Vấn đề nhận thức lại thực tại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu

Văn học có sự thay đổi tư duy nghệ thuật dẫn đến đổi mới quan niệm về hiện thực, con người, sáng tạo nghệ thuật… đòi hỏi người viết phải có cái nhìn mới, thỏa đáng hơn cho những vấn đề đ

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Tôn Thảo Miên, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo, nhà trường đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập

Xin chân thành gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã dành sự ủng hộ, chia sẻ, giúp đỡ quí báu để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 6 năm 2011

Tác giả

Đào Thị Thùy Giang

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn

đã được chỉ rõ nguồn gốc

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn………1

Lời cam đoan………2

Mục lục……….3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài………5

2 Mục đích nghiên cứu………10

3 Nhiệm vụ nghiên cứu………10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….11

5 Phương pháp nghiên cứu……… 12

6 Đóng góp của luận văn……… 12

NỘI DUNG Chương 1 Tiểu thuyết Lê Lựu trong dòng chảy văn học thời kì đổi mới 13

1.1 Bức tranh văn học Việt Nam thời kì đổi mới……….13

1.2 Lê Lựu - sáng tác và quan niệm về nhận thức lại thực tại……… 17

1.2.1 Quá trình sáng tác của Lê Lựu……….17

1.2.2 Quan niệm về nhận thức lại thực tại………19

1.2.3 Nhận thức lại - cảm hứng chủ đạo trong Thời xa vắng ……… 21

1.2.4 Tiểu thuyết Lê Lựu và vấn đề nhận thức lại thực tại ……… 26

Chương 2 Nội dung nhận thức lại trong Thời xa vắng……… 31

2.1 Nhận thức lại vấn đề xã hội……….31

2.1.1 Vấn đề chiến tranh………31

2.1.2 Vấn đề nông thôn……… 43

2.1.2.1 Đời sống nông thôn……… 43

2.1.2.2 Bản chất người nông dân………52

2.2 Vấn đề con người cá nhân………58

2.2.1 Cá tính con người ……… … 58

2.2.2 Hạnh phúc cá nhân……… 71

2.3 Nhận thức lại vấn đề văn học ……… 74

2.3.1 Nhận thức lại quan niệm về hiện thực……… 75

2.3.2 Nhận thức lại quan niệm về con người……… 76

2.3.3 Nhận thức lại vai trò của văn học……… 78

Chương 3 Cách tân nghệ thuật gắn với nhu cầu nhận thức lại thực tại………81

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật ……… 81

3.1.1 Đặt nhân vật trong tình huống xung đột………83

3.1.2 Đặt nhân vật trong tương quan tính cách và số phận……… 88

3.1.3 Khai thác quá trình tự ý thức của nhân vật ……… 92

3.2 Ngôn ngữ……… 94

3.2.1 Ngôn ngữ đời thường, cá tính hóa……….95

3.2.2 Ngôn ngữ đậm chất triết lí……….99

3.3 Giọng điệu……… 101

3.3.1 Giọng chiêm nghiệm, triết lí ……… 103

3.3.2 Giọng tiếc nuối, cảm thương……… 105

3.3.3 Giọng mỉa mai, giễu nhại ……… 106

KẾT LUẬN 109

THƯ MỤC THAM KHẢO……….111

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học là hoạt động nhận thức và sáng tạo thẩm mỹ theo qui luật của cái đẹp Đối tượng nhận thức của nó là toàn bộ hiện thực Những hiểu biết trong tác phẩm giúp văn học trở thành cuốn bách khoa toàn thư về đời sống

xã hội Nhờ khả năng đi sâu khám phá nhiều chiều kích khác nhau của đời sống và tâm hồn, văn học có khả năng nhận thức cuộc sống, khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức con người

1.2 Sau chiến thắng năm 1975, đất nước bước vào giai đoạn hòa bình Đổi mới trở thành nhu cầu cấp thiết trên mọi lĩnh vực của cuộc sống Văn học

có sự thay đổi tư duy nghệ thuật dẫn đến đổi mới quan niệm về hiện thực, con người, sáng tạo nghệ thuật… đòi hỏi người viết phải có cái nhìn mới, thỏa đáng hơn cho những vấn đề đang tồn tại và nảy sinh trong cuộc sống Người đọc có nhu cầu nhìn hiện thực toàn vẹn trên nhiều phương diện chứ không chỉ thiên về hiện thực của mơ ước như trong văn học trước 1975

1.3 Đại hội lần thứ VI của Đảng (1986) đáp ứng nhu cầu đổi mới toàn diện đất nước Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị, cuộc gặp gỡ của tổng bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm 1987 thổi một luồng gió mới vào đời sống văn học nghệ thuật, mở ra thời kì đổi mới của văn học Việt Nam trên tinh thần đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật

Khuynh hướng Nhận thức lại thực tại với cảm hứng phê phán mạnh mẽ trên tinh thần nhân bản trở thành xu hướng mới của văn học Tiểu thuyết Thời xa

vắng của Lê Lựu được coi là tác phẩm khơi nguồn cho khuynh hướng này và

trở thành sự kiện văn học nổi bật trong những năm 1986 - 1987

1.4 Tác dụng nhận thức không phải là chức năng duy nhất của văn

học Nhưng trong thời đại mà “con người nhìn mọi vật xung quanh và số phận

của mình hết sức tỉnh táo thì khả năng hiểu biết và khám phá này của văn

nghệ cần phải đề cao hơn bao giờ hết” [65, tr.85], Nhận thức lại thực tại để

hướng tới tạo dựng cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn hơn cho con người trên

những giá trị nhân bản Thời xa vắng là tâm huyết của nhà văn Lê Lựu “Phải

viết một cái gì về thân phận con người” [73, tr.95] Nhà văn khám phá cuộc

sống từ trải nghiệm của cá nhân để có góc nhìn mới về vấn đề vốn không mới

Thời xa vắng đã chạm đến tầng sâu thẳm trong tâm hồn con người bằng tinh

thần tự “mổ xẻ” bản thân thẳng thắn và quyết liệt Từ bi kịch cá nhân, nhà văn

đi đến soi sáng vấn đề của thời đại mình Tiếp cận Vấn đề nhận thức lại thực

tại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu, người viết mong có được

hiểu biết về một chiều hướng vận động của văn học Việt Nam thời kì đổi mới,

bổ sung kiến thức cho bài giảng về văn học hiện đại ở trường phổ thông đồng thời học tập một cách nhìn cuộc sống trong diện mạo phức tạp nhưng đầy hấp dẫn của nó

Lê Lựu được coi là một trong những nhà văn tiên phong trong đổi mới

văn học Thời xa vắng là tác phẩm hấp dẫn bạn đọc ngay khi xuất hiện Bởi

vậy, đã có khá nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về nhà văn Lê Lựu và sự nghiệp sáng tác của ông Trong đó, nhiều bài đã dành sự quan tâm đặc biệt

cho tiểu thuyết Thời xa vắng

1 Đánh giá chung về Lê Lựu và các sáng tác của ông

Nhà thơ Trần Đăng Khoa có nhiều nhận xét độc đáo, tinh tường về Lê

Lựu Đánh giá chung về sáng tác của nhà văn, ông cho rằng: “Lê Lựu biết

cuốn hút người đọc bằng một thứ văn đọc không nhạt Ngay ở những chuyện xoàng xoàng, người đọc vẫn thu lượm được một cái gì đó( ) nghĩa là đọc anh không bị lỗ trắng cũng bởi Lê Lựu là nhà văn không chấp nhận sự nhạt nhẽo, tầm thường Ở bất kì tác phẩm nào dù lớn hay nhỏ Lê Lựu cũng có vấn

đề gì đấy gửi gắm” [73, tr.669]

Nhà phê bình Ngô Thảo nhận xét: “Lê Lựu là một người đang tìm tòi

Truyện nào của anh cũng tìm được những nét tính cách mới, những hướng

khai thác vấn đề mới Anh có năng lực quan sát khá nhạy bén, sắc sảo và một bút lực đủ sức cắt rời những mảng đời bề bộn tươi nguyên vào trang sách, cái khả năng rất đáng quý ở một cây bút trẻ” [84]

