NGHIÊN cứu SINH kế của dân tái ĐỊNH cư để THỰC HIỆN các dự án THỦY điện, THỦY lợi tại xã BÌNH THÀNH và HỒNG TIẾN,THỊ xã HƯƠNG TRÀ, THỪA THIÊN HUẾ

Nghiên cứu này được tiến hành nhằm xác định thực trạng và sự thay đổi các nguồn vốn sinh kế cũng như những tác động của việc di dân, tái định cư đến sản xuất và đời sống của hộ sau khi b

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan tất cả thông tin, số liệu được sử dụng trong luận văn này là

trung thực và kết quả nghiên cứu trong luận văn là do bản thân tự thực hiện Các số

liệu và thông tin trong luận văn này chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị khoa

học nào, các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học kinh tế Huế, các

Thầy, Cô giáo đã giảng dạy và trao đổi những kiến thức bổ ích liên quan đến việc

nghiên cứu luận văn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS TS

Hoàng Mạnh Quân, người thầy đã tận tình trực tiếp hướng dẫn khoa học, góp ý nội

dung, nhận xét, chỉnh lý và tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình

nghiên cứu hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn đến: Cục thống kê tỉnh Thừa Thiên Huế,

UBND thị xã Hương Trà, phòng thống kê thị xã Hương Trà, UBND và UBMTTQ

xã Bình Thành, UBND và UBMTTQ Xã Hồng Tiến, trưởng thôn 5 xã Hồng Tiến,

trưởng các thôn Bình Dương, Hòa Thành, Hòa Bình, Bồ Hòn xã Bình Thành; và các

cá nhân, hộ gia đình đã nhiệt tình cộng tác trả lời phiếu phỏng vấn và giúp đỡ tôi

trong quá trình nghiên cứu và cung cấp thông tin số liệu để hoàn tôi hoàn thiện luận

văn này

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Sở Lao động Thương binh và

Xã hội Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện thời gian cho tôi trong quá trình học tập

Xin cám ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và người thân đã giúp đỡ, động viên tôi

trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Trong quá trình thực hiện luận văn, bản thân tôi luôn luôn cố gắng tìm hiểu

và nghiên cứu nhằm thực hiện đề tài một cách tốt nhất Tuy nhiên do những khó

khăn nhất định về thời gian và nguồn lực, nên luận văn không thể tránh khỏi những

thiếu sót và có những hạn chế nhất định Tôi mong nhận được sự góp ý chân thành

của quý thầy, cô giáo, các nhà khoa học và những người quan tâm đến luận văn,

nhằm giúp luận văn được hoàn thiện hơn

Tác giả luận văn

Trương Như Hùng

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

TÓM LƯỢC LUẬN THẠC SĨ KHOA HỌC KINH TẾ

Học viên thực hiện: TRƯƠNG NHƯ HÙNG

Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Niên khoá 2010-2012

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HOÀNG MẠNH QUÂN

Tên đề tài: “NGHIÊN CỨU SINH KẾ CỦA DÂN TÁI ĐỊNH CƯ ĐỂ THỰC

HIỆN CÁC DỰ ÁN THỦY ĐIỆN, THỦY LỢI TẠI XÃ BÌNH THÀNH VÀ

HỒNG TIẾN,THỊ XÃ HƯƠNG TRÀ, THỪA THIÊN HUẾ”

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu:

Di dân và thực hiện tái định cư để phát triển các dự án thủy điện, thủy lợi là

việc cần thiết để góp phần phát triển kinh tế của đất nước Tuy nhiên, việc di dân

thời gian qua của hầu hết các dự án đã tác động rất lớn đến đời sống và sinh kế của

người dân bị di dời

Tại Thừa Thiên Huế, để xây dựng các công trình thuỷ điện Bình Điền,

Hương Điền và công trình hồ Tả Trạch một số lượng lớn người dân đã bị di dời đến

hai xã Bình Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương Trà Mặc dù được sự hỗ trợ tích

cực của Ban quản lý các dự án và các cơ quan liên quan Tuy nhiên, sinh kế của

người dân tại nơi ở mới đang gặp rất nhiều khó khăn so với trước Nghiên cứu này

được tiến hành nhằm xác định thực trạng và sự thay đổi các nguồn vốn sinh kế cũng

như những tác động của việc di dân, tái định cư đến sản xuất và đời sống của hộ sau

khi bị di dời Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nhằm phát triển các hoạt động

sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống cho người dân tái định cư

2 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp điều tra thu thập thông tin, số

liệu, phương pháp thống kê kinh tế mô tả, phương pháp phân tích nhân tố, phương

pháp toán kinh tế thông qua phân tích và kiểm định thống kê và phương pháp hồi

quy đã được áp dụng để phân tích các kết quả nghiên cứu

3 Kết quả nghiên cứu của đề tài: Sau tái định cư nguồn vốn vật chất,

nguồn vốn tài chính và nguồn vốn xã hội của hộ có sự thay đổi tốt hơn Nguồn vốn

nhân lực có nhiều khó khăn hơn trước vì năng lực, trình độ của hộ thấp, thiếu việc

làm, chưa có cơ chế hợp tác với nhau trong sản xuất, thiếu trình độ chuyên môn, kỹ

thuật phù hợp để sản xuất nông, lâm nghiệp trên vùng đất mới Nguồn vốn tự nhiên

của hộ sau tái định cư khó khăn hơn nhiều so với trước đây vì thiếu đất canh tác,

chất lượng đất xấu

Di dân tái định cư đã có tác động lớn đến kết quả và hiệu quả sản xuất của

người dân, đa số các hộ tái định cư là hộ nghèo và cận nghèo Do vậy, khả năng tích

lũy của hộ rất thấp Sinh kế của người dân không ổn định, nhất là khi có những rủi

ro về mùa màng thất thu, dịch bênh, thiên tai, khó khăn về thị trường và mất việc

làm Kết qủa phân tích hàm sản xuất cho thấy, những yếu tố tác động tích cực đến

thu nhập của hộ là: diện tích đất sản xuất, trình độ văn hóa, số nhân khẩu và lao

động, giá trị tài sản và việc làm; Ngược lại các yếu tố: Dân tộc, vốn vay, vốn tự có

của gia đình và tuổi cao đã tác động tiêu cực đến thu nhập của hộ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU

DFID Tổ chức phát triển toàn cầu của vương quốc Anh

UBND Ủy ban nhân dân

UBMTTQ Ủy ban mặt trận tổ quốc

WB3 Dự án của ngân hàng Thế giới cho vay trồng rừng

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững 10

Hình 1.2: Khung nghiên cứu di dân tái định cư 16

Đồ thị 2.1: Thay đổi nguồn vốn nhân lực của các hộ trước và sau tái định cư phân theo địa bàn 47

Đồ thị 2.2: Thay đổi nguồn vốn nhân lực của các hộ trước và sau tái định cư phân theo dân tộc 47

Đồ thị 2.3: Nguồn vốn vật chất của các hộ trước và sau tái định cư phân theo xã 52

Đồ thị 2.4: Nguồn vốn vật chất của các hộ trước và sau tái định cư theo dân tộc .5352

Đồ thị 2.5: Đánh giá của người dân về nguồn vốn tự nhiên trước và sau tái định cư phân theo địa bàn .6059

Đồ thị 2.6: Đánh giá của người dân về nguồn vốn tự nhiên trước và sau tái định cư phân theo dân tộc .6059

Đồ thị 2.7: Thay đổi nguồn vốn tài chính của các hộ so với trước tái định cư theo địa bàn 7271

Đồ thị 2.8 : Sự thay đổi về nguồn vốn tài chính của các hộ phân theo dân tộc 7271 Đồ thị 2.9: Quan hệ giữa các hộ sau tái định cư so với trước tái định cư 7675

Đồ thị 2.10: Mối quan hệ cộng đồng và các tổ chức trước và sau tái định cư 7877

Đồ thị 2.11: Sự thay đổi về nguồn vốn xã hội của các hộ phân theo địa bàn 7978

Đồ thị 2.12: Sự thay đổi về nguồn vốn xã hôi của các hộ phân theo dân tộc 7978

Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững 10

Hình 1.2: Khung nghiên cứu di dân tái định cư 16

Đồ thị 2.1: Thay đổi nguồn vốn nhân lực của các hộ trước và sau tái định cư phân theo địa bàn 47

Đồ thị 2.2: Thay đổi nguồn vốn nhân lực của các hộ trước và sau tái định cư phân

Formatted: Left Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

theo dân tộc .48

Đồ thị 2.3: Nguồn vốn vật chất của các hộ trước và sau tái định cư phân theo xã 53

Đồ thị 2.4: Nguồn vốn vật chất của các hộ trước và sau tái định cư theo dân tộc 53

Đồ thị 2.5: Đánh giá của người dân về nguồn vốn tự nhiên trước và sau tái định cư phân theo địa bàn .60

Đồ thị 2.6: Đánh giá của người dân về nguồn vốn tự nhiên trước và sau tái định cư phân theo dân tộc .60

Đồ thị 2.7: Thay đổi nguồn vốn tài chính của các hộ so với trước tái định cư theo địa bàn 72

Đồ thị 2.8: Sự thay đổi về nguồn vốn tài chính của các hộ phân theo dân tộc 73

Đồ thị 2.9: Quan hệ giữa các hộ sau tái định cư so với trước tái định cư 77

Đồ thị 2.10: Mối quan hệ cộng đồng và các tổ chức trước và sau tái định cư 78

Đồ thị 2.11: Sự thay đổi về nguồn vốn xã hội của các hộ phân theo địa bàn 80

Đồ thị 2.12: Sự thay đổi về nguồn vốn xã hội của các hộ phân theo dân tộc 80

Formatted: Indent: Left: 0 cm, First line: 0

cm, Tab stops: Not at 2,5 cm

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Cơ cấu đất đai của địa bàn nghiên cứu năm 2011 27

Bảng 2.2 Cơ cấu giá trị sản xuất của địa bàn nghiên cứu năm 2011 29

Bảng 2.3 Sản xuất lâm nghiệp chủ yếu ở địa bàn nghiên cứu qua các

năm 2003-2011 30

Bảng 2.4 Diện tích các loại cây trồng ở địa bàn nghiên cứu qua các

năm 2003-2011 32

Bảng 2.5 Diện tích, năng suất, sản lượng cây lương thực ở địa bàn nghiên

cứu qua các năm 2003-2011 34

Bảng 2.6 Số lượng gia súc gia cầm ở địa bàn nghiên cứu qua các

năm 2003-2011 35

Bảng 2.7 Dân số và lao động ở địa bàn nghiên cứu năm 2011 36

Bảng 2.8 Tình hình giáo dục ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 37

