2 Tổng quan công tác di dân, tái định cư thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang

2.2.1 Khái quát dự án thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang

Công trình Thủy lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang được UBND tỉnh Hà Tĩnh phối hợpvới Bộ NN&PTNT làm lễ khởi công dự án ngày 14/6/2009

Dự án thuỷ lợi Ngàn Trươi-Cẩm Trang có dung tích hồ chứa trên 700 triệu m3.Đây là công trình thuỷ lợi lớn nhất trên địa bàn Hà Tĩnh và lớn thứ 3 Việt Nam chođến thời điểm hiện tại Với tổng mức đầu tư gần 6.000 tỉ đồng (bao gồm cả hợp phầnđầu mối, kênh mương, đập dâng Cẩm Trang, tái định cư), công trình thuỷ lợi đa mụctiêu Ngàn Trươi - Cẩm Trang có trị giá gần bằng 10 năm thu ngân sách của Hà Tĩnh

Hồ chứa nước Ngàn Trươi sẽ ngập trên một vùng diện tích gần 4.000 m2, trong

đó chủ yếu là diện tích rừng của vườn quốc gia Vũ Quang

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Dự kiến tổng thời gian thi công của công trình là 5 năm Công trình ra đời đượchứa hẹn sẽ làm thay đổi diện mạo sản xuất nông nghiệp của một nửa tỉnh Hà Tĩnh,đồng thời là nguồn cung cấp nước cho phát triển công nghiệp mà cụ thể là khai thác

tư 1.938 tỷ đồng thời gian là 5 năm

Cung cấp nước cho 32.585 ha đất nông nghiệp, 7.100 ha nuôi trồng thủy sản, cấp nướccho 12 khu công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, đặc biệt các khu công nghiệp Gia Lách,

mỏ sắt Thạch Khê, Bắc Hạ Vàng, Hồng Lĩnh, kết hợp phát điện công suất 24 MW, cắtgiảm lũ và cải thiện môi trường sinh thái vùng hạ lưu Hơn 700 hộ dân với 2.977nhân khẩu ở 2 xã Hương Quang, Hương Điền, huyện Vũ Quang và một số thôn thuộcthị trấn Vũ Quang sẽ phải di dời

2.2.2 Nội dung di dân tái định cư dự án thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang

a Căn cứ pháp lý áp dụng về di dời dân tái định cư

- Căn cứ luật Tổ Chức HĐND và UBND ngày 26/11/2003;

- Căn cứ Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2010 của chính phủ về việcbồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng anninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và mục đích phát triển kinh tế;

- Căn cứ Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định

bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái địnhcư; Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT ngày 01/10/2009 của Bộ Tài nguyên và Môitrường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư về thủ tục thu hồi đất, giaođất, cho thuê đất;

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Căn cứ thông tư 57/2010/TT-BTC ngày 16/4/2010 của Bộ Tài Chính về quyđịnh việc lập dự toán, sử dụng và quyết toán kinh phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗtrợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

- Căn cứ quyết định số 07/2010/QĐ-UBND ngày 16/3/2010 của UBND tỉnh vềban hành quy định về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thuhồi đất trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh; Quyết đinh số 11/2011/QĐ-UBND ngày 16/6/2011của UBND tỉnh về việc sửa đổi, bổ sung Quyết định số 07/2010/QĐ-UBND ngày16/3/2010;

b Đặc điểm vùng chịu ảnh hưởng của công trình thủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang

 Đặc điểm vùng phải di dân (chỗ ở trước khi tái định cư)

Trước khi tái định cư các hộ dân sống tại vùng ngập lòng hồ bờ trái thuộc dự ánthủy lợi Ngàn Trươi- Cẩm Trang, có các đặc điểm như sau:

- Gồm hơn 700 hộ dân với 2.977 nhân khẩu sinh sống, 100% là dân tộc Kinh, các

hộ dân sống trên những dải đất ven sông, suối, tập quán làm nhà gần nhau

- Cơ sở hạ tầng: Giao thông đến các làng lân cận, đến UBND xã Hương Quang,UBND xã Hương Điền bằng đường bê tông hóa,

- Nguồn thu nhập chính là trồng trọt, chăn nuôi Sản xuất chủ yếu là du canh,phát nương rẫy Kinh tế tự cung tự cấp, hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên, chưa cótác động của khoa học kỹ thuật, trình độ dân trí còn chưa cao