Tác giả Lê Hồng Lâm trong bài viết: Nhà văn Lê Lựu “Đi đến tận cùng

tính cách nhân vật” có nhận xét xác đáng “Quyết liệt - có thể gọi tên cái tính

cách đó của nhà văn Lê Lựu trong cuộc sống đời thường cũng như khi ông thể hiện nó trên trang viết (…) Ông luôn viết hết mình như ông sống, yêu ghét rạch ròi và đặc biệt là đi đến tận cùng tính cách của nhân vật” [73, tr.703]

Trần Bảo Hưng cho rằng “Thô mộc hồn nhiên và đầy ắp chất sống -

ngay cả khi nghĩ ngợi triết lí cũng rất hồn nhiên, cũng là triết lí bật lên trực tiếp từ đời sống Tất cả dường như đã trở thành phong cách, thành cá tính của Lê Lựu” [30]

Tác giả Đinh Quang Tốn nhận xét “Văn Lê Lựu có giọng riêng, có

duyên riêng”, “ Không rành rẽ, không mạch lạc nhưng có một chất nhựa gì đấy ở bên trong”[73, tr.659] Ông đưa ra nhận định về vị trí của nhà văn Lê

Lựu “ Nếu trong tổng số sáu trăm hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, cứ mười

người chọn lấy một người tiêu biểu, thì Lê Lựu là một trong số sáu mươi nhà văn ấy” [73, tr.663]

Những ý kiến trên đều thống nhất đề cao tâm huyết của Lê Lựu trong sáng tạo nghệ thuật, khẳng định những trang văn của ông thể hiện phong cách

độc đáo, đánh giá cao vị trí của Thời xa vắng trong văn học Việt Nam thời kì

đổi mới

2 Đánh giá về tiểu thuyết Thời xa vắng

Ngay khi ra đời, Thời xa vắng đã thu nhận nhiều ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu Tác giả Phong Lê cho rằng Thời xa vắng là “sự đón

nhận trước yêu cầu nhìn thẳng vào sự thật và nhận thức lại lịch sử được đề ra với Đại hội VI, cuối năm 1986” [40]

Tác giả Nguyễn Hòa nhận thấy Thời xa vắng là sự “đi tìm lại những

chân giá từng bị đánh mất, từng bị lãng quên” “Viên đại bác Thời xa vắng khoan thủng các tấm màn vô hình che giấu nhiều điều lâu nay chúng ta không

rõ tới Quá khứ đâu chỉ là chiếc bánh ngọt ngào mà có cả vị đắng cay” [26]

Nguyễn Văn Long trong bài “Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu

lịch sử Văn học Việt Nam giai đoạn sau 1975” in trong Văn học Việt Nam sau

1975, những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy cho rằng “Vào nửa cuối những năm 80 và đầu những năm 90 đã phát triển mạnh xu hướng nhận thức lại thực tại với cảm hứng phê phán mạnh mẽ trên tinh thần nhân bản [41, tr.11]

Tác giả nói đến sự biến đổi theo xu hướng dân chủ hóa của văn học “Văn học

thời kì này không hề từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần - tư tưởng của nó, nhưng

nó được nhấn mạnh trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và ý thức thức tỉnh về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cảm” [41, tr.14] Theo tác giả, tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu được coi là tác phẩm khơi dòng cho khuynh hướng

“Nhận thức lại”, “Nhìn thẳng vào sự thật” của văn học thời kì đổi mới

Tác giả Nguyễn Văn Lưu khẳng định tác phẩm “phản ánh sinh động và

chân thực quá trình chuyển biến trong cách nhìn nhận đánh giá lại thực tại”;

“Tác giả đã thể hiện những sự đổi mới cái nhìn vào hiện thực với nhu cầu cấp thiết phải nhận thức lại thực tại” [42]

Tác giả Kim Hồng trong bài viết in trên tạp chí văn học số 5 năm 1988

cũng có nhận xét “Thời xa vắng của Lê Lựu là một tác phẩm giàu năng

lượng thật sự”; “Tác phẩm đã cảnh tỉnh con người tự nhận thức lại mình tự mình đi tìm lại những giá trị nhân bản đã từng bị lãng quên, bị làm mất Và chỉ có như vậy, năng lượng tính người trong con người và cuộc sống xã hội mới được khởi động lại, mới phát huy tính tích cực xã hội của nó” [27]

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn trong bài viết “Một đóng góp vào

việc nhận dạng con người Việt Nam hôm nay” cho rằng “Lê Lựu chỉ nói

riêng về con người, những mối quan hệ giữa người với người Một vấn đề

muôn thủa mà cũng là vấn đề chúng ta nói đi nói lại rất nhiều (…) làm thế nào để giúp con người nhận thức về chính mình đầy đủ hơn từ đó tìm được cách sống hợp lí hơn, đấy là nhiệm vụ thiêng liêng mà mọi nền văn học chân chính xưa nay muốn đảm nhận” [71]

Trong cuốn Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995 những đổi mới cơ bản, tác giả Nguyễn Thị Bình nhận định Nhận thức lại là một khuynh hướng vận động của văn học sau 1975 “Khuynh hướng này thường lấy quá khứ làm đối tượng

phân tích, không phải là toàn bộ quá khứ mà là những phần khuất lấp, những vấn đề chưa được văn học thời kì trước quan tâm đúng mức” [10, tr.201]

Mai Hải Oanh tác giả chuyên luận Những cách tân nghệ thuật trong

tiểu thuyết Việt Nam đương đại giai đoạn 1986 - 2006 cũng cho rằng “Mỗi lần lịch sử sang trang, con người lại có nhu cầu nhận thức lại lịch sử và bản thân mình Trong quá trình nhận thức ấy, họ nhìn ra giới hạn của thời đã qua, nhận thấy sự ấu trĩ của mình trong quá khứ” [77, tr.100] Tác giả cũng

phân chia các nhân vật trong văn học thời kì này thành nhân vật tự ý thức, nhân vật bi kịch, nhân vật tha hóa, nhân vật dị biệt Trong đó, nhân vật tự ý thức gồm nhân vật giác ngộ ý thức cá nhân, nhân vật nhận thức lại lịch sử, nhân vật “tự thú” và “sám hối”

Như vậy, có thể thấy rằng Thời xa vắng là cuốn tiểu thuyết được đánh

giá cao ở khả năng mang đến những nhận thức lại về thực tại trên quan điểm nhân văn Mặc dù vẫn có những ý kiến trái chiều như nhận xét của tác giả

Mai Ngữ trong bài “Cái tâm và cái tài của người viết” đánh giá “cuốn tiểu

thuyết Thời xa vắng cũng là một thứ tâm lí chối bỏ quá khứ, một thứ quá khứ nặng nề và cay nghiệt” [70] Một số ý kiến khác chỉ ra nhược điểm của Lê

Lựu về kết cấu yếu, câu chữ rối, rậm…Nhìn chung các tác giả đều cho rằng

Thời xa vắng là tác phẩm tiêu biểu cho văn học thời kì đổi mới Có khá nhiều

khóa luận và luận văn chọn tiểu thuyết của Lê Lựu làm đối tượng nghiên cứu

Những công trình này phần lớn đều khai thác sâu sắc, công phu, có hệ thống tiểu thuyết Lê Lựu trên những phương diện khác nhau, đưa ra nhận định khái quát về tiểu thuyết Lê Lựu và đóng góp của nhà văn trên phương diện sáng tạo nghệ thuật Một số công trình nghiên cứu về thế giới nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lê Lựu…

Vấn đề nhận thức thực tại được đề cập đến trong một số bài báo và công trình nghiên cứu Các tác giả đều khẳng định Nhận thức lại thực tại là phương

diện tạo nên giá trị đặc sắc cho tiểu thuyết Lê Lựu và là một khuynh hướng sáng tác của văn học thời kì đổi mới nhưng những tìm hiểu riêng về vấn đề

này trong Thời xa vắng, một trong những cuốn tiểu thuyết tiên phong của văn

học thời kì đổi mới, thì hầu như chưa có

Thời xa vắng không chỉ được đánh giá là tác phẩm mở đầu cho xu hướng sáng tác Nhận thức lại thực tại mà còn thể hiện khá đầy đủ các vấn đề thực tại

mang ý nghĩa xã hội sâu sắc trong văn học thời kì đổi mới Người viết muốn

thông qua việc tìm hiểu về Vấn đề nhận thức lại hiện thực trong tiểu thuyết

Thời xa vắng để khẳng định tính chất tiên phong trong quá trình đổi mới văn

học của tác phẩm đồng thời tìm hiểu về đóng góp của nhà văn Lê Lựu trong tiến trình văn học dân tộc