Bảng 2.9: Dân số và lao động ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 40

Bảng 2.10: Đặc điểm nhân khẩu và lao động của các hộ tái định cư 42

Bảng 2.11: Trình độ văn hóa của hộ tái định cư ở địa bàn nghiên cứu 43

Bảng 2.12: Tình hình chăm sóc sức khỏe của các hộ tái định cư vùng

nghiên cứu 45

Bảng 2.13: Một số nguồn vốn vật chất cơ bản ở địa bàn nghiên cứu qua

các năm 49

Bảng 2.14: Giá trị tài sản, trang thiết bị sản xuất và sinh hoạt của các hộ tái định

cư phân theo địa bàn và dân tộc 50

Bảng 2.15: Diện tích đất bình quân /hộ của địa bàn nghiên cứu ( 2003-2011).5554

Bảng 2.16: Qui mô và cơ cấu đất đai của các hộ, phân theo xã và theo dân tộc

5756

Bảng 2.17: Giá trị sản xuất, thu nhập trên địa bàn nghiên cứu, qua các năm 6261

Bảng 2.18: Thu nhập của các hộ tái định cư xét theo địa bàn và theo dân tộc 6463

Bảng 2.19: Cơ cấu thu nhập của các hộ tái định cư, phân theo địa bàn và theo

dân tộc 6665

Bảng 2.20: Nguồn vốn vay bình quân/hộ của các hộ tái định cư, phân theo địa bàn và theo dân tộc 7069

Bảng 2.21: Hiệu quả sản xuất kinh doanh của hộ tái định cư 8180

Bảng 2.22: Mô tả các biến mô hình 8382

Bảng 2.23: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới thu nhập của các hộ tái định cư 8483

Bảng 2.24: Tình hình chi tiêu của hộ tái định cư (tính bình quân/ hộ) 8786

Bảng 2.25: Kết quả phân tích nhân tố về mức độ hài lòng với nguồn vốn sinh kế của người dân sau tái định cư 9089

Bảng 2.26: Các hệ số hồi qui 9190

Bảng 2.1: Cơ cấu đất đai của địa bàn nghiên cứu năm 2011 27

Bảng 2.2 Cơ cấu giá trị sản xuất của địa bàn nghiên cứu năm 2011 29

Bảng 2.3 Sản xuất lâm nghiệp chủ yếu ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 30

Bảng 2.4 Diện tích các loại cây trồng ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 32

Bảng 2.5 Diện tích, năng suất, sản lượng cây lương thực ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 34

Bảng 2.6 Số lượng gia súc gia cầm ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 35

Bảng 2.7 Dân số và lao động ở địa bàn nghiên cứu năm 2011 36

Bảng 2.8 Tình hình giáo dục ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 37

Bảng 2.9: Dân số và lao động ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 2003-2011 40

Bảng 2.10: Đặc điểm nhân khẩu và lao động của các hộ tái định cư 42

Bảng 2.11: Trình độ văn hóa của hộ tái định cư ở địa bàn nghiên cứu 43

Bảng 2.12: Tình hình chăm sóc sức khỏe của các hộ tái định cư vùng nghiên cứu 45

Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold Formatted: Font: Not Bold

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Bảng 2.13: Một số nguồn vốn vật chất cơ bản ở địa bàn nghiên cứu qua các năm 50

Bảng 2.14: Giá trị tài sản, trang thiết bị sản xuất và sinh hoạt của các hộ tái định cư phân theo địa bàn và dân tộc 51

Bảng 2.15: Diện tích đất bình quân /hộ của địa bàn nghiên cứu ( 2003-2011) 55

Bảng 2.16: Qui mô và cơ cấu đất đai của các hộ, phân theo xã và theo dân tộc 57

Bảng 2.17: Giá trị sản xuất, thu nhập trên địa bàn nghiên cứu, qua các năm 62

Bảng 2.18: Thu nhập của các hộ tái định cư xét theo địa bàn và theo dân tộc 64

Bảng 2.19: Cơ cấu thu nhập của các hộ tái định cư, phân theo địa bàn và theo dân tộc .66

Bảng 2.20: Nguồn vốn vay bình quân/hộ của các hộ tái định cư, phân theo địa bàn và theo dân tộc 70

Bảng 2.21: Đánh giá của hộ tái định cư về sự thay đổi nguồn vốn xã hội, phân theo địa bàn xã và theo dân tộc 79

Bảng 2.22: Hiệu quả sản xuất kinh doanh của hộ tái định cư (tính bình quân 1 hộ) 82 Bảng 2.23: Mô tả các biến mô hình 84

Bảng 2.24: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới thu nhập của các hộ tái định cư85 Bảng 2.25: Tình hình chi tiêu của hộ tái định cư (tính bình quân/ hộ) 88

Bảng 2.26: Kết quả phân tích nhân tố về mức độ hài lòng với nguồn vốn sinh kế của người dân sau tái định cư 91

Bảng 2.27: Các hệ số hồi qui 92

Bảng 2.27: Mức độ hài lòng của người dân về các nguồn vốn sinh kế 91 Formatted: TOC 1, Left, Indent: Left: 0 cm,

Hanging: 2,5 cm, Line spacing: single, Widow/Orphan control

Formatted: Font: 13,5 pt, Not Bold, English

(U.S.)

Formatted: Font: 13,5 pt, Not Bold, English

(U.S.)

Formatted: Font: 13,5 pt, Not Bold, English

(U.S.)

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Tóm lược luận văn cao học iii

Danh mục các chữ viết tắt và ký hiệu iv

Danh mục các hình vẽ, đồ thị v

Danh mục các bảng viivi

Mục lục xviii

PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ 1

PHẦN II - NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 8

Chương I: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

1.1 Lí luận chung về sinh kê và tái định cư 8

1.1.1 Các khái niệm về sinh kế và sinh kế bền vững 8

1.1.1.1 Khái niệm về sinh kế 8

1.1.1.2 Khung sinh kế bền vững 9

1.1.1.3 Thành phần cơ bản bản của khung sinh kế 11

1.1.2 Lý thuyết hệ thống áp dụng cho việc tái định cư 15

1.2 Cơ sở thực tiễn di dân và sinh kế của dân tái định cư 17

1.2.1 Thực tiễn di dân tái định cư để xây dựng thủy điện, thủy lợi trên thế giới 17

1.2.2 Thực tiễn sinh kế của người dân tái định cư ở Việt Nam 19

1.2.3 Những nội dung chính sách về tái định cư và phát triển sinh kế cho người dân tái định cư ở Việt Nam 21

1.3 Nội dung và hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu 23

Chương II: THỰC TRẠNG CÁC NGUỒN VỐN SINH KẾ VÀ TÁC ĐỘNG CỦA DI DÂN TÁI ĐỊNH CƯ ĐẾN SẢN XUẤT VÀ ĐỜI SỐNG CỦA HỘ Ở VÙNG NGHIÊN CỨU 25

2.1 Đặc điểm về điều kiện tự nhiên của vùng nghiên cứu 25

2.1.1 Vị trí địa lý, địa hình, khí hậu của hai xã Bình Thành và Hồng Tiến 25

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

2.1.1.1.Vị trí địa lý: 25

2.1.1.2 Địa hình thổ nhưỡng 26

2.1.1.3 Khí hậu, thuỷ văn 26

2.1.2 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên 27

2.1.3 Đặc điểm về kinh tế - xã hội 28

2.1.3.1 Đặc điểm về kinh tế 28

2.1.3.2 Đặc điểm xã hội 36

2.1.4 Đặc điểm của dân tái định cư trên địa bàn nghiên cứu 38

2.2 Thực trạng nguồn vốn sinh kế và sự thay đổi của nguồn vốn sinh kế của người dân tái định cư ở địa bàn nghiên cứu 40

2.2.1 Nguồn nhân lực và sự thay đổi nguồn nhân lực 40

2.2.1.1 Nguồn nhân lực của địa bàn nghiên cứu 40

2.2.1.2 Nguồn nhân lực của các hộ tái định cư 41

2.2.1.3 Đánh giá của các hộ tái định cư về mức độ thay đổi nguồn nhân lực 46

2.2.2 Nguồn vốn vật chất và sự thay đổi của nguồn vật chất 49

2.2.2.1 Nguồn vốn vật chất của địa bàn nghiên cứu 49

2.2.2.2 Nguồn vật chất của các hộ tái định cư 505051

2.2.3 Nguồn vốn tự nhiên và sự thay đổi nguồn vốn tự nhiên 535354

2.2.3.1 Nguồn vốn tự nhiên của địa bàn nghiên cứu 535354

2.2.3.2 Nguồn vốn tự nhiên của các hộ điều tra 565556

2.3.3.3.Đánh giá của hộ về sự thay đổi vốn tự nhiên sau tái tái định cư 595859

2.2.4 Nguồn vốn tài chính và sự thay đổi nguồn vốn tài chính 616061

2.2.4.1 Nguồn vốn tài chính địa bàn nghiên cứu 616061

2.2.4.2 Nguồn tài chính của các hộ tái định cư 636263

2.2.5 Nguồn vốn xã hội và sự thay đổi nguồn vốn xã hội 747374

2.2.5.1 Nguồn vốn xã hội của địa bàn nghiên cứu 747374

2.2.5.2 Nguồn vốn xã hội của các hộ tái định cư 757476

2.2.5.3 Đánh giá của hộ về sự thay đổi nguồn vốn xã hội sau tái tái định cư 797879

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

2.3 Tác động của việc di dân, tái định cư đến sản xuất và đời sống của hộ sau

khi bị di dời 807981

2.3.1 Kết quả và hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh 807981

2.3.2 Tác động của các nhân tố đến thu nhập của hộ 828183

2.3.3 Tình hình chi tiêu của các hộ tái định cư 88

2.3.4 Đánh giá về sự hài lòng của các hộ tái định cư 888789

2.3.4.1.Kết quả phân tích nhân tố 898890

2.3.4.2 Kết quả phân tích hồi quy 919092

2.3.4.3 Mức độ hài lòng của người dân về các nguồn vốn sinh kế 929193

Chương III: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƯỜI DÂN VÙNG TÁI ĐỊNH CƯ 969495