 Đặc điểm vùng nhận dân tái định cư (nơi đến)

Khu tái định cư cho nhân dân xã Hương Quang được xây dựng tại khu vực HóiTrung thuộc xã Hương Thọ, cách thị trấn Vũ Quang khoảng 12 km về phía Tây Nam,Phía Bắc giáp xã Hương Minh; Phía Nam giáp huyện Hương Khê; Phía Đông giápVườn quốc gia Vũ Quang

Khu tái định cư cho nhân dân xã Hương Điền được xây dựng tại khu vực Khe Ná Khe Gỗ thuộc xã Sơn Thọ, cách thị trấn Vũ Quang khoảng 10 km về phía Tây Bắc; PhíaBắc và phía Tây giáp huyện Hương Sơn; Phía Đông và phía Nam giáp xã Sơn Thọ

-Điều kiện tự nhiên, khí hậu, phong tục tập quán hầu như không bị thay đổi,tương đồng về dân tộc, văn hóa, lối sống giữa người dân tái định cư và người dânvùng tiếp nhận

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

c Bồi thường thiệt hại của chủ đầu tư

Nghị định 123/2007 sửa đổi, nghị định 188/2004, ấn định các giới hạn về mứcgiá đất và ủy quyền cho các ủy ban nhân dân tỉnh ấn định giá bán đất tại địa phươngbằng cách phân định các loại đất và giá đất của mỗi loại Giá các loại đất cụ thể tronggiới hạn cho phép cao hơn không quá 20% so với mức giá tối đa và thấp hơn khôngquá 20% so với mức giá tối thiểu của khung giá đất cùng loại do Chính phủ quy địnhtrong Nghị định này Tuy nhiên, tại các vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế,

xã hội khó khăn, điều kiện hạ tầng yếu kém, khi giá chuyển nhượng quyền sử dụng đấtthực tế trên thị trường địa phương trong điều kiện bình thường thấp hơn mức giá tốithiểu của khung giá đất cùng loại quy định tại nghị định này thì Uỷ ban nhân dân cấptỉnh quyết định mức giá cụ thể áp dụng tại địa phương và gửi Bộ tài chính để báo cáo.Nghị định 197/2004 các điều từ 18-20: Nhà, công trình khác xây dựng trên đấtkhông đủ điều kiện được bồi thường, nhưng trước khi có quy hoạch sử dụng đất hoặcthông báo về việc thu hồi đất sẽ được hỗ trợ tối đa 80% mức bồi thường theo quy định.Nhà và công trình khác xây dựng sau khi công bố kế hoạch, quy hoạch sử dụngđất sẽ được xem xét hỗ trợ tùy theo từng trường hợp Bên cạnh đó, dự án sẽ tiến hànhđền bù đất đai sẽ được thực hiện với chi phí thay thế Công trình bị ảnh hưởng của các

hộ gia đình, không kể họ có chứng nhận sở hữu đất hay không, đều sẽ được đền bù vớimức giá tương đương

d Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng khu tái định cư

- Khu tái định cư Hói Trung

Đường trục chính nối với đường Hồ Chí Minh dài khoảng 10 km; Hệ thống cấpđiện đảm bảo phục vụ nhu cầu sinh hoạch và sản xuất, với trục chính 9,25 km đườngdây 35KV, 6 trạm biến áp các loại;

- Khu tái định cư Khe Ná- Khe Gỗ

Đường trục chính nối với đường Hồ Chí Minh dài khoảng 6 km, tổng chiều dàicác tuyến đường giao thông khoảng 16 km Hệ thống cấp điện đảm bảo phục vụ nhucầu sinh hoạch và sản xuất, với trục chính 16 km đường dây 35KV

đất không khả thi, các khoản bồi thường và hỗ trợ phục hồi sẽ được cung cấp chongười dân một cách thõa đáng.