2 Mục đích nghiên cứu

- Khẳng định vị trí của tác phẩm Thời xa vắng trong sự nghiệp sáng tác của

Lê Lựu nói riêng và trong văn học thời kì đổi mới nói chung

- Khái quát những vấn đề được nhận thức lại trong tiểu thuyết Thời xa

vắng

- Tìm hiểu sáng tạo nghệ thuật độc đáo của tác phẩm

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn của chúng tôi tập trung giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu chính sau

3.1 Khái quát bức tranh văn học Việt Nam thời kì đổi mới văn học và

vị trí của tiểu thuyết Thời xa vắng trong dòng chảy văn học thời kì này

3.2 Phân tích các phương diện đời sống thực tại được nhận thức lại trong tác phẩm

3.3 Làm rõ cách tân nghệ thuật gắn với vấn đề nhận thức lại thực tại

trong tiểu thuyết Thời xa vắng

3.4 Tìm hiểu ý nghĩa của vấn đề nhận thức lại thực tại trong văn học sau đổi mới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Phạm vi nghiên cứu

* Đề tài chủ yếu khảo sát tiểu thuyết Thời xa vắng

* So sánh với 5 tiểu thuyết khác của Lê Lựu

- Đại tá không biết đùa

- Chuyện làng Cuội

- Sóng ở đáy sông

- Hai nhà

- Thời loạn

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Tiểu thuyết Thời xa vắng được khám phá trên các phương diện hệ

thống nhân vật, thế giới nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người…Người viết nhận thấy sức hấp dẫn của tiểu thuyết này thể hiện rõ khi các vấn đề khá gai góc của đời sống xã hội được nhận thức lại trên tinh thần dân chủ Quan niệm mới khiến nhiều vấn đề quen thuộc, bình dị bộc lộ lớp ý

nghĩa nhân bản lớn lao Do vậy, người viết chọn tìm hiểu về Vấn đề nhận

thức lại thực tại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu để tìm hiểu một

phương diện giá trị của tác phẩm đồng thời hiểu thêm một về một xu hướng của văn học thời kì đổi mới

5 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp hệ thống, phân loại, phân tích Trong đó, so sánh là phương pháp được chú trọng đặc biệt để làm nổi bật vấn đề được nhận thức trong tác phẩm

6 Đóng góp của luận văn

Từ việc hệ thống những khía cạnh khác nhau của vấn đề thực tại được

nhận thức lại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu, người viết muốn

khẳng định sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn và tìm hiểu vấn đề nhận thức lại thực tại như một nét đặc trưng của văn học thời kì đổi mới

NỘI DUNG

Chương 1

TIỂU THUYẾT LÊ LỰU TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC THỜI KÌ ĐỔI MỚI

1.1 Bức tranh văn học Việt Nam thời kì đổi mới

Sau năm 1975, chiến tranh kết thúc mở ra một trang mới cho lịch sử dân tộc Cuộc sống dần trở lại quĩ đạo vốn có của thời bình nhưng văn học vẫn xuôi theo quán tính cũ Khoảng mười năm sau chiến tranh, văn học Việt Nam bỗng rơi vào tình trạng mất dần độc giả Giữa tác phẩm và bạn đọc có

một “khoảng chân không” tạo nên sự lệch pha: “Trong khi các nhà văn chúng

ta say sưa: Bây giờ hòa bình, vốn sống tích lũy bao nhiêu năm ăm ắp như “cá tức trứng” muốn đẻ lắm rồi, thì giờ thì thừa mứa ra đó, bom đạn căng thẳng hết rồi, vật chất cũng đỡ khốn đốn hơn nhiều, tha hồ mà viết, viết cho hết, cho đã…thì bỗng dưng cái mối quan hệ vốn rất thắm thiết máu thịt giữa văn học

và công chúng, giữa sáng tác và người đọc đột nhiên lạnh nhạt hẳn đi, hẫng hụt hẳn đi Người đọc mới hôm qua còn mặn mà thế mà bỗng dưng bây giờ quay lưng lại với anh Họ không thèm đọc anh nữa Sách anh viết ra, hăm hở dày cộm nằm mốc trên các quầy Người ta bỏ anh Người ta đi đọc sách Tây

và đọc …Nguyễn Du” [69] Sự lệch pha này ban đầu gây hoang mang cho

người cầm bút nhưng rồi chính họ đã tìm ra câu trả lời đích đáng Chiến tranh lùi xa, cuộc sống thay đổi rất nhiều nhưng văn học lại không khác trước kia là mấy Nhịp sống đời thường không hề giản đơn, xuôi chiều, những mặt còn khuất lấp trong chiến tranh nay trở nên cấp thiết và đòi hỏi vị trí xứng đáng của nó Vô vàn câu hỏi đặt ra cho con người trong dòng chảy xô bồ của cuộc sống đời thường đòi hỏi phải có câu trả lời thỏa đáng Nhiều quan niệm mang tính chuẩn mực trước đây không còn giữ được sức thuyết phục Người đọc tìm đến văn học với khao khát tìm hiểu sự thật, muốn khám phá cuộc sống

phong phú, phức tạp như diện mạo đích thực của nó Họ muốn có được nhận thức chân xác về cuộc đời để tìm cho mình bài học nhân sinh thế sự

Các nhà văn đón nhận nhu cầu này như một thách thức trong quá trình sáng tạo Không ít nhà văn trăn trở, tìm cách đổi mới tư duy nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực để đáp ứng nhu cầu đổi mới văn học Nguyễn Minh Châu được coi là nhà văn tiên phong, người mở đầu tinh anh trong công cuộc

đổi mới văn học Ông kêu gọi “ Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn

nghệ minh, các nhà văn phải tự “cởi trói” trong sáng tác” [14] Nhà văn

Nguyên Ngọc đề nghị “ Phát huy đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ

thuật” khắc phục tình trạng văn nghệ chỉ làm nhiệm vụ “minh họa chính trị”

[68] vì cuộc sống đâu phải phẳng lì, đơn điệu, nó phức tạp, xù xì, gai góc và

đó mới là khuân mặt đích thực của nó Nhiều nhà văn đánh giá lại sáng tác của chính mình trên quan điểm đổi mới Nguyễn Khải gọi các sáng tác của

mình trong giai đoạn 1945 - 1975 là “cái thời lãng mạn” còn nhà văn Lê Lựu cho rằng các sáng tác của ông trước Thời xa vắng là “văn học sự vụ”, văn

học công việc” và tuyên bố: “Tôi tự bảo không thể viết như trước được nữa”

[98]

Các cuộc hội thảo về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, mối quan

hệ giữa văn học và hiện thực thu hút sự tham gia đông đảo của các nhà văn, nhà phê bình Nhờ đó, nhiều nhận thức xác đáng về các vấn đề có ý nghĩa định hướng cho văn học được khẳng định Trong điều kiện lịch sử nhất định, văn học cần phục vụ mục tiêu trọng đại giải phóng dân tộc nhưng trong hoàn cảnh mới, văn học cần phát huy bản chất đặc thù của mình Hiện thực mà văn học hướng đến cần được hiểu là hiện thực cuộc sống con người với tất cả sự phong phú, phức tạp của nó

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) là sự kiện lịch sử có tác động sâu sắc đến văn học nghệ thuật Nó tạo bầu không khí dân chủ, khuyết khích nhà văn tích cực tìm tòi, thể nghiệm những sáng tạo mới mẻ Tổng bí thư

Nguyễn Văn Linh kêu gọi “đổi mới tư duy”, “nhìn thẳng vào sự thật” Nghệ

sĩ cần được tự do trong sáng tác và bày tỏ nhận thức về cuộc sống bằng trải

nghiệm của của mình Nhận thức lại thực tại không còn là nhu cầu của cá

nhân nghệ sĩ mà còn là nhu cầu của thời đại Những quan niệm mới mẻ về văn hóa, văn nghệ của Đảng làm thay đổi quan điểm và nhận thức về văn học