3.1 Một số giải pháp phát triển sinh kế bền vững của chương trình di dân tái định cư đến sinh kế của người dân vùng tái định cư 969495

3.1.1 Một số kết quả từ quá trình nghiên cứu thực trạng 969495

3.1.1.1 Giải pháp được xây dựng dựa trên những căn cứ 3.1.1.2 giải pháp mục tiêu: 3.1.2 Giải pháp cấp địa phương 999796

3.1.2.1 Giải pháp về đầu tư 999796

3.1.2.2 Giải pháp về đất đai 1009897

3.1.2.3 Giải pháp về phát triển sản xuất 1019998

3.1.2.4 Giải pháp nâng cao trình độ khoa học kỹ thuật cho người dân ở các vùng tái định cư 10210099

3.1.2.5 Giải pháp về giáo dục, y tế, văn hoá 104102101

3.1.3 Giải pháp tổ chức sản xuất theo qui mô hộ gia đình 105103102

3.1.3.1 Giải pháp chung 105103102

3.1.3.2 Giải pháp cho từng lĩnh vực sản xuất 106104103

PHẦN III - KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 109107106

I Kết luận 109107106

II Kiến nghị 110108107

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 111109108

PHỤ LỤC

NHẬN XÉT LUĂN VĂN THẠC SĨ PHẢN BIỆN 1

NHẬN XÉT LUĂN VĂN THẠC SĨ PHẢN BIỆN 2

Formatted: Font: Not Bold, Font color: Black

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong những năm gần đây, Việt Nam thực hiện nhiều dự án thủy điện, thủy

lợi, xây dựng các hồ chứa nước, hình thành đập thủy điện đã tác động nhiều đến đời

sống kinh tế, xã hội, truyền thống văn hóa của đồng bào vùng nông thôn miền núi,

dân tộc thiểu số Các công trình thủy điện với quy mô lớn như: thủy điện Hòa Bình,

Sơn La, Tuyên Quang và hồ Tả Trạch, Bình Điền ở Thừa Thiên Huế đòi hỏi

người dân phải di dời, thay đổi nơi cư trú và tái định cư trên các địa bàn mới

Từ nhiều năm nay, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ di dân và

tái định cư do xây dựng các đập thủy lợi, thủy điện Ngoài những chính sách chung

áp dụng cho di dân, tái định cư, Chính phủ đã ban hành các quyết định riêng cho từng

công trình, dự án, mỗi dự án lại có một mức đền bù, hỗ trợ khác nhau, làm nảy sinh

tư tưởng so sánh quyền lợi trong nhân dân, ảnh hưởng đến vấn đề công bằng xã hội

Mặt khác, công tác tái định cư còn mang tính áp đặt chủ quan từ các cơ quan chức

năng, nguyện vọng của người dân chưa được nhìn nhận thấu đáo trong quá trình

hoạch định chính sách

Trong thực tiễn, hầu hết người dân tái định cư được đền bù diện tích đất canh

tác hẹp hơn và chất lượng xấu hơn so với nơi xuất cư Hậu quả là trong khi quỹ đất

cho sản xuất bị thu hẹp, người dân phải tiếp tục khai thác rừng để bảo đảm nguồn

sinh kế, dẫn đến rừng và đất rừng ngày càng bị thu hẹp với chất lượng xấu

Công tác đền bù, tái định cư mới chỉ dừng lại ở việc đền bù quyền sử dụng

đất và các tài sản thiệt hại trực tiếp Các thiệt hại gián tiếp và vô hình khác về thu

nhập kinh tế, lợi thế vị trí kinh doanh, đất sản xuất, đánh bắt cá, sản phẩm rừng

chưa được tính đến đầy đủ, trong khi đây lại là những điểm rất quan trọng đối với

đời sống người dân và đồng bào dân tộc

Quá trình thực hiện việc di dân và tái định cư của các công trình thủy điện,

thủy lợi đã nảy sinh nhiều vấn đề bất cập, gây ra những khó khăn, cản trở sinh kế

của người dân Việc khôi phục lại đời sống của những hộ dân bị ảnh hưởng từ việc

Formatted: Font: 7 pt

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

tái định cư đòi hỏi phải có thời gian lâu dài Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ để giải

quyết việc, thu nhập, ổn định cuộc sống của người dân thường là ngắn hạn, chưa

được xem xét với nguồn tài chính bảo đảm trong nhiều năm

Dân tái định cư trên địa bàn hai xã Bình Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương

Trà gồm dân tộc Cơ Tu,Vân Kiều và Kinh đến định cư do xây dựng các công trình

thuỷ điện Bình Điền, Hương Điền và công trình hồ Tả Trạch Trong thời gian đầu,

người dân đã nhận được sự hỗ trợ rất tích cực của Ban quản lý các dự án thuỷ điện,

thủy lợi cũng như các cơ quan liên quan Tuy nhiên, sau khi tái định cư đến nay,

thực tế cho thấy, sinh kế của người dân nơi ở mới đang bộc lộ nhiều mâu thuẩn như

thiếu đất canh tác, những hạn chế về việc làm và thu nhập, nguy cơ bất ổn kinh tế

xã hội, mai một bản sắc văn hoá và tranh chấp tài nguyên Vấn đề đặt ra trước mắt

là cần phải khôi phục và phát triển các hoạt động sinh kế nào là phù hợp nhằm nâng

cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống cho người dân nơi đây

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu

sinh kế của dân tái định cư để thực hiện các dự án thủy điện, thủy lợi tại xã Bình

Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế ”.

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu chung của đề tài là đánh giá thực trạng và sự thay đổi của nguồn

vốn sinh kế cũng như tác động của việc di dân, tái định cư đến sản xuất và đời sống

của hộ sau khi bị di dời để thực hiện các dự án thủy điện, thủy lợi tại xã Bình và

Hồng Tiến, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế Đề xuất giải pháp phát triển sinh kế

bền vững cho người dân tại vùng tái định cư

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Mục tiêu 1: Hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan đến sinh kế và

hoạt động sinh kế;

- Mục tiêu 2: Đánh giá thực trạng nguồn vốn sinh kế và sự thay đổi nguồn

vốn sinh kế của người dân sau khi bị di dời;

Formatted: Space Before: 3 pt

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Mục tiêu 3: Đánh giá tác động của việc di dân, tái định cư đến sản xuất và

đời sống của hộ sau khi bị di dời;

- Mục tiêu 4: Đề xuất giải pháp nhằm phát triển sinh kế bền vững cho người

dân tại vùng tái định cư

3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sinh kế của người dân ở vùng tái định cư

tại hai xã Bình Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương Trà

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Dựa trên khung phân tích di dân tái định cư, khung phân tích

sinh kế, các nội dung nghiên cứu như sau:

- Thực trạng nguồn vốn sinh kế và sự thay đổi nguồn vốn sinh kế của người

dân vùng tái định cư

- Tác động của việc di dân tái định cư đến hoạt động sản xuất và đời sống

các hộ dân sau khi bị di dời

- Xác định các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng tái

định cư

Về không gian: Tập trung nghiên cứu sinh kế của các hộ dân tái định cư tại

thị xã Hương Trà mà tập trung ở 2 xã Bình Thành và Hồng Tiến có các thôn tái định

cư mới

Về Thời gian: Các tài liệu, số liệu điều tra phục vụ nghiên cứu, đánh giá thực

trạng và sự thay đổi nguồn vốn sinh kế, tác động của việc di dân tái định cư đến

hoạt động sản xuất và đời sống các hộ dân sau khi bị di dời được thu thập trong các

thời kỳ khác nhau từ 2003 – 2011 Các cơ chế, chính sách định hướng và các giải

pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng tái định cư đến năm 2015,

định hướng đến 2020

Formatted: Space Before: 6 pt

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

3.3 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1 Các phương pháp điều tra thu thập thông tin, số liệu

3.3.1.1 Thu thập thông tin thứ cấp

Số liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau liên quan đến đề tài nghiên

cứu như : Các ấn phẩm đã xuất bản, các bài báo, các tài liệu trong và ngoài nước,

các văn bản của Chính Phủ có liên quan đến sinh kế và di dân tái định cư, nhằm

thừa kế có chọn lọc các kết quả đã được nghiên cứu, đúc rút các kinh nghiệm các

kết quả đã được thực hiện Thu thập các văn bản của tỉnh Thừa Thiên Huế về công

tác di dân tái định cư và sinh kế của người dân sau khi bị di dời, các số liệu thống

kê tại cục thống kê tỉnh Thu thập các tài liệu, các báo cáo của ủy ban nhân dân thị

xã Hương Trà, phòng thống kê, phòng nông nghiệp và ủy ban nhân dân hai xã Bình

Thành và Hồng Tiến về tình hình, định hướng phát triển kinh tế xã hội, các công

trình cơ sở hạ tầng, các dự án hiện có trên địa bàn, hiện trạng đất đai, đền bù và giải

phóng mặt bằng và hỗ trợ sinh kế cho các hộ đến tái định cư tại hai xã Bình Thành

và Hồng Tiến từ năm 2003 – 2011

3.1.1.2 Thu thập số liệu sơ cấp

1 Phỏng vấn hộ

Để thu thập thông tin, số liệu các nguồn vốn sinh kế phục vụ mục tiêu nghiên

cứu chúng tôi sử dụng phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi Nội dung bảng hỏi

gồm những thông tin cơ bản về hộ, tình tình đời sống, sản xuất kinh doanh, thực

trạng và sự thay đổi nguồn vốn sinh kế, các yếu tố tác động, thuận lợi cũng như khó

khăn mà các hộ gặp phải trong quá trình sinh hoạt và sản xuất cũng như mức độ hài

lòng của người dân trước và sau khi đến tái định cư

Chọn mẫu nghiên cứu: Tổng số 125 hộ của 5 thôn tái định cư tại hai xã Bình

Thành và Hồng Tiến đã được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên, không lặp, theo

cấu trúc ngành nghề sản xuất, theo dân tộc và địa bàn từng thôn

Sau khi thảo luận với chính quyền xã về các ngành nghề chính mà người dân

tái định cư đang thực hiện như sản xuất nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản),

nhóm sản xuất lâm nghiệp, nhóm làm thuê, nhóm buôn bán và dịch vụ và nhóm các

ngành nghề khác theo danh sách có trong thôn

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Chia theo tỷ lệ số lượng đơn vị từng tổ trong tổng thể chung theo công thức:

N

N n

i 

Trong đó: Ni là tổng số hộ có trong danh sách thôn

N Tổng số hộ của 5 thôn tái định cư

Đối tượng: Các trưởng thôn, cán bộ chính quyền xã, và đại diện một số hộ

dân tái định cư

Có 16 người đã được chọn để phỏng vấn, trong đó có 5 trưởng thôn tái định

cư; 5 hộ dân đại diện cho năm thôn tái định cư; 6 cán bộ gồm cán bộ địa chính, hội

nông dân , hội phụ nữ, chủ tịch của hai xã Bình Thành và Hồng Tiến Mục đích để

tìm hiểu thu thập thông tin, ý kiến quan điểm về tái định cư cũng như thực trạng và

những thay đổi về đời sống của người dân sau tái định cư nhằm góp phần phân tích

đưa ra các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân

3 Thảo luận nhóm

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành 5 cuộc thảo luận nhóm

trong 5 thôn tái định cư mỗi nhóm 6-10 người bao gồm thôn trưởng, già làng, hội

nông dân, hội phụ nữ thôn, đoàn thanh niên của thôn và một số hộ làm các ngành

nghề khác nhau có trong thôn Mục đích để thảo luận tìm hiểu các thông tin định

tính liên quan đến các nguồn vốn sinh kế trước và sau tái định cư như lao động,

trình độ học vấn, tình hình chăm sóc sức khỏe, đất đai, tài nguyên thiên nhiên, các

kiến thức tập huấn sản xuất kinh doanh, cơ sở vật chất của vùng tái định cư, nguồn

vốn vay, thu nhập, tài sản gia đình, phong tục tập quán, tín ngưỡng của người dân,

vai trò của các tổ chức hội đoàn thể Đặc biệt là thảo luận về những khó khăn gặp

phải trong sản xuất và đời sống, để từ đó đóng góp ý kiến, đề xuất giải pháp nhằm

phát triển sinh kế bền vững cho người dân

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

3.3.2 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

Các phương pháp phân tích và xử lý số liệu điều tra được áp dụng để tính

toán và so sánh các chỉ tiêu kinh tế trong luận văn được thực hiện nhờ vào công cụ

tin học Toàn bộ số liệu được xử lý bằng phần mềm EXCEL và SPSS version 16

Sử dụng các phương pháp phân tích thống kê theo chuyên ngành để phục vụ cho

mục đích nghiên cứu của đề tài là:

- Phương pháp thống kê mô tả:

Phương pháp này được vận dụng để mô tả bức tranh tổng quát về thực trạng

các nguồn vốn sinh kế, tác động của việc di, dân tái định cư đến sản xuất và đời

sống của hộ sau khi bị di dời Bằng phương pháp này chúng tôi có thể mô tả được

những nhân tố thuận lợi và cản trở sự tiếp cận các nguồn vốn sinh kế đối với người

dân tại khu vực tái định cư

- Phương pháp toán kinh tế: Phân tích định lượng thông qua các kiểm định t,

kiểm định ANOVA

- Phân tích hồi quy: Trong đề tài này chúng tôi đã sử dụng mô hình kinh tế

lượng để nghiên cứu ảnh hưởng các nhân tố đến thu nhập của các hộ nông dân tại

khu vực tái định cư do các công trình thủy lợi, thủy điện trên địa bàn thị xã Hương

Trà Hàm hồi quy là hàm sản xuất Cobb-Douglas có dạng như sau:

bmDm D

b D b k

k e X X

AX

Y  2 1 12 2 

2 1

1  Trong đó: Y : Thu nhập hỗn hợp/1hộ (biến phụ thuộc)

X (j=1 k): Các biến độc lập ảnh hưởng đến thu nhập của hộ baogồm: Giá trị tài sản, số lao động, trình độ văn hóa, diện tích đất …

- Phương pháp phân tích nhân tố, và sử dụng mô hình hồi quy bội để phân

tích các nhân tố nguồn vốn sinh kế

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Luận văn góp phần làm rõ thực trạng và sự thay đổi các nguồn vốn sinh kế

của người dân từ sau khi đến định cư và những tác động của việc di dân, tái định cư

đến sản xuất và đời sống của hộ sau khi bị di dời Đề xuất các giải pháp nhằm phát

triển sinh kế bền vững cho người dân tại vùng tái định cư tại xã Bình Thành và

Hồng Tiến, thị Xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế

5 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục biểu bảng và danh mục tài liệu

tham khảo, nội dung luận văn được kết cấu thành 3 chương

Chương I Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Chương II Thực trạng các nguồn vốn sinh kế và tác động của di dân tái định cư đến

sản xuất và đời sống của hộ ở vùng nghiên cứu

Chương III Giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng tái định cư

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

PHẦN II - NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Chương I

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ SINH KẾ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ

1.1.1 Các khái niệm về sinh kế và sinh kế bền vững

1.1.1.1 Khái niệm về sinh kế

Ý tưởng sinh kế được đề cập tới trong các tác phẩm nghiên cứu của R

Chamber những năm 1980 Về sau khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các

nghiên cứu của F.Ellis, Barrett, và Reardon, Morison, Dorward [8]

Có nhiều cách định nghĩa và tiếp cận khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự

nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động

sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình Về căn bản các hoạt động sinh kế là do mỗi

cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của hộ, đồng thời

chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những mối quan hệ xã hội mà cá

nhân hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng

Trong nhiều nghiên cứu của mình, F Ellis cho rằng một số sinh kế bao gồm

những tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất, con người, tài chính và nguồn vốn xã

hội), những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến tài sản và hoạt động đó (đạt được

thông qua các thể chế và quan hệ xã hội), mà theo đó các quyết định về sinh kế đều

thuộc về mỗi cá nhân và mỗi nông hộ [8]

Theo tổ chức phát triển toàn cầu vương quốc Anh (DFID) định nghĩa: sinh

kế là tập hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với

những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt

được các mục tiêu và ước nguyện của họ [21]

Rõ ràng có nhiều khái niệm khác nhau về sinh kế nhưng chúng có đặc điểm

chung là việc sử dụng các nguồn lực (nguồn vốn) của cá nhân hay cộng đồng nhằm

xác định phương cách kiếm sống của họ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.1.1.2 Khung sinh kế bền vững

Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước

tác động của những áp lực và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường những năng

lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm suy thoái

nguồn tài nguyên thiên nhiên [8]

Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường

hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai- trên thực tế thì nó nên thúc đẩy

sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho các thế hệ tương lai[15]

Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này, phải hội đủ những nguyên tắc sau: Lấy con

người làm trung tâm; Dễ tiếp cận; Có sự tham gia của người dân, Xây dựng dựa

trên sức mạnh con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, Tổng thể,

Thực hiện ở nhiều cấp, Trong mối quan hệ với đối tác, Bền vững và Năng động

Mục tiêu sinh kế bền vững hướng đến một tầm rộng lớn hơn, chú trọng vào con

người và hiểu tầm quan trọng của các quy trình và cấu trúc trong quá trình xác định

cách mà các nguồn lực, tài sản được tạo ra và sử dụng[15]

Hiện nay, sinh kế bền vững đã và đang là mối quan tâm hàng đầu của các

nhà nghiên cứu cũng như hoạch định chính sách phát triển của nhiều quốc gia trên

thế giới Mục tiêu cao nhất của quá trình phát triển kinh tế ở các quốc gia là cải

thiện được sinh kế và nâng cao chất lượng xã hội cho cộng đồng dân cư, đồng thời

phải luôn luôn đặt nó trong mối quan hệ với phát triển bền vững trên cơ sở các

nguồn lực của hộ gia đình bao gồm nguồn lực vật chất, tự nhiên, tài chính, xã hội và

nhân lực

Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét những yếu tố

khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó

khăn hoặc tạo cơ hội sinh kế Đồng thời, khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm

hiểu xem những yếu tố này liên quan với nhau như thế nào trong bối cảnh cụ thể

Tổ chức phát triển toàn cầu của vương quốc Anh (DFID) đã đưa ra khung

sinh kế bền vững như sau: (Hình 1.1)

Formatted: Space Before: 6 pt

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

(Nguồn : DFID 2001)

Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững

Tự nhiên N

Tài chính F

Xã hội S

Vật chất P P

Con người H

Cơ cấu và tiến trình thực hiện

Cơ cấu Quá trình

tiến hành

- Các cấp - Luật lệchính quyền - Chính sách

- Đơn vị tư nhân - Văn hóa

-Thể chế tổ chức

Ảnh hưởng

và khả năngtiếp cận

CHIẾNLƯỢCSINH KẾ

KẾT QUẢ SINH KẾ

- Tăng thu nhập

- Tăng sự ổn định

- Giảm sự rũi ro

- Nâng cao antoàn lương thực

- Sử dụng bền vữnghơn các nguồnlực tự nhiên

TÀI SẢN SINH KẾ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.1.1.3 Thành phần cơ bản bản của khung sinh kế

Thành phần cơ bản của khung phân tích sinh kế gồm tài sản sinh kế (các nguồn

vốn sinh kế), cơ cấu và tiến trình thực hiện (tiến trình thay đổi cấu trúc, ngữ cảnh thay

đổi bên ngoài), chiến lược sinh kế và kết quả của chiến lược sinh kế đó và cuối cùng là

phạm vi rũi ro

a Tài sản sinh kế: Là toàn bộ năng lực vật chất và phi vật chất mà con

người có thể sử dụng để duy trì hay phát triển sinh kế của họ Nguồn vốn hay tài sản

sinh kế được chia làm 5 loại vốn chính: vốn nhân lực, vốn tài chính, vốn vật chất,

vốn xã hội và vốn tự nhiên

- Nguồn lực con người: Đây là nhân tố quan trọng nhất Nguồn lực con

người thể hiện kĩ năng, kiến thức, năng lực để lao động, và cùng với sức khỏe tốt

giúp con người theo đuổi những chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được mục tiêu

sinh kế của mình Ở mức hộ gia đình thì nguồn lực con người là yếu tố về số lượng

và chất lượng lao động sẵn có; yếu tố này thay đổi tùy theo số lượng người trong

hộ, kĩ năng lao động, khả năng lãnh đạo, tình trạng sức khỏe, mối quan hệ họ hàng,

trình độ học vấn, kiến thức chuyên môn, khả năng ngôn ngữ, kĩ năng quản lý tài

chính, khả năng kinh doanh, v.v

- Nguồn lực xã hội: Là các tiềm lực xã hội mà con người vạch ra nhằm theo

đuổi các mục tiêu sinh kế của mình Các mục tiêu này được phát triển thông qua các

mạng lưới và các mối liên kết với nhau, tính đoàn hội của các nhóm chính thức; và

mối quan hệ dựa trên sự tin tưởng, sự trao đổi, và ảnh hưởng lẫn nhau

- Nguồn lực tự nhiên: là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của

cộng đồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồn

nước, cây trồng, vật nuôi, mùa màng (trong thực tế, sinh kế của người dân thường

bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên Trong các chương

trình di dân tái định cư, việc di chuyển dân đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên của

người dân và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ)