- Mức đền bù sẽ được xác định trên cơ sở kết quả định giá độc lập về đất/tài sảnmột cách kịp thời và có sự tham vấn Tất cả các khoản phí và thuế chuyển nhượng đấtvà/hoặc nhà sẽ được miễn hoặc được bao gồm trong gói tiền đền bù cho đất và côngtrình/nhà cửa hoặc hoạt động kinh doanh

- Đất sẽ được đền bù theo cơ chế “đất đổi đất” sẽ được cấp những lô đất có năngsuất tương đương với những lô đất bị mất hoặc được cấp lô đất tiêu chuẩn ở khu vựcđịnh cư mới gần nơi ở cũ, và có điều chỉnh bằng tiền mặt để bù cho chênh lệch giágiữa lô đất bị mất và lô đất được cấp Khu vực tái định cư sẽ được quy hoạch một cáchphù hợp và được thực hiện trên cơ sở tham vấn Trang bị đầy đủ cơ sở hạ tầng cơ bảnnhư một hệ thống cấp thoát nước, hệ thống điện và đường dây điện thoại

- Những người bị ảnh hưởng lựa chọn phương án “bồi thường đất bằng tiền mặt”

sẽ được bồi thường bằng tiền mặt theo mức giá thay thế đầy đủ Những người này sẽđược hỗ trợ trong việc phục hồi sinh kế và tổ chức tái định cư phục hồi sinh kế và tổchức tái định cư

- Mức bồi thường cho các công trình nhà ở, công trình thương mại, hoặc cácloại công trình khác sẽ được trả theo giá thay thế mà không tính khấu hao côngtrình và không khấu trừ các vật liệu có thể tận dụng được Các công trình sẽ đượcđánh giá riêng lẽ Nếu mức bồi thường được xác định theo loại công trình thì phải

sử dụng giá của công trình có giá trị cao nhất trong nhóm công trình đó (không ápdụng giá trị thấp nhất)

- Những người dân tái định cư sẽ được hỗ trợ đầy đủ (bao gồm cả tiền trợ cấp dichuyển) để vận chuyển đồ dùng và tài sản cá nhân ngoài khoản bồi thường theo mứcgiá thay thế nhà cửa, đất, và những tài sản khác

- Đối với những người không phải di dời thì việc bồi thường và hỗ trợ phục hồisinh kế cần được thực hiện ít nhất 30 ngày trước khi giải phóng mặt bằng Đối vớitrường hợp cần phải đền bù đất và tái định cư thì phải thực hiện ít nhất 60 ngày Cầnphải xem xét áp dụng ngoại lệ đối với những đối tượng dễ bị tổn thương, bởi họ có thểcần nhiều thời gian hơn trước khi di dời tài sản hoặc chỗ ở

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Nếu như đến cuối dự án mà sinh kế vẫn chưa phục hồi được như mức trước dự

án thì các biện pháp bổ sung phải được xem xét nhằm đạt được các mục tiêu của chínhsách Hoạt động tái định cư của dự án không thể được coi là đã hoàn thành nếu cácmục tiêu của kế hoạch tái định cư chưa đạt được

- Các dịch vụ như tài chính (như vay vốn tín dụng) sẽ được cung cấp cho các đốitượng bị ảnh hưởng nếu cần thiết để giúp đạt được mục tiêu phục hồi sinh kế Khoảntiền trả góp và thời hạn trả tiền cần phải nằm trong khả năng trả nợ của những ngườidân tái định cư, kể cả nhóm đối tượng dễ bị tổn thương

- Các nổ lực bổ sung như hỗ trợ phục hồi kinh tế, đào tạo, tập huấn và các hìnhthức hỗ trợ khác cần được cung cấp cho những người bị ảnh hưởng bị mất nguồn thunhập để có thể tăng cường triển vọng phục hồi và cải thiện sinh kế của họ trong tươnglai Các nhóm đối tượng dễ tổn thương có thể cần những hỗ trợ bổ sung này

- Cấp dịch vụ công cộng và nguồn lực mà người dân tái định cư được cung cấptrước khi di dời cần được duy trì hoặc cải thiện cho các khu tái định cư

2.3 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống của các hộ dân ở khu tái định cư

2.3.1 Thống kê mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu

Bảng 2.1: Cơ cấu giới tính của các hộ gia đình được điều tra

5446100

(Nguồn: Điều tra hộ gia đình, 2015)

Thông qua 30 bảng hỏi hợp lệ thu thập được, mẫu điều tra có những đặc điểm sau:

 Về giới tính:

Về vấn đề giới tính, trong 30 hộ gia đình được lựa chọn điều tra thì nam giớichiếm 54% và nữ chiếm 46% Có thể xem tỷ lệ nam chiếm nhiều hơn ở đây là một lợithế trong việc tái định cư cho dân tái định cư từ dự án thủy lợi đến khu chung cư vì đốitượng là nam sẽ ít bị tổn thương hơn nữ giới khi có sự thay đổi về những điều kiệnxung quanh, được biểu diễn cụ thể trên bảng 2.1

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