Văn học vận động theo hướng dân chủ hóa, trước hết là trong nhận thức về con người Văn xuôi trước 1975 nhìn nhận con người và các giá trị của nó theo nguyên tắc của giai cấp xã hội Theo đó, các nhân vật thuộc giai cấp công - nông - binh thường được lí tưởng hóa mang bản chất tốt đẹp của giai cấp mình; địa vị cao mang lại cho con người khả năng tiếp cận chân lí và hoàn thiện mình hơn; con người có sự phân định rành rọt tốt - xấu, phải - trái

Do đó, các đối tượng có thể được qui vào khuân mẫu nhất định Sự phản ánh này không tránh khỏi sự phiến diện trong đánh giá về con người Thời kì đổi mới, khuynh hướng dân chủ hóa giúp nhà văn nhìn nhận cuộc sống đa chiều

và con người bình đẳng trong sự quan sát và phản ánh của nhà văn Con người với tính cách và số phận cá nhân trở thành đối tượng khám phá đến tận cùng bản chất Con người là sự tổng hòa, đan xen của nhiều mối quan hệ và phẩm chất, có sự cao thượng bên cạnh cái thấp hèn, lí tưởng đan xen với dục vọng, cái xấu xen lẫn vào cái đẹp Bản chất đích thực của con người nhiều khi không trùng khít với giá trị và sự thể hiện bên ngoài của nhân vật Xóa bỏ nguyên tắc cứng nhắc trong nhận thức về con người, văn xuôi sau đổi mới có được sự phong phú trong miêu tả, thể hiện và đi đến khám phá toàn vẹn về đối tượng này

Hiện thực trong văn học thời kì đổi mới được nới rộng phạm vi thể hiện Không chỉ có hiện thực cách mạng, các biến cố trong đời sống cộng đồng mà còn có hiện thực của cuộc sống hàng ngày với các quan hệ thế sự phức tạp, đời sống cá nhân riêng tư với hạnh phúc, khát vọng, bi kịch của riêng nó Nhiều mảng hiện thực mới được bổ sung khiến văn học có khả năng

đi sâu, thâm nhập vào những ngóc ngách của đời sống xã hội và tâm hồn con người Dường như không còn có những vùng đất cấm kị với văn xuôi Những vùng hiện thực một thời phải né tránh nay lại có sức thu hút mạnh mẽ hơn bao giờ hết Những quan niệm ấu trĩ, sai lầm trong quá khứ được lật xới trên tinh thần nhận thức lại Những tiêu cực, bất cập trong đời sống được phanh phui,

mổ xẻ với thái độ thẳng thắn, nghiêm khắc nhằm mang lại nhận thức sâu sắc hơn về thực tại

Sự thức tỉnh ý thức cá nhân trên cơ sở tinh thần nhân bản là nền tảng tư tưởng và cảm hứng chủ đạo bao trùm văn học sau 1975 Văn học mở rộng đề tài, chủ đề và ngày càng đi tới quan niệm toàn vẹn, sâu sắc hơn về con người Con người là điểm xuất phát, đối tượng khám phá và đích đến cuối cùng của văn học Đồng thời, con người cũng là điểm qui chiếu và thước đo của mọi vấn đề xã hội Nhưng con người lại là một thực thể đa dạng của ý thức và vô thức, con người tư tưởng và bản năng, khát vọng và dục vọng…cho nên văn học cũng cần đi đến nhận thức toàn diện trên cơ sở nhiều bình diện khác nhau của đời sống

Trong thời kì chiến tranh và cách mạng, văn học nhìn con người chủ yếu ở tư cách công dân, giai cấp mà bỏ qua các bình diện khác Nếu có đề cập đến thì các khía cạnh khác luôn được qui chiếu bằng các giá trị có tính chất cộng đồng chứ không phải con người như một cá thể, thực thể sống Nhân vật

có thể qui vào chính diện hay phản diện, tích cực hay tiêu cực và được phân chia theo các tầng lớp xã hội, giai cấp nông dân, công nhân, người lính, bà

mẹ, phụ nữ…Văn xuôi thời kì đổi mới rất khó có thể có một bảng liệt kê bao quát được hết các loại nhân vật vì sự phong phú trong thể hiện con người

Con người với trăm ngàn mảnh đời khác nhau “đầy vết dập xóa trên thân thể

và trong tâm hồn” Các tác giả không chỉ đi sâu vào thân phận con người mà

còn đề cập đến khát vọng sống, hạnh phúc cá nhân, tình yêu đôi lứa

Vào nửa cuối những năm 80 đầu những năm 90, khuynh hướng Nhận

thức lại thực tại với cảm hứng phê phán trên tinh thần nhân bản phát triển

mạnh mẽ Tiểu thuyết Thời xa vắng được coi là tác phẩm khơi dòng cho

khuynh hướng này Vấn đề chiến tranh, nông thôn, con người và các giá trị sống được coi là tâm điểm của sự nhận thức lại Bức tranh hiện thực nhiều mảng tối trước đây bị khuất lấp nay đã hiện trên trang sách xót xa, nhức nhối

về nhận thức lầm lạc của một đời người, của cả thế hệ

Nhiệt tình xã hội, khát vọng dân chủ và tinh thần nhìn thẳng vào sự thật

là động lực cho văn học thời kì đổi mới phát triển mạnh mẽ Tư duy văn học mới đã hình thành làm thay đổi các quan niệm về con người, vai trò, chức năng của văn học đồng thời, sự đổi mới tư duy nghệ thuật cũng thúc đẩy mạnh mẽ sự tìm kiếm, thể nghiệm các thủ pháp, bút pháp nghệ thuật, phát huy

cá tính và phong cách cá nhân của nhà văn Xu thế hội nhập, giao lưu với văn hóa thế giới khiến văn học ngày càng gia tăng tính hiện đại

Từ giữa những năm 90 (thế kỉ XX) đến nay, văn học về cơ bản vẫn đi theo xu hướng đổi mới đã hình thành từ giữa những năm 80 Nếu như trước

đó, động lực thúc đẩy đổi mới văn học là tinh thần trong sáng tạo thì văn học gần đây quan tâm nhiều hơn đến sự đổi mới chính nó Hình thức nghệ thuật, phương thức biểu hiện mới mẻ là thử nghiệm trong sáng tác của nhiều nhà văn Văn xuôi có nhiều đổi mới về nghệ thuật tự sự, nghệ thuật xây dựng nhân vật Các kĩ thuật như dòng ý thức, lắp ghép, hiện thực huyền ảo…không còn xa lạ với bạn đọc Tuy vậy, độc giả vẫn đang chờ đợi những tác phẩm có giá trị Sáng tạo vì một nền văn học xứng với tầm vóc dân tộc vẫn là mục tiêu phấn đấu của các nhà văn

1.2 Lê Lựu - sáng tác và quan niệm về nhận thức lại thực tại

1.2.1 Quá trình sáng tác của Lê Lựu

Lê Lựu sinh ngày 12 - 12 - 1942 trong gia đình nhà nho nghèo tại thôn Mẫn Hòa, xã Tân Châu, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên Hiện nay, ông

sinh sống ở Hà Nội, vẫn cần mẫn sáng tác và còn kiêm thêm chức danh giám đốc doanh nhân văn hóa Chặng đường sáng tác của nhà văn khá thăng trầm

và nhiều thử thách nhưng ông vẫn kiên định trên con đường nghệ thuật đã

chọn Lê Lựu viết với tâm niệm: “sống thế nào viết thế ấy”, “ tốt nhất là

không mượn ai cả” Hành trình sáng tác của ông có thể tạm chia làm hai thời

kì trước và sau thời kì đổi mới văn học

Thời kì trước đổi mới, Lê Lựu làm báo trong quân đội Năm 1963,

truyện ngắn đầu tay của ông ra đời có tên là Tết làng Mụa Sau đó là một loạt truyện ngắn Trong làng nhỏ, Người cầm súng, Phía mặt trời, Truyện kể từ