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Nguồn lực vật chất: Đề cập đến tài sản do con người tạo nên và các dạng

tài sản vật chất Nguồn vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng cơ bản và công cụ sản

xuất hàng hóa cần thiết để hỗ trợ sinh kế Cơ sở hạ tầng được hiểu là một loại

hàng hóa công cộng sử dụng mà không cần trả phí trực tiếp, bao gồm những thay

đổi trong môi trường vật chất mà chúng giúp con người đáp ứng nhu cầu cơ bản của

mình và đem lại nhiều lợi ích hơn Công cụ sản xuất hàng hóa là những công cụ và

thiết bị mà con người sử dụng để hoạt động mang lại năng suất cao hơn Các công

cụ đó có thể do một cá nhân hay nhóm người sở hữu, cũng có thể thuê hoặc mua,

phổ biến là đối với các thiết bị phức tạp

Cơ sở hạ tầng: đường giao thông công cộng và cầu cống, nhà máy điện, nhà

máy nước, các nguồn cung cấp thông tin (báo chí, vi tính, và các tài liệu đọc/nghe

khác), v.v…

Các công cụ sản xuất hàng hóa: xe tải/máy thông khí/máy phát điện/ v.v…

do các cơ sở tư nhân sản xuất

- Nguồn lực tài chính: Đây là yếu tố trung gian cho sự trao đổi có ý nghĩa

quan trọng đối với việc sử dụng thành công các yếu tố/tài sản khác Nguồn tài chính

nghĩa là các nguồn lực tài chính (chủ yếu là tiền mặt và các khoản tài chính tương

đương) mà con người sử dụng để đạt được mục tiêu sinh kế của mình Có hai nguồn

tài chính cơ bản, đó là nguồn vốn sẵn có và nguồn vốn vào thường xuyên

Nguồn sẵn có: tiết kiệm, tiền gửi ngân hàng, vật nuôi, khoản vay tín dụng, v.v…

Nguồn vốn vào thường xuyên: trợ cấp, các khoản tiền chuyển nhượng từ nhà

nước hoặc các khoản tiền gửi

b Cơ cấu và tiến trình thực hiện: Đây là yếu tố thể chế, tổ chức, chính

sách và luật pháp mà nó xác định hay ảnh hưởng khả năng tiếp cận đến các nguồn

vốn, điều kiện trao đổi của các nguồn vốn và thu nhập từ các chiến lược sinh kế

khác nhau Những yếu tố trên có tác động thúc đẩy hay hạn chế đến các chiến lược

sinh kế Chính vì thế sự hiểu biết các cấu trúc, tiến trình có thể xác định được những

cơ hội cho các chiến lược sinh kế thông qua quá trình chuyển đổi cấu trúc

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

c Chiến lược sinh kế: Chiến lược sinh kế là các kế hoạch làm việc dài hạn

của cộng đồng để kiếm sống Nó thể hiện sự đa dạng và kết hợp nhiều hoạt động và

lựa chọn mà con người tiến hành nhằm đạt được mục tiêu sinh kế của mình [15]

Để đạt được các mục tiêu sinh kế, sinh kế phải được xây dựng từ một số

lựa chọn khác nhau dựa trên các nguồn vốn và tiến trình thay đổi cấu trúc của họ

Chiến lược sinh kế bao gồm các hoạt động như là phương tiện để mưu sinh của các

nông hộ [6] Nói cách khác, các chiến lược sinh kế phản ánh các phương án kết hợp

các hoạt động, các sự lựa chọn có thể để tối ưu hóa việc sử dụng các tài nguyên hiện

có nhằm đạt được các mục tiêu sinh kế của nông hộ (bao gồm các hoạt động sản

xuất, chiến lược đầu tư, sự lựa chọn cho tái sản xuất ), hay đó là một loạt các quyết

định nhằm khai thác hiệu quả nhất nguồn vốn hiện có Đây là một quá trình liên tục

nhưng có những thời điểm quyết định có ảnh hưởng lên sự thành công hay thất bại

đối với chiến lược sinh kế Đó có thể là lựa chọn cây trồng vật nuôi, thời điểm bán,

sự bắt đầu đối với một hoạt động mới, thay đổi sang một hoạt động mới hay thay

đổi qui mô hoạt động

Có thể thấy, không chỉ có chiến lược sinh kế duy nhất mà có một loạt các

chiến lược sinh kế khác nhau Quan trọng là làm sao có thể lựa chọn một chiến lược

sinh kế mà nó phù hợp nhất với tình trạng của từng hộ gia đình và có thể tối đa hóa

được vừa lợi ích cá nhân và lợi ích của xã hội

d Kết quả sinh kế: Là những thay đổi có lợi cho sinh kế của cộng đồng,

nhờ các chiến lược sinh kế mang lại, cụ thể là thu nhập cao hơn, cuộc sống ổn định

hơn, giảm rủi ro, đảm bảo tốt hơn an toàn thực phẩm, và sử dụng bền vững hơn

nguồn tài nguyên thiên nhiên [15]

Kết quả sinh kế là mục tiêu hay kết quả của các chiến lược sinh kế, nhìn

chung là cải thiện phúc lợi của con người nhưng có sự đa dạng về trọng tâm và sự

ưu tiên Đó có thể cải thiện về mặt vật chất hay tinh thần của con người như xóa đói

giảm nghèo, tăng thu nhập hay sử dụng bền vững và hiệu quả tài nguyên thiên

nhiên Cũng tùy theo mục tiêu của sinh kế mà sự nhấn mạnh các thành phần trong

sinh kế cũng như những phương tiện để đạt được mục tiêu sinh kế giữa các tổ chức,

cơ quan sẽ có những quan niệm khác nhau

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

e Phạm rũi ro: Đây là thành phần quan trọng và cơ bản cuối cùng đối với

khung phân tích sinh kế Đó chính là những thay đổi do môi trường bên ngoài mà

trong môi trường đó sinh kế con người và các tài sản sẵn có của họ bị ảnh hưởng cơ

bản, vừa tích cực vừa tiêu cực, bởi những xu hướng, sự thay đổi đột ngột hoặc tính

mùa vụ - mà họ hạn chế được hoặc không thể nào kiểm soát Những rũi ro đề cập

tới phạm vi người dân bị ảnh hưởng và bị lâm vào các loại sốc (mùa màng thất bát,

chiến tranh, xung đột, lâm bệnh, ), xu hướng gồm cả các xu hướng kinh tế - xã hội,

môi trường (xu hướng tăng dân số, xu hướng phát triển kinh tế, xu hướng tài

nguyên suy giảm, ) và sự dao động (giao động về giá cả thị trường, giao động về

việc làm, ) [13 ]

Một đặc điểm quan trọng trong phạm vi rũi ro là con người không có khả

năng tiếp cận với những nguồn lực có thể giúp họ bảo vệ mình khỏi những tác động

xấu Các chính sách và thể chế bao gồm các chính sách, luật lệ và những hướng dẫn

của Nhà nước, những cơ chế, luật tục và phong tục của công đồng, các cơ quan, tổ

chức và dịch vụ nhà nước cũng như tư nhân, có những tác động lên các khía cạnh

của sinh kế Đây là một phần quan trọng trong khung phân tích sinh kế bền vững vì

nó ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận với các nguồn lực sinh kế, những chiến lược

sinh kế, lợi ích của người dân khi thực hiện hoặc đầu tư một số hoạt động sinh kế

nhất định Ngoài ra, đây còn là những yếu tố tác động lên cả các mối quan hệ cá

nhân trong cộng đồng và khả năng liệu người dân có thể nằm trong bối cảnh để đạt

được những điều kiện sống tốt [13]

Khung phân tích sinh kế là một công cụ được sử dụng để áp dụng cách tiếp

cận sinh kế bềnh vững Đây là cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm đồng thời

cố gắng tìm hiểu những vấn đề về kinh tế-xã hội và quản lý các nguồn vốn sinh kế

từ góc nhìn thông qua con người Nó giúp nhà nghiên cứu xem xét những yếu tố

khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặt biệt là các yếu tố gây khó khăn

và tạo cơ hội trong sinh kế Đồng thời giúp tìm hiểu những yếu tố này liên quan với

nhau như thế nào[13]

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.1.2 Lý thuyết hệ thống áp dụng cho việc tái định cư

Talcott Parsons nhà nghiên cứu xã hội đã đưa ra học thuyết cơ cấu xã hội nổi

tiếng về những nguyên lý cấu tạo nên cấu trúc xã hội, ông cho rằng cấu trúc xã hội

chi phối toàn bộ xã hội, và hành vi con người tùy thuộc nhiều đến vai trò và địa vị

xã hội; học thuyết này được xem như là dòng tư tưởng chủ đạo hình thành chủ

nghĩa cấu trúc trong xã hội học Parsons dành nhiều thời gian và công sức để nghiên

cứu và tìm hiểu điều kiện nào để giữ cho sự thống nhất của hệ thống xã hội khi phải

đối mặt với những biến đổi môi trường, cũng như điều kiện nào để bảo đảm cho sự

tồn tại của hệ thống [29]

Lý thuyết hệ thống cho rằng, xã hội là một sinh thể hữu cơ đặc biệt với hệ

thống gồm các thành phần có những chức năng nhất định tạo thành cấu trúc ổn

định Như vậy, xã hội ở tầm vĩ mô hay vi mô đều luôn luôn tồn tại với một hệ thống

toàn vẹn Hệ thống đó là tổng hoà các thành tố, các thành phần, các bộ phận và các

mối quan hệ giữa chúng theo một kiểu nào đó tạo thành một chỉnh thể toàn vẹn,

hoàn chỉnh Đối với một hệ thống như thế, đòi hỏi phải được xem xét trong một sự

thống nhất, trong một nhãn quan đa diện, biện chứng và thống nhất [11]

Theo lý thuyết hệ thống, chỉ một sự thay đổi về chỗ ở này cũng có thể dẫn

đến những thay đổi ở các thành phần khác trong hệ thống như: kinh tế (các hoạt

động sản xuất, việc làm và thu nhập), sinh kế (giáo dục và đào tạo, điều kiện nhà ở

và các điều kiện sinh hoạt khác, việc tiếp cận y tế và các dịch vụ xã hội, các quan hệ

xã hội,… ) và như thế sự ổn định, trạng thái cân bằng của cộng đồng dân tái định

cư đã bị ảnh hưởng Sự mất cân bằng này có thể hứa hẹn một sự sụp đổ của hệ

thống cũ và thiết lập được một hệ thống mới, những nguồn sinh kế mới [11]

Từ những luận điểm trên, đề tài nghiên cứu sinh kế của dân tái định cư để

thực hiện các dự án thủy điện, thủy lợi xác định rằng, tái định cư là việc di dời một

nhóm, một bộ phận hay một cộng đồng dân cư từ nơi ở này sang nơi ở khác mà đề

tài đưa ra là hộ nông dân tái đinh cư tại hai xã Bình Thành và Hồng tiến Đây chính

là sự thay đổi về chỗ ở và sinh kế của cộng đồng dân cư bị di dời Một cộng đồng

dân cư mới có đời sống tốt hơn nếu có những chính sách tác động phù hợp và hiệu

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

quả Tuy nhiên, nếu không có những chính sách hỗ trợ hoặc các chính sách hỗ trợ

không phù hợp, không đáp ứng đúng nhu cầu và nguyện vọng của người dân thì có

thể dẫn tới việc chất lượng cuộc sống của cộng đồng dân cư tái định cư sẽ ngày

càng đi xuống và tồi tệ hơn

Khung phân tích dưới đây mô hình hoá tất cả những vấn đề đã trình bày ở

trên, và đề tài đã triển khai các nội dung nghiên cứu dựa theo khung phân tích này

(Hình1.2)

Tái định cư

Hình 1.2: Khung nghiên cứu di dân tái định cư

Cộng đồng dân cư( Hệ thống xã hội)

Thay đổi

về y tế

và vănhóa, tiếpcận cácdịch vụ

xã hội

Thay đổi

về nhà ở

và cácđiều kiệnsinh hoạtkhác

Thay đổi

về cácquan hệ

xã hội

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN DI DÂN VÀ SINH KẾ CỦA DÂN TÁI ĐỊNH CƯ

1.2.1 Thực tiễn di dân tái định cư để xây dựng thủy điện, thủy lợi trên thế giới

Xây dựng thủy điện, thủy lợi phải xây dựng đập và hồ chứa Theo Ủy ban

Thế giới về đập -WCD-2000, không thể phủ nhận tầm quan trọng của thủy điện,

thủy điện đã cung cấp trên 19% sản lượng điện trên thế giới, 1/3 các quốc gia trên

thế giới dựa vào thủy điện để cung cấp hơn một nửa sản lượng điện của họ (ở Việt

Nam trên 30%) Tuy nhiên, các đập lớn đã chia cắt và biến hình các dòng sông của

thế giới [22]

Hầu hết các con sông lớn đã được cắt khúc để xây hồ, xây đập chủ yếu phục

vụ cho phát điện Cùng với việc xây đập và hồ là nhiều diện tích đất, nhiều diện tích

rừng được thay bằng mặt nước, muông thú tất phải xa rời nơi bản địa để tìm đường

sinh sống Thiên nhiên bị thay đổi để thỏa mãn cho nhu cầu của con người [22]

Cùng lúc đó, có những tác động xã hội lớn, trực tiếp và gián tiếp, liên quan tới

việc xây dựng các con đập lớn Tác động xã hội trực tiếp liên quan tới việc di dân, bởi

xây dựng đập và hồ chứa lớn cần nhiều đất, thỉnh thoảng đó là đất nông nghiệp màu

mỡ hoặc đất có tầm quan trọng về lịch sử hoặc văn hoá Ngoài ra, còn có tác động xã

hội liên quan tới tái định cư Cũng theo Ủy ban Thế giới về Đập (WCD) ước tính

mức di dân toàn cầu do các đập nước là 40-80 triệu người Theo Ngân hàng Thế giới

(WB), con số thống kê chính thức tại Trung Quốc là 10,2 triệu người từ năm 1950 tới

1990 Dự án đập Tam Hiệp (Trường Giang) phải di dời tới 1,2 triệu người Trong một

thế giới ngày càng chật chội, việc cạnh tranh về đất đai và tài nguyên trở nên khắc

nghiệt hơn, làm cho các nước ngày càng khó tìm ra các địa điểm xây dựng đập tiềm

năng mà không ảnh hưởng hoặc ảnh hưởng ít tới dân cư Ngày càng khó tìm đất phù

hợp để bồi thường cho người phải di dời mà không gây xung đột với các cộng đồng

lâu đời ở vùng tái định cư Việc tái định cư dân nông nghiệp tại các khu vực đô thị có

thể gây ra nhiều vấn đề mới về mặt xã hội [24]

Thực tiễn trên thế giới cho thấy, khi thực hiện các chương trình dự án

phát triển, nhiều dự án có thể mang tính quan trọng quyết định đối vớ sự phát triển

của địa phương, khu vực và quốc gia Tuy nhiên, thực hiện các dự án này cũng làm

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

nảy sinh mâu thuẫn giữa mục đích phát triển lâu dài với quyền lợi của các cộng

đồng và cá nhân, những người chịu tác động bất lợi của chương trình, dự án phát

triển khi bị thu hồi đất Kết quả nghiên cứu của Scudder (Scudder.T, 1995) ở 44

trường hợp tái định cư để xây dựng thuỷ điện cho thấy chỉ có 7% trường hợp tái

định cư được coi là thành công cải thiện được mức sống (3/44 trường hợp tái định

cư), khoảng 82% trường hợp (36/44 trường hợp) có điều kiện sống trở nên tồi tệ

hơn Tồn tại và hậu quả lớn nhất của các trường hợp nghiên cứu là mất đất và thiếu

đất sản xuất (86%), mất cơ hội việc làm và ảnh hưởng đến an ninh lương thực

(79%) Những nguyên nhân chủ yếu là cán bộ thực thi dự án thiếu năng lực chuyên

môn về tái định cư (27/44 trường hợp), công tác nghiên cứu chuẩn bị không chính

xác và thiếu cam kết chính trị (quy hoạch thiếu quỹ đất, cơ sở hạ tầng không đầy đủ

như dự kiến…), thiếu cơ hội để phục hồi sinh kế và phát triển (tập huấn, khuyến

nông, tín dụng…) và thiếu sự tham gia của người dân vào quá trình quy hoạch và

thực hiện di dân tái định cư Các khu tái định cư ở hầu hết các dự án xây dựng công

trình thủy điện chưa chú ý đến điều kiện sẵn có để đảm bảo sinh kế và phong tục tập

quán của người dân Ở các nước đang phát triển, thu nhập của người dân nông thôn

thường phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên thiên nhiên như tài nguyên rừng, tài

nguyên đất, nguồn lợi thủy sản (ở sông, suối ao hồ)…, nhưng vấn đề này chưa được

xem xét đúng mức khi tổ chức thực hiện dự án di dân tái định cư [19]

Vấn đề di dân tái định cư ngày càng được coi như là một hợp phần quan

trọng không thể tách rời của các dự án phát triển Các bên liên quan đến di dân tái

định cư đều thống nhất rằng, các dự án phát triển nếu không được chuẩn bị và thực

hiện tốt công tác tái định cư ngay từ đầu sẽ phải chịu gia tăng chi phí đáng kể về sau

để khắc phục những hậu quả do thực hiện tái định cư không phù hợp gây ra và làm

giảm hiệu quả đầu tư Điều quan trọng là khi chuẩn bị và thực hiện dự án tái định cư

phải cân nhắc lợi ích đạt được với cái giá phải trả khi thu hồi đất và di dân tái định

cư trên cơ sở nghiên cứu xem xét các phương án triển khai hoặc không phải di dân,

hoặc giảm thiểu di dân và tìm ra giải pháp phù hợp để đảm bảo hài hoà quyền lợi

các bên và xử lý các mâu thuẫn xã hội Trường hợp không thể tránh khỏi di dân tái

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

định cư, cần chuẩn bị và thực thi các biện pháp cụ thể để (i) Bảo vệ quyền lợi và

cuộc sống của những người bị di chuyển do dự án; (ii) Giảm thiệt hại và đền bù

thỏa đáng những thiệt hại về tiềm năng kinh tế của người bị ảnh hưởng, của nền

kinh tế khu vực và địa phương; (iii) Hỗ trợ phát triển tiềm năng kinh tế, xã hội và

văn hóa cho các cộng đồng và người bị ảnh hưởng [19]

1.2.2 Thực tiễn sinh kế của người dân tái định cư ở Việt Nam

Rất nhiều dự án phát triển đòi hỏi người dân bị bắt buộc phải di dời, nói

chung những dự án này đã có những tác động môi trường, xã hội và kinh tế bất lợi

đối với những người phải di dời Sinh kế của người dân tái định cư bị thay đổi hầu

như hoàn toàn Nhà cửa bị bỏ đi, hệ thống sản xuất bị thay đổi, các tài sản và nguồn

thu nhập bị mất đi Những người phải di dời có thể phải sống ở nơi mới mà kinh

nghiệm của họ không phù hợp, việc khai thác các nguồn tài nguyên bị hạn chế và họ

có thể không hoà hợp về văn hoá, lối sống với dân cư sở tại Quá trình tái định cư

có thể phá vỡ cấu trúc cộng đồng đã được hình thành ở nơi ở cũ, các mối quan hệ xã

hội, bản sắc văn hoá có thể bị mất đi Để tồn tại, những người di dời cũng có thể

khai thác quá mức hệ sinh thái tại nơi ở mới, gây ra tình trạng suy thoái môi trường

Nếu không có các biện pháp phát triển thích hợp về đền bù, tái định cư và khôi phục

sinh kế cho người dân tái định có thể gây ra sự thiệt hại rất lớn cho các cộng đồng bị