đêm trước…Song, tiểu thuyết mới là thể loại làm nên dấu ấn đặc sắc của nhà

văn Khi Lê Lựu viết Người về đồng cói, người đọc đã cảm được chất tiểu

thuyết trong truyện ngắn này Đây cũng là tác phẩm mang lại cho nhà văn giải nhất trong cuộc thi sáng tác do Bộ lao động Thương binh Xã hội, Tổng cục Chính trị và Bộ Văn hóa tổ chức Sau này, tác phẩm được chuyển thể thành kịch bản phim Năm 1972, Lê Lựu đi Trường Sơn và cho ra đời cuốn tiểu

thuyết Mở rừng Tác phẩm này tiêu biểu cho đề tài chiến tranh và người lính

cách mạng Ngay sau khi miền nam hoàn toàn giải phóng, Lê Lựu vào Sài

Gòn và cho ra đời tiểu thuyết Ranh giới Tác phẩm viết về cuộc truy bắt lực

lượng phản động đang tìm mọi cách chống phá cách mạng trong thời kì đất nước mới giải phóng

Thời kì đổi mới, Lê Lựu bắt đầu ấp ủ và viết về những điều tâm huyết

nhất, đau đớn nhất với mong muốn “lấp đầy chỗ khiếm khuyết” mà trong

chiến tranh, vì mục tiêu giải phóng dân tộc nên văn học chỉ viết về hạnh phúc

mà không nói đến bi kịch, đau khổ Tác phẩm Thời xa vắng đánh dấu sự

chuyển hướng trong sáng tác của nhà văn Sau thành công bước đầu, Lê Lựu

viết một loạt tiểu thuyết theo xu hướng này Đại tá không biết đùa (1989),

Chuyện làng Cuội (1991), Sóng ở đáy sông (1995), Hai nhà (2000), Thời loạn (2009) Hai tiểu thuyết của nhà văn được chuyển thể thành phim là Thời xa

vắng và Sóng ở đáy sông Lê Lựu nhận được một số giải thưởng cho tác phẩm

của mình Giải nhì (không có giải nhất) cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ

(1967 - 1968) với truyện ngắn Người cầm súng; giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1986) với tiểu thuyết Thời xa vắng Gần đây nhất, tiểu thuyết Thời loạn

ra đời cũng trên tinh thần nhận thức lại thực tại Đó là dấu hiệu cho thấy bản lĩnh và những trăn trở tìm tòi không ngừng của nhà văn trên con đường nhận thức sâu sắc giá trị sống đích thực của con người

1.2.2 Quan niệm về nhận thức lại thực tại

Nhận thức thuộc về bản chất của hoạt động ý thức Hoạt động này giúp con người hiểu rõ các đối tượng cần biết đến từ tên gọi, khái niệm đến nghĩa

và ý nghĩa; từ hiện tượng đến bản chất; từ hình thức đến nội dung… “Nhận

thức thông thường tạo cơ sở cho nhận thức thẩm mỹ - một loại nhận thức sự đặc thù nhằm khám phá mọi hiện tượng dưới ánh sáng của lí tưởng thẩm mỹ

và cái đẹp(…) Thực chất đó là sự phát hiện các giá trị tinh thần để nâng cao phẩm cách con người” [65, tr.218]

Nói đến chức năng nhận thức là nói đến khả năng của văn học trong việc cung cấp tri thức, mang đến sự hiểu biết, giúp con người khám phá thế giới hiện thực, phản ánh cuộc sống trong toàn bộ tính tổng hợp toàn vẹn của

nó Văn học trước hết là cái kho chứa khổng lồ những tri thức về đời sống xã hội vì cuộc sống con người là đối tượng nhận thức trung tâm của nó Văn học nhận thức cái khái quát qua cái cụ thể, cái mới lạ trong cái cụ thể và quen thuộc, khiến con người nâng cao khả năng tự nhận thức Với người đọc, quá trình nhận thức hiện thực đời sống trong tác phẩm đồng nghĩa với quá trình nếm trải, sống lại từ đầu một biến cố, một tâm trạng, một tình huống hay số phận để giác ngộ, hiểu ra vấn đề đặt ra trong đời sống xã hội của con người

Bằng hình tượng nghệ thuật, văn học giúp con người nhận thức các giá trị tinh thần kết tinh trong thế giới đối tượng, khơi gợi khả năng biến quá trình nhận thức thế giới khách quan thành quá trình tự nhận thức về bản thân

Nhận thức này được kết tinh trong tính cách nhân vật Tính cách cũng là nội dung cơ bản của nhân vật văn học Tính cách kết tinh các quan hệ xã hội của con người Khám phá các số phận, tính cách khác nhau mang lại cho con người hiểu biết sâu sắc về đời sống Nhận thức thẩm mỹ của văn học phụ thuộc vào trình độ chung của đời sống và những yêu cầu xã hội đặt ra cho từng thời cho nên có biểu hiện khác nhau giữa các thời kì văn học

Theo tác giả Nguyễn Văn Lưu, trong Thời xa vắng “Nhận thức lại

thực tại ở đây không phải là phủ nhận, gạt bỏ những thành quả trí tuệ mà chúng ta đã được Nhận thức lại thực tại ở đây là yêu cầu ở nhà văn sự khám phá sâu hơn vào những vùng hiện thực mà trước đây do nhu cầu của lịch sử hoặc do sự vận động của thực tại đời sống nên chưa được chú ý đúng mức Những vùng hiện thực đó đến nay trở nên sôi động và cấp thiết đòi hỏi được nhận thức và phản ánh sâu sắc” [42]

Nhận thức lại được coi là trong những khuynh hướng vận động của

văn học Việt Nam thời kì đổi mới “ khuynh hướng này thường lấy quá khứ

làm đối tượng phân tích, không phải toàn bộ quá khứ mà là những phần khuất lấp, những vấn đề chưa được văn học thời trước quan tâm đúng mức”

[10, tr.201] Tác phẩm viết theo xu hướng này vẫn lấy các sự kiện lịch sử làm nền cho câu chuyện nhưng trung tâm soi ngắm của tác giả là số phận con người Văn học không dùng con người làm phương tiện biểu đạt lịch sử như trước mà qua thăng trầm của lịch sử mà khắc họa số phận con người Lịch sử được đánh giá từ cái nhìn nhân bản do đó có nhiều vấn đề được đặt vào

“trường” nhận thức lại Tuy nhiên, Nhận thức lại thực tại không phải là lối

“minh họa ngược”, nhìn lại quá khứ bằng định kiến lệch lạc, mặc cảm cá

nhân, làm cho hiện thực mất đi tính khách quan, chân thật Nhu cầu được nói thật đã khơi nên dòng văn học chống tiêu cực phát triển ồ ạt từ giữa những năm tám mươi Mặt tiêu cực, mặt trái của xã hội và cái xấu, cái ác được phanh phui đến tận cùng Nhưng “sự thật” hay tính “hiện thực” không phải là

mục đích duy nhất của văn học Chưa kể đến việc một số tác phẩm, vì nhiệt tình chống lại cái xấu lại sa vào cường điệu, phóng đại theo định kiến và áp đặt của bản thân dẫn đến bóp méo hiện thực

Hiện thực cần có cái nhìn đa dạng, nhiều chiều, sự suy ngẫm, nghiền ngẫm về nó Việc nhà văn lựa chọn hiện thực nào không quan trọng bằng cách đánh giá về nó Kinh nghiệm của cá nhân tạo ra sự độc đáo, hấp dẫn trong nhìn nhận, đánh giá hiện thực Từ phản ánh đến nghiềm ngẫm về cuộc sống, vai trò chủ thể của nhà văn tăng lên và thoát khỏi sự ràng buộc của “chủ nghĩa đề tài” Hiện thực được mô tả trở thành nơi gửi gắm suy ngẫm về cuộc

sống và nhận thức của con người về nó Nhận thức lại trở thành một khuynh

hướng sáng tác tạo dấu ấn đặc sắc cho văn học thời kì đổi mới

Nhận thức lại thực tại là sự đáp ứng yêu cầu nhìn thẳng vào sự thật

Nhiều tác giả chọn xu hướng này để nhìn lại hiện thực thời kì qua, phơi bày những mặt trái còn bị che khuất, lên án những tư tưởng, thói quen đã lỗi thời, trở thành vật cản trên bước đường phát triển của xã hội

1.2.3 Nhận thức lại - cảm hứng chủ đạo trong Thời xa vắng

“Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên

suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm” [74, tr.39] Nhờ cảm hứng chủ đạo, nghệ sĩ thống nhất đề tài, tư tưởng

trong tác phẩm và khẳng định các nguyên tắc thế giới quan của mình trong tác phẩm

Nhận thức lại thực tại là cảm hứng bao trùm Thời xa vắng Nó chi

phối thái độ nhà văn với hiện thực cuộc sống đồng thời tác động đến tình cảm

của bạn đọc Thời xa vắng là thành công đầu tay của Lê Lựu trong xu hướng sáng tác xem thực tại là vấn đề cần Nhận thức lại “làm thế nào để giúp con

người nhận thức về chính mình đầy đủ hơn, từ đó tìm cách sống hợp lí hơn, đấy vẫn là nhiệm vụ thiêng liêng mà mọi nền văn học chân chính xưa nay

muốn đảm nhận” [73, tr.620] Nhà phê bình Vương Trí Nhàn cho rằng theo

nghĩa ấy, “Thời xa vắng nên được xem là cuốn sách biết làm đúng nhiệm vụ

một tác phẩm văn học cần làm” Như vậy, sáng tác của Lê Lựu được đánh giá

cao ở khả năng hướng tới người đọc tới hiểu biết về cuộc sống trên tinh thần nhận thức lại các vấn đề của thực tại

Lê Lựu mang đến cho bạn đọc một hiện thực không giống như trong văn học thời kì trước đó Nhà văn chú ý đến khía cạnh nhức nhối, đáng buồn

của cuộc sống Hiện thực trong Thời xa vắng không phải là thứ hiện thực vừa

mới vừa lạ như ở Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài…Đấy là thứ hiện thực “mới” mà không “lạ”, có tác dụng mở rộng vùng hiện thực đã quen thuộc trên tinh thần lật xới lại các vấn đề của đời sống, trả lại cho chúng vị trí quan tâm xứng đáng trong đời sống con người

Lê Lựu không phải là người khởi đầu cho khuynh hướng này Trước

khi Thời xa vắng ra đời, trên văn đàn đã xuất hiện một số tác phẩm mà người đọc tinh ý thấy thấp thoáng nhu cầu Nhận thức lại thực tại Nguyễn Minh Châu thể hiện xu hướng này trong các truyện ngắn Bức tranh, Chiếc thuyền

ngoài xa, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành…Tiểu thuyết Đứng trước biển của Nguyễn Mạnh Tuấn Cha và con và…, Gặp gỡ cuối năm của Nguyễn

Khải cũng chỉ ra vấn đề cần có cái nhìn mới trước thực tại Nhưng có lẽ, phải

đến khi Thời xa vắng ra đời vấn đề Nhận thức lại thực tại mới được ý thức một cách rõ ràng và thuyết phục hơn: “nhu cầu nhận thức lại không phải chỉ

để công bằng hơn với quá khứ mà còn để diễn đạt ý thức cá nhân như một bước phát triển mới của lịch sử cộng đồng” [10, tr.64] Sau đó, các tiểu

thuyết Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải; Bến không chồng của Dương Hướng; Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng…là sự tiếp nối

xu hướng này trong văn học thời kì đổi mới

Bên cạnh cảm hứng phê phán nổi trội ở một số tác phẩm thì phổ biến

và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc hơn là cảm hứng về con người và thân

phận của họ Nhà văn Nguyễn Minh Châu biến tác phẩm thành những cuộc đối chứng trong tư tưởng để vượt lên những nhận thức sai lầm, hoặc máy móc, giản đơn về con người, xã hội và qua đó tự phê phán nghiêm khắc bản thân mình Cảm hứng minh họa lùi xuống sau cảm hứng phân tích, đối thoại, chiêm nghiệm Nhà văn Nguyễn Khải đánh giá con người cá nhân qua cái nhìn chế giễu, nhận thức lại để nhận ra giá trị đích thực trong cuộc sống

Trong Thượng đế thì cười, nhân vật tôi đến cuối đời nhận thức lại về mình

trong sự soi chiếu đến tận cùng bản chất người để thấy cái xấu xa, hèn kém, nhỏ mọn đứng bên cạnh cái tốt đẹp; cái được và mất trong cuộc đời…

Nhận thức lại thực tại không đồng nghĩa với “ xét lại” mà theo tinh

thần “ khi nhờ vào kinh nghiệm người ta gạt bỏ sai lầm khỏi cái chủ quan mà

nó bao hàm, người ta sẽ đi dần đến chân lý” (Bút kí triết học - Lênin) Tiểu

thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới là hành trình tìm đến những chân giá trị của cuộc sống Nhà văn đặt ra trong tác phẩm những vấn đề “không mới” như vấn

đề chiến tranh, nông thôn, quyền sống của con người…Trên tinh thần nhận thức lại thực tại, các vấn đề đó được nhìn nhận chân thực và mang ý nghĩa tích cực hướng tới đề cao nhân tố con người theo hướng nhân văn Tiểu thuyết Lê Lựu nói riêng và các sáng tác theo xu hướng này nhờ đó mang sức hấp dẫn của sự thật như nó đã từng tồn tại trong trong đời sống con người

Thời xa vắng là lời tự bạch “nửa đời nhìn lại” của một con người

sống cuộc đời là chuỗi dài bi kịch Hoàn toàn có thể xây dựng Sài thành nhân vật anh hùng nhưng tác giả không đi theo lối mòn đó của văn học trước 1975 Nhà văn quan tâm đến đau khổ của Sài trong thân phận con người và những

gì gần gũi nhất với nó Điều tác giả muốn bạn đọc tiếp cận là một số phận cá nhân với vấn đề của riêng nó

Xét trên bình diện xã hội, Sài là người thành đạt Gia đình rất nghèo nhưng anh vẫn được đi học và học rất giỏi Ra chiến trường, Sài lập được chiến công, trở thành anh hùng Sài may mắn trở về sau ngày đất nước giải

phóng, được tiếp tục đi học và trở thành giảng viên của một trường quân sự Sài là niềm tự hào của gia đình và mơ ước của nhiều người Vậy, do đâu mà Sài luôn trong tình trạng “vênh lệch” trong cuộc sống?

Nhà văn không những chỉ cho bạn đọc thấy Sài đã trưởng thành thế nào trong vai trò xã hội mà còn nhìn nhận cuộc đời anh trên phương diện cuộc sống cá nhân Bất hạnh của Sài bắt đầu từ năm mười ba tuổi Anh bị buộc phải lấy vợ khi mới chỉ là một đứa trẻ chỉ thích học và chơi trò trận giả Khi

bắt đầu có ý thức về việc phải sống chung với kẻ mà mình “ghét từ đầu đến

chân”, Sài đau khổ và uất ức nhưng lại luôn phải che giấu điều đó vì danh dự

của gia đình và danh hiệu của cá nhân Sài phải sống bằng hai cuộc đời thật

và giả Điều đó khiến Sài luôn ở trong tình trạng phải đối phó với dư luận và giả tạo với bản thân Dù biết mình phải chịu bất công nhưng Sài không dám lên tiếng phản đối vì đó là nề nếp gia phong ăn sâu vào tiềm thức con người Đến khi Sài nhận ra tình yêu đích thực của mình thì anh rơi vào tình trạng bế tắc Sài trốn chạy tất cả bằng cách đi bộ đội Nhưng, sống trong tập thể, con người ấy vẫn cô đơn, không thể chia sẻ với ai đau khổ của mình Anh chỉ còn biết trút tâm sự của mình vào trang nhật kí Càng thành đạt trong sự nghiệp Sài lại càng bất hạnh trong tình cảm riêng tư Tập thể áp đặt cho anh phải

“yêu vợ” thế là Sài có con mà vẫn không thể yêu nổi vợ Với Hương, anh là

loại người đểu cáng, giả dối trơ trẽn Sài vĩnh viễn mất đi tình yêu đẹp đẽ với Hương bởi sai lầm không thể lấy lại được

Cuộc đời Sài bị nguyên tắc ấu trĩ, cứng nhắc của tập thể chi phối Với quan điểm cá nhân phục tùng tập thể, tập thể yêu, ghét hộ cá nhân thì những

chuyện như đọc trộm nhật kí hay giám sát việc “yêu vợ” của người khác là dễ

hiểu Tập thể nhào nặn cá nhân bằng sự áp đặt của dư luận Tình trạng đó dần tác động làm biến đổi tính cách nhân vật Sống trong sự “bao cấp tinh thần” của tập thể còn khiến Sài mắc căn bệnh chủ quan, đơn giản khi bước vào cuộc sống thời bình Sài say sưa với hào quang của người anh hùng và thỏa mãn

với những gì đã có với tâm lí “đi đánh nhau được thì làm gì cũng được” Sau

khi được giải thoát khỏi cuộc hôn nhân làm anh đau khổ suốt một thời tuổi trẻ, Sài hăm hở lao vào tìm kiếm tình yêu như để bù đắp thiệt thòi cho mình

Từ sai lầm này Sài lao vào một lầm lạc khác Sài không đủ tỉnh táo để nhận ra giữa anh và Châu có một khoảng cách của hai thứ văn hóa, hai lối sống khác biệt Những tập thể lớn, nhỏ dạy anh sự phục tùng nhưng lại không dạy anh lòng tự trọng cần thiết của một con người cho nên sống với Châu Sài luôn nhượng bộ, cam chịu, hèn nhát Sài sẽ còn bị lợi dụng, lừa dối, khinh rẻ khi chưa có được bản lĩnh cá nhân, cá tính và lòng tự trọng Từ bi kịch cá nhân,

tác giả muốn đặt vấn đề mang ý nghĩa thời đại Có một Thời xa vắng, con

người chỉ sống với cộng đồng mà quên mất những bi kịch cá nhân Khi người

ta sống mài mòn cá tính, thủ tiêu cá nhân đồng thời cũng sẽ đánh mất quyền được sống là mình và đó là nguyên nhân sâu xa của nhiều bi kịch trong đời sống

Thời xa vắng nhìn lịch sử qua số phận cá nhân, sự kiện không còn lấn

át con người Vấn đề trọng đại như chiến tranh cũng chỉ tồn tại như một biến

cố chi phối cuộc đời nhân vật Hạnh phúc, khổ đau của con người trong cuộc sống đời thường trở thành trung tâm vấn đề nhận thức của tác phẩm

Sau Thời xa vắng, nhà văn Lê Lựu tiếp tục đi sâu vào những vấn đề từng được đề cập đến như vấn đề chiến tranh ( Đại tá không biết đùa ); vấn đề nông thôn Việt Nam (Chuyện làng Cuội); vấn đề con người và các giá trị sống (Sóng ở đáy sông , Hai nhà, Thời loạn) Mặc dù còn nhiều ý kiến đánh

giá về tiểu thuyết Lê Lựu, thậm chí là trái chiều nhưng những tác phẩm này

đã đề cập đến vấn đề nóng hổi của đời sống và nhà văn vẫn kiên định với hành trình mang lại nhận thức sâu sắc hơn về cuộc sống

Thời xa vắng là một hướng tiếp cận hiện thực từ số phận cá nhân Qua

những trải nghiệm, trả giá của cá nhân tiến tới nhận thức lại quan hệ giữa cá nhân và xã hội, giữa con người và hoàn cảnh, nhận thức lại chính mình và

mối liên hệ với cá nhân khác Quá trình đó chỉ ra những vênh lệch, khiếm khuyết, hạn chế của con người, thời đại Đó cũng là nguyên nhân đẩy nhiều cuộc đời vào bi kịch và là trở lực trên con đường đổi mới đất nước

Thời xa vắng tạo bước ngoặt trong sự nghiệp của nhà văn Lê Lựu Đây

cũng là tác phẩm có ý nghĩa như một dấu mốc trong tiến trình vận động và đổi mới của văn xuôi nước nhà sau 1975 Tác phẩm là kết tinh những tìm tòi, thể nghiệm của văn học thời kì tiền đổi mới mở ra giai đoạn mới trong sự phát

triển sôi nổi của văn xuôi Việt Nam những năm tiếp theo Thời xa vắng là tác

phẩm tiêu biểu, có vị trí đặc biệt trong văn học Việt Nam thời kì đổi mới Do

vậy, tìm hiểu về Thời xa vắng không chỉ giúp cho việc đánh giá sáng tạo

nghệ thuật của nhà văn mà còn để hiểu rõ hơn bản chất, qui luật vận động, phát triển của văn xuôi thời kì đổi mới

1.2.4 Tiểu thuyết Lê Lựu và vấn đề nhận thức lại thực tại

Mở rừng là tiểu thuyết đầu tiên của Lê Lựu Tác phẩm viết về một đại

đội lái xe vận tải hàng ra tiền tuyến Cùng với họ còn có những chiến sĩ công binh, thông tin, pháo binh cùng làm việc trên một cung đường trọng điểm bắn phá của địch Trường Sơn hiện lên qua trang văn Lê Lựu bạt ngàn rừng núi và

là tâm điểm của cuộc chiến tranh gian khổ quyết liệt Những người lính đến với cuộc chiến đấu này từ hoàn cảnh khác nhau, trong cương vị, nhiệm vụ riêng Trong chiến đấu, họ có tâm trạng, suy nghĩ, hành động bộc lộ bản chất khác nhau Chính ủy Quang Văn có tầm nhìn sâu rộng, tác phong đĩnh đạc của một cán bộ chính trị Binh trạm trưởng Lan xốc vác trong công việc, tính tình thẳng thắn đến nóng nảy Trường, Vũ là những chiến sĩ có tâm hồn trong sáng, đẹp đẽ Nhà văn đặt ra vấn đề chiến tranh và con người Việt Nam trong cuộc chiến đó Vẫn một cảm hứng ngợi ca khá quen thuộc trong các truyện ngắn của Lê Lựu nhưng ở tiểu thuyết đầu tay này, Lê Lựu thể hiện sự đánh giá con người toàn diện hơn đặt trong sự đa dạng và phức tạp của đời sống Trong con người đan xen giữa phẩm chất anh hùng và cái tầm thường; cái xấu

bên cạnh cái tốt Cuộc đời họ không hề đơn giản, đó là cuộc đấu tranh vượt qua hoàn cảnh éo le để giải quyết những khúc mắc trong cuộc sống Mỗi con

người phải làm một cuộc “mở rừng” để tìm cho mình lối đi trong cuộc sống

Tiểu thuyết thứ hai của Lê Lựu có tên là Ranh giới Nhà văn chọn

mảng đề tài viết về cuộc sống ở miền Nam những ngày sau giải phóng Lực lượng cánh mạng phải đối phó với bọn tình báo CIA và tướng tá Ngụy đang

âm mưu vượt biển trốn ra nước ngoài mang theo những tài liệu mật Nhân vật chính trong tiểu thuyết là Ngân Cô dũng cảm cứu Xuân - chiến sĩ quân giải phóng trong một tình huống nguy hiểm Tình yêu nảy nở giữa hai người nhưng Ngân không thoát khỏi cái bóng của lối sống thực dụng Cô yêu Xuân

và ủng hộ cách mạng nhưng vẫn đi tìm cái đáng yêu ở kẻ thù của dân tộc Tính cánh buông thả khiến Ngân sống không có ranh giới, thiếu sự ý thức về mục đích sống Ngân bị kẻ thù lợi dụng và cuối cùng phải trả giá bằng mạng sống của mình Trong tác phẩm này, hiện thực được đặt trên một bình diện

mới Vấn đề Ranh giới đặt ra cho nhân vật là nhận thức về lối sống, nhân cách

con người

Nhìn chung, hai tiểu thuyết kể trên của Lê Lựu vẫn không khác “văn

học sự vụ” Mặc dù có những dấu hiệu mới về quan niệm con người, hiện

thực nhưng còn ở mức độ thử nghiệm Phải đến khi Thời xa vắng ra đời, các

vấn đề nhân sinh, thế sự mới được đặt ra quyết liệt và tạo nên khuynh hướng

nhận thức lại trong tiểu thuyết Lê Lựu Thời xa vắng khai thác nhiều tầng vỉa

khác nhau của đời sống Có vấn đề chiến tranh, nông thôn nhưng bao trùm là

nhận thức lại về con người và các vấn đề của nó Thời xa vắng là tiếng nói

mới về cái xấu, cái nhếch nhác hàng ngàn năm dưới lũy tre làng Sài sinh ra ở một vùng quê nghèo quanh năm khổ sở bởi lụt lội Nơi đây, người ta quen với việc đi làm thuê hơn là trồng cấy trên mảnh ruộng của mình Tâm lý của kẻ làm thuê hóng hóng chờ sai bảo khiến con người dần mất đi sự chủ động, quyết đoán trong cuộc sống và là trở ngại về tính cách của Sài trong cuộc

sống sau này Tác phẩm viết về số phận cá nhân con người trong sự chi phối của hoàn cảnh sống và tính cách Nhìn nhận cuộc sống trên cái nhìn nhân bản giúp nhà văn có được sự chiêm nghiệm sâu sắc và đúc rút triết lí về cuộc sống Tinh thần xới lật lại các vấn đề của đời sống mang lại cho tác phẩm ý nghĩ nhận chân các giá trị sống của con người

Đại tá không biết đùa đặt ra vấn đề tình yêu lứa đôi trong những người

trẻ tuổi và xung đột về nhận thức, ứng xử giữa hai thế hệ cha - con; già - trẻ xung quanh vấn đề này Đại tá Hoàng Thủy là hiện thân cho lối tư duy chủ quan, duy ý chí Con trai ông ngay từ nhỏ đã phải chịu sự giáo dục hà khắc và

bị tước quyền tự quyết định cuộc sống Ông sắp xếp cho Tùy nhập ngũ để rèn luyện và xa cô gái mà ông cho rằng con trai ông không nên gắn bó Kết thúc tác phẩm là cái chết đau xót, bi thảm của Tùy trong vòng tay người con gái anh yêu để lại sự dày vò, ân hận của đại tá Hoàng Thủy Nhà văn muốn đặt ra vấn đề khi con người chỉ sống với nghĩa vụ và sự nghiệp chung mà quên đi ý thức về cá nhân, họ sẽ gây ra đau khổ cho những người xung quanh và chính mình Tác giả tô đậm hậu quả của căn bệnh duy ý chí để mang đến sự khẳng định không có quan niệm sống và ứng xử hợp tự nhiên thì làm bất cứ việc gì kết quả thu được cũng chỉ là trò đùa

Chuyện làng Cuội viết về một làng quê chứa đầy những câu chuyện

giả dối Người lương thiện bị lừa gạt trắng trợn và phải gánh chịu bất hạnh

Kẻ dối trá đầy mưu mô lại dễ thành đạt Qua Chuyện làng Cuội, Lê Lựu muốn

đặt ra vấn đề nghiêm chỉnh có ý nghĩa thời sự về việc nhân dân có thể chịu đựng tất cả mọi chà đạp, lừa dối của đế quốc phong kiến, chịu mọi hi sinh, mất mát thăng trầm của đất nước Nhưng khi bị chính người thân yêu ruột thịt chà đạp, lừa dối thì họ không sống nổi Tác phẩm phơi bày hiện tượng con người chà đạp, lừa dối lẫn nhau kể cả người thân trong gia đình Đây là hiện tượng đáng báo động và cần phải lên án Đời sống nông thôn được nhận thức lại mang đến một cái nhìn mới về cuộc sống cơ cực vì đói nghèo, hủ tục của

người nông dân Cùng với đó, sự biến chất của con người là hiện thực nhức nhối cần phải đối diện

Hai nhà là bi kịch hôn nhân gia đình trong thời kì con người phải đối

đầu với thử thách nghiệt ngã của cuộc mưu sinh Nhìn bề ngoài, gia đình Tâm

- Linh Anh là một kiểu mẫu gia đình trí thức nhưng thực tế họ chỉ gá buộc với nhau tạm bợ Tâm sống trong mặc cảm mình là anh nhà báo quèn, không lo nổi cuộc sống kinh tế nên đành sống nhẫn nhục còn Linh Anh chỉ coi Tâm là

thứ chồng hờ, hèn kém Với Hai nhà, Lê Lựu đi thẳng vào phân tích nguyên

nhân tan rã của gia đình được coi là tế bào của xã hội Tác phẩm nói về bi kịch của con người trong cuộc sống hôn nhân gia đình Khi người ta chạy theo dục vọng cá nhân thì gia đình chỉ còn là sự gá buộc hờ hững, vỏ bọc hợp pháp để che đậy lối sống buông thả, hưởng lạc Tâm không chỉ là nạn nhân của sự lừa dối mà chính anh cũng phải chịu trách nhiệm về sự cả tin, nhu nhược của mình

Thời loạn là tiểu thuyết mới nhất của nhà văn Lê Lựu Tác giả viết về

một sản phẩm của “Thời loạn” Xanh Dương Lẫm Liệt hoàn toàn tha hóa,

biến chất về lối sống, phẩm chất Tính cách nổi bật của cô là thản nhiên coi thường tất cả và sẵn sàng làm bất cứ điều gì để đạt được mục đích Bằng cách

đó, Lẫm Liệt ngày càng nổi danh Cô có đủ loại bằng cấp và vị trí xã hội minh chứng cho sự tài giỏi của mình Qua tác phẩm này, Lê Lựu muốn nhìn nhận lại vấn đề lối sống, nhân cách, cá tính con người trong sự chi phối của đồng tiền thời kì kinh tế thị trường

Điểm qua tiểu thuyết Lê Lựu có thể nhận thấy nhà văn luôn trăn trở trước vấn đề nhận thức chân xác về cuộc sống Con người và những vấn đề của nó luôn là tâm huyết, tâm điểm khám phá trong tác phẩm của Lê Lựu Từ

Thời xa vắng đến Thời loạn, nhà văn muốn đi đến nhận thức về giá trị sống

của con người Nhà văn đặt nhân vật vào các biến cố trọng đại có tác động sâu sắc đến vận mệnh con người như chiến tranh, cải cách ruộng đất, đời sống

bao cấp, kinh tế thị trường, thời kì hội nhập…Các nhân vật trong tiểu thuyết

Lê Lựu cũng có sự thay đổi từ nhân vật người lính, nông dân đến nhân vật trí thức Điều đó cho thấy nhà văn luôn bám sát đời sống, trăn trở tìm tòi, thẳng thắn và dũng cảm trong phản ánh và sáng tạo nghệ thuật

Tiểu thuyết của Lê Lựu hướng về nhận thức thực trạng con người đánh

mất mình trong cuộc sống Đó không chỉ là vấn đề của Thời xa vắng mà còn

mang ý nghĩa cảnh báo trong đời sống thực tại Vấn đề cá tính và sự tha hóa biến chất về nhân cách vẫn đang được đặt ra hơn hai mươi năm sau sự ra đời của tiểu thuyết này

Tóm lại, thời kì đổi mới nhà văn Lê Lựu chọn cách phản ánh hiện thực qua số phận cá nhân Từ điểm nhìn này bức tranh đời sống hiện lên nhiều đứt gãy, ánh sáng đan xen với bóng tối Hiện thực này gợi nhiều bức xúc và làm nổi bật vấn đề cần nhận thức lại Nhân vật gây ám ảnh trong tiểu thuyết Lê Lựu là những con người thụ động, bạc nhược, đánh mất mình trong cuộc

sống Trong quá trình Nhận thức lại thực tại, nhà văn không tránh khỏi cái

nhìn hoài nghi trước thực tại nhiều bức xúc, phi lí Thái độ đó trước hết thể hiện trăn trở về vấn đề con người mặt khác nó kích thích hành động tích cực của mỗi người hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn

mực giá trị mới Thời xa vắng của Lê Lựu thể hiện “tinh thần nhận thức lại

đời sống với mong muốn nhìn nhận lại các giá trị của đời sống một cách sâu sắc và toàn vẹn, vượt qua lối nghĩ giản đơn, sơ lược và ngây thơ của một thời lãng mạn [77, tr.26]

Nguyễn Minh Châu cho rằng trong văn học một thời “Sự kiện lấn át

con người” [14] nhưng rồi sẽ có lúc con người trèo lên trên các sự kiện để đòi

quyền được sống Đó là lúc vấn đề con người được trả lại đúng vị trí của nó Cuộc sống đời thường vốn dĩ phong phú, phức tạp, không