ảnh hưởng, tác động nghiêm trọng tới dân cư sở tại, và dẫn đến thiệt hại nghiêm

trọng về môi trường

Theo Viện tư vấn phát triển (Code), khi tiến hành nghiên cứu tại dự án di dân

tại 4 nhà máy thủy điện (Hòa Bình, Tuyên Quang, Bản Vẽ và Yaly) cho thấy đa số

người dân không hài lòng với chỗ ở mới Đặc biệt, ở những nơi người dân phải

chuyển xa so với chỗ ở cũ thì tỷ lệ hài lòng rất ít Điển hình như khu tái định cư xã

Ngọc Lâm, huyện Thanh Chương (cách xa nơi ở cũ khoảng 200km) của thủy điện

Bản Vẽ, hay các khu tái định cư xen ghép ở xã Tân Thành, Nhân Mục huyện Hàm

Yên (cách xa 150km) của thủy điện Tuyên Quang có tới 79% số hộ có ý kiến nhận

xét tiêu cực đối với nơi tái định cư mới Tại những khu tái định cư mới, các điều

kiện tự nhiên (thổ nhưỡng, thủy văn, thảm thực vật ) tương đối xa lạ với nơi ở cũ,

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

không phù hợp với tập quán sinh sống của đa số cộng đồng tái định cư Người dân

thường rơi vào tình trạng lúng túng do không thích nghi được với môi trường sống

mới Bên cạnh đó, hầu hết các dự án đều không đáp ứng đủ đất sản xuất cho hộ tái

định cư theo quy hoạch Kết quả phân tích ở các điểm nghiên cứu cho thấy, có đến

83% số hộ có diện tích đất sản xuất ít hơn nơi ở cũ, 5% có diện tích tương đương và

chỉ có 3% có diện tích được cấp nhiều hơn nơi cũ Cá biệt nhiều hộ dân tái định cư

thuộc dự án thủy điện Yaly, Sông Tranh 2, Bản Vẽ, Pleikrong đã định cư 2-3 năm,

nhưng dự án tái định cư vẫn chưa chuẩn bị đầy đủ quỹ đất sản xuất để cấp cho

người dân Điển hình tại xã Hơ Moong (thủy điện Pleikrong) đến cuối 2009, sau

gần 5 năm dân đến tái định cư vẫn còn khoảng 99 hộ dân chưa được cấp đất sản

xuất Đây cũng chính là nguyên nhân của thực trạng nghèo đói có xu hướng gia tăng

ở những vùng tái định cư trong lĩnh vực thủy điện Nhiều vùng tái định cư khi vẫn

còn trong thời gian được hưởng hỗ trợ, cuộc sống vẫn gặp nhiều khó khăn Sau khi

đến tái định cư có tỷ lệ nghèo và cận nghèo rất cao như khu tái định cư thuộc thủy

điện Bản Vẽ, lên đến gần 85% [23]

Tác giã Lê Thị Nguyện - Trường Đại học Khoa học Huế, mặc dù hầu hết

trong các dự án tái định cư của tỉnh Thừa Thiên - Huế đều tạo điều kiện cho người

dân khi đến các khu tái định cư mới sẽ được hưởng các chính sách về hạ tầng, nhà

cửa, đất sản xuất, đất canh tác bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ, nhưng nghèo vẫn hoàn

nghèo Bởi khi chuyển đến nơi tái định cư, người dân không có điều kiện tiếp tục

kiếm sống bằng nơi ở cũ Khi chưa mất đất, nhà ở, người dân có thể gắn nơi ở với

kinh tế hộ gia đình, như làm vườn hoặc kinh doanh nhưng khi chuyển đến nơi tái

định cư thì họ không có điều kiện làm kinh tế hộ gia đình [23]

Có rất nhiều nghiên cứu đã điều tra và thu thập thông tin thiếu tính thực tiễn,

thông tin trao đổi giữa các nhà hoạch định chính sách, người bị ảnh hưởng, và tổ

chức khác vẫn chưa được phổ biến đúng mức Do đó, những vấn đề ảnh hưởng xấu

đến cộng động dân tái định cư vẫn còn tồn tại và nêu lên trên các phương tiện thông

tín đại chúng rất nhiều, đặc biệt là vấn đề đời sống người dân gặp nhiều khó khăn,

thiếu đất sản xuất và thiếu cơ chế chia sẽ lợi ích, trách nhiệm từ phía nhà đầu tư sau

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

khi tái định cư Vấn đề này cần phải được tìm hiểu kỷ hơn để rút ra những bài học

kinh nghiệm và đề xuất giải pháp thích hợp với điều kiện của cộng đồng bị ảnh

hưởng

1.2.3 Những nội dung chính sách về tái định cư và phát triển sinh kế cho người

dân tái định cư ở Việt Nam

Hiện tại Việt nam chưa có các quy định cụ thể và thống nhất về di dân, tái

định cư nói chung và triển khai công tác này trong các dự án phát triển Các kế

hoạch di dân tái định cư thường được xây dựng tùy theo điều kiện cụ thể của dự án

và khả năng của nhà đầu tư Vấn đề đền bù, hỗ trợ tái định cư của mỗi dự án là khác

nhau và phải báo cáo lên Thủ tướng chính phủ để xem xét và ra quyết định

Xét về mặt lợi ích lâu dài điều đáng nói nhất là Luật đã thiết lập các nguyên tắc

nhằm ổn định cuộc sống và sản xuất cho người dân bị ảnh hưởng của dự án Những

nguyên tắc này không chỉ áp dụng trong phạm vi những người bị mất đất mà còn

hướng tới những đối tác khác có tài sản hoặc nguồn sinh sống bị ảnh hưởng do dự án

Khái niệm về vùng đất tái định cư cần phải "có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở

cũ" cũng quan trọng trong việc xem xét phát triển cơ sở hạ tầng ở địa phương

Trước năm 1993, Nhà nước có thể thu hồi đất mà không đền bù gì hoặc chỉ

đền bù cho chính quyền địa phương hoặc tổ chức tập thể đã được cấp đất Cơ sở

pháp lý cho chính sách tái định cư dần dần được hình thành với sự ra đời của Hiến

pháp năm 1992 và Luật đất đai năm 1993 Cùng với những cải thiện trong Luật đất

đai năm 2003, văn bản pháp luật về tài nguyên thiên nhiên, đất đai và các chính

sách liên quan đến đền bù, tái định cư từ năm 1993 ( phụ lục 2), đã thể hiện một số

nội dung như sau:

- Khi di dân tái định cư là phải đền bù những thiệt hại về đất và các tài sản

kèm theo đất đồng thời các biện pháp hỗ trợ ổn định mức sống của những đối tượng

bị ảnh hưởng đã được đưa ra với nguyên tắc chung là nơi tái định cư phải có điều

kiện sống ít nhất là ngang bằng hoặc tốt hơn

- Việc lập dự án và triển khai dự án di dân tái định cư cần phân tích được

một cách đầy đủ những tác động của dự án để đảm bảo tính bền vững về sinh kế của

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

người tái định cư Các dự án cần khảo sát, nghiên cứu chi tiết về hiện trạng sinh kế

của người dân tái định cư và đặc điểm nơi đến của họ để từ đó xây dựng lên các

hoạt động sinh kế phù hợp và bền vững cho người dân tái định cư tại nơi ở mới

Đặc biệt, việc lập dự án tái định cư cần tôn trọng bản sắc, phong tục tuyền thống

của người dân và cần để cho những người bị ảnh hưởng có cơ hội được tham gia,

góp ý cho dự án

Trên thực tế chính sách bồi thường hỗ trợ và tái định cư không nhất quán và

thay đổi liên tục gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý và tổ chức thực hiện Có

những quy định chưa kịp triển khai thực hiện đã phải sửa đổi thay thế như quy định

về trình tự thủ tục bồi thường thu hồi đất tái định cư của Nghị định 84/2007/NĐ-CP,

hay như quy định về chế độ đền bù hỗ trợ khi thu hồi đất mới quy định tại Nghị

định 69/2009, chưa đầy 1 năm sau lại có sự điều chỉnh tại Quyết định

34/2010/QĐ-TTg đối với các dự án thủy điện, thủy lợi Do thay đổi chính sách quá nhanh nên

trong 1 dự án áp dụng tới 2 chính sách khác nhau Mặt khác, chính sách bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư chưa có sự thống nhất và bình đẳng theo quy định của Hiến

pháp Chính phủ ban hành các quyết định riêng cho từng công trình, dự án Trong

đó, mỗi dự án lại có mức đền bù, hỗ trợ khác nhau làm nảy sinh tư tưởng so sánh

quyền lợi trong nhân dân

Bằng kinh nghiệm hoạt động của mình, các tổ chức quốc tế như UNDP,

Ngân hàng Thế giới (World Bank), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã đưa ra

và không ngừng hoàn thiện những nguyên tắc, những chính sách tái định cư của

mình Các nguyên tắc, các chính sách này đề cập đến tất cả mọi vấn đề liên quan

đến cuộc sống của người dân tái định cư, đặc biệt là các vấn đề khó nhận thấy như:

những chi phí và những tổn thất “vô hình” mà người dân tái định cư phải gánh chịu,

và cuộc sống “hậu tái định cư” của người dân Việc tuân thủ thực hiện các chính

sách, các nguyên tắc về giải toả, di dời, tái định cư của các tổ chức quốc tế sẽ giúp

xây dựng được một cuộc sống ổn định hơn, bền vững hơn cho người dân tái định

cư, đồng thời tạo điều kiện hết sức thuận lợi để các khu vực tái định cư được phát

triển bền vững Tuy nhiên, trong thực tế, việc thực hiện thành công các khuyến cáo

này là một việc rất khó khăn Vì thế, để có thể thực hiện thành công những khuyến

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

cáo trên đòi hỏi rất nhiều yếu tố như: vốn, kỹ thuật, nhân lực, và đặc biệt là cái tâm

của nhà quản lý

1.3 NỘI DUNG VÀ HỆ THỐNG CÁC CHỈ TIÊU NGHIÊN CỨU

Dựa trên khung phân tích di dân tái định cư, phân tích sinh kế, hệ thống các

chỉ tiêu nghiên cứu đối với các nguồn vốn sinh kế của người dân gồm các chỉ tiêu

nghiên cứu chính sau:

- Nguồn vốn con người: nhân khẩu, lao động, trình độ văn hóa, năng lực của

cán bộ thôn xã và của người dân, tỷ lệ biết chử, tỷ lệ bỏ học Đây là các chỉ số phản

ánh hiện trạng nguồn vốn nhân lực hay nguồn vốn con người của người dân

- Nguồn vốn vật chất: số lượng và chất lượng cơ sở hạ tầng công cộng, hiện

trạng nhà ở và các tài sản và trang thiết bị của các hộ Những chỉ tiêu này được

nghiên cứu trên cả chỉ tiêu số lượng và chỉ tiêu giá trị

- Nguồn vốn tự nhiên: số lượng và chất lượng đất đai, các nguồn tài sản

chung của cộng đồng như mặt nước, rừng tự nhiên; khả năng tiếp cận các nguồn tài

sản chung của cộng đồng, những khó khăn và thuận lợi khi tiếp cận các nguồn tài

sản chung của cộng đồng

- Nguồn vốn tài chính: Các nguồn thu nhập, chi tiêu và cơ cấu thu nhập, chi

tiêu của hộ gia đình, khả năng tiếp cận các dịch vụ về tài chính về tín dụng và tiết

kiệm từ các nguồn chính thức, các nguồn vốn đầu tư hàng năm

- Nguồn vốn xã hội: vai trò của tín ngưỡng tôn giáo trong đời sống và sản

xuất, các mạng lưới hỗ trợ, cơ chế hợp tác trong sản xuất và trên thị trường, những

luật lệ hương ước của thôn, bản

Một số chỉ tiêu sử dụng trong luận văn

- Tổng giá trị sản xuất (GO): tính bằng sản lượng các loại sản phẩm (Qi)

nhân với giá đơn vị sản phẩm tương ứng (Pi):

GO = Σ(Qi Pi) (i = 1:n)

- Chi phí sản xuất (C): toàn bộ chi phí bằng tiền để tiến hành SXKD, bao

gồm chi phí sản xuất trực tiếp (TT) cộng với (+) lãi tiền vay ngân hàng (i) và khấu

hao TSCĐ (De) + Thuế (T)

C = TT + i + De + T

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

- Chi phí sản xuất trực tiếp (TT): là toàn bộ chi phí bằng tiền mặt của hộ để

tiến hành sản xuất kinh doanh như mua vật tư, thuê lao động, thuê các dịch vụ khác

Các khoản chi phí này thường được tính theo giá thị trường

- Thu nhập hỗn hợp (MI): được tính bằng tổng giá trị sản xuất (GO) trừ đi chi

phí sản xuất của hộ (C): MI = GO – C

- Thu nhập của hộ gia đình

Thu nhập hộ gia đình = Thu nhập hỗn hợp + Thu nhập khác

Thu nhập của hộ gia đình

- Thu nhập bình quân trên khẩu =

Chi tiêu của hộ gia đình

- Chi tiêu bình quân trên khẩu =

Số khẩu trong hộ

- Hiệu quả kinh tế là phạm trù kinh tế quan trọng biểu hiện quan hệ so sánh

giữa kết quả kinh tế ( đầu ra) với chi phí (đầu vào) Trong luận văn này chúng tôi sử

dụng một số chỉ tiêu hiệu quả kinh tế sau:

Để đánh giá sự thay đổi sinh kế của người dân sau khi bị di dời, do không có

thông tin cơ sở từ nơi ở cũ, vì vậy rất khó để có thể so sánh chính xác nguồn vốn

sinh kế của người dân trước và sau tái định cư Vì vậy, để đánh giá sự thay đổi của

sinh kế cũng như tác động của sinh kế chủ yếu sử dụng cảm nhận và quá trình tự

đánh giá của người dân

Số khẩu trong hộ

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Chương II THỰC TRẠNG CÁC NGUỒN VỐN SINH KẾ VÀ TÁC

ĐỘNG CỦA DI DÂN TÁI ĐỊNH CƯ ĐẾN SẢN XUẤT VÀ

ĐỜI SỐNG CỦA HỘ Ở VÙNG NGHIÊN CỨU

2.1 ĐẶC ĐIỂM VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI CỦA VÙNG

NGHIÊN CỨU

2.1.1 Vị trí địa lý, địa hình, khí hậu của hai xã Bình Thành và Hồng Tiến

2.1.1.1.Vị trí địa lý:

Xã Bình Thành và Hồng Tiến là những xã miền núi thuộc thị xã Hương Trà, có

địa hình rộng chủ yếu là đồi núi, nằm về phía Tây Nam cách thành phố Huế khoảng

16- 25 km Vị trí các xã nằm 2 bên Quốc lộ 49 và sông Hữu Trạch và cạnh xã Bình

Điền Các xã này là vùng kinh tế mới được thành lập sau ngày miền Nam hoàn toàn

giải phóng (1975) đến năm 1990 chuyển sang sáp nhập vào huyện Hương Trà

- Vị trí địa lý xã Bình Thành:

Phía Bắc giáp xã Hương Hồ

Phía Nam giáp xã Hương Nguyên huyện A Lưới

Phía Đông giáp xã Hương Thọ

Phía Tây giáp xã Bình Điền

Toàn xã Bình Thành có 11 thôn, trong đó có 03 thôn: thôn Bình Dương, thôn

Hoà Thành và thôn Hoà Bình là các thôn thuộc xã Dương Hoà, huyện Hương Thuỷ

về tái định cư do xây dựng thuỷ điện Tả Trạch Thôn Bồ Hòn tái định cư do xây dựng

thuỷ điện Bình Điền (sông Hữu Trạch)

- Vị trí địa lý xã Hồng Tiến:

Phía Bắc giáp xã Hương Bình

Phía Nam giáp huyện huyện Lưới

Phía Đông giáp xã Bình Điền và Hương Bình

Phía Tây giáp xã Hương Vân

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

Toàn xã Hồng Tiến có 5 thôn, trong đó thôn 5 là thôn tái định cư được di

chuyển từ xã Hương Vân, thị xã Hương Trà về do xây dựng nhà máy thủy điện

Hương Điền

2.1.1.2 Địa hình thổ nhưỡng

Cấu tạo địa hình của xã Bình Thành và Hồng Tiến nói chung là vùng đồi núi

thấp dần từ Tây Nam về Đông Bắc

Phía Bắc của các xã là đồi có độ dốc bình quân là 200

độ cao bình quân từ50m đến 100m so với mực nước biển Phần lớn diện tích này đưa vào sản xuất

nông, lâm nghiệp

Vùng núi thấp phía Nam và phía Tây của các xã có độ dốc bình quân 250

,

độ cao trung bình từ 200m đến 300m đa số bố trí trồng cây công nghiệp và lâm

nghiệp [2 ]

2.1.1.3 Khí hậu, thuỷ văn

Khí hậu thời tiết của các xã có hai mùa rõ rệt Mùa Hạ có gió Tây Nam khô

nóng xuất hiện từ tháng 4 đến tháng 8 hàng năm, vận tốc gió trung bình từ 3 – 4m/s

(cực đại 9m/s) Mùa Đông có mưa và gió mùa Đông Bắc ẩm lạnh kéo dài từ tháng

10 đến tháng 3 năm sau, mang theo không khí lạnh, tốc độ gió trung bình 3,5 – 4m/s

(cực đại 10m/s), lượng mưa phân bố không đều trong năm Hạn hán và lũ lụt

thường ảnh hưởng xấu đến sản xuất và sinh hoạt [2]

Chế độ nắng: Tổng giờ nắng hằng năm (theo số liệu của trạm khí tượng thuỷ

văn Huế) xấp xỉ 2.000 giờ/năm Số giờ phân bố không đều, cao nhất là vào tháng 7

và tháng 8 hàng năm (250-280 giờ/ tháng ), thấp nhất vào tháng 12 (45giờ/ tháng)

Chế độ mưa: Lượng mưa phân bố không đều trong năm, lượng mưa tập trung

nhiều từ tháng 9 và đến tháng 12 Lượng mưa trung bình năm 3.171mm Số ngày

mưa bình quân hàng năm là 153 ngày tập trung cao nhất từ tháng 9 đến tháng 11

hàng năm Vào những tháng này (tháng 9 đến tháng 11) thường xảy ra lũ lụt Từ

tháng 2 đến tháng 8 là những tháng khô hạn [ 2]

Chế độ thuỷ nhiệt: Nhiệt độ trung bình hàng năm là 25,20

C, Biên độ nhiệt độdao động khá lớn, nhiệt độ cao nhất là 41,80

C, nhiệt độ thấp nhất là 10,50

C Nhiệt

ĐẠI HỌC KINH TẾ HUẾ

độ trung bình của các tháng mùa Đông là 23,4C, mùa Hạ là 28,5 C Tổng tích nhiệt

lớn, trung bình trong năm là 9,1520

C, đủ ánh sáng cho cây trồng phát triển quanhnăm [2]

Độ ẩm : Độ ẩm tương đối bình quân là 84,5% độ ẩm thấp tuyệt đối là 15%,

tính chất của các dòng không khí khác nhau trong các mùa đã tạo nên thời kỳ khô

và ẩm khác nhau, mùa Đông là thời kỳ có mưa nhiều nhất và độ ẩm cao [2 ]

Thuỷ văn: Trên địa bàn hai xã có mạng lưới các khe suối phân bố rộng khắp,

các khe suối này đều đổ vào sông, suối lớn gồm có Sông Hữu Trạch đi qua địa bàn

các xã đổ vào Sông Hương và Khe Đầy đổ ra sông Hữu Trạch dài 7 km Ngoài ra

trên địa bàn các xã có 3 hồ thuỷ lợi là hồ Bình Thành, hồ Khe Râm và hồ Khe

Ngang phục vụ cho việc tưới tiêu và giử ẩm, trong tương lai sẽ được đầu tư xây

dựng thêm một số mét kênh mương, nâng cấp đập khe Râm và hồ Bình Thành để

phục vụ cho sản xuất, góp phần điều hoà cho tiểu khí hậu vùng [2 ]

2.1.2 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên

Đất đai giữ một vai trò đặc biệt quan trọng, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là

thành phần quan trọng hàng đầu của con người và môi trường sống Số liệu về đất

đai của địa bàn nghiên cứu được trình bày ở bảng 2.1

Bảng 2.1: Cơ cấu đất đai của địa bàn nghiên cứu năm 2011

ĐVT: Ha

Các chỉ tiêu

Thị xã Hương Trà Xã Bình Thành Xã Hồng Tiến

Số lượng (ha)

Tỷ lệ (%)

Số lượng (ha)

Tỷ lệ (%)

Số lượng (ha)

Tỷ lệ (%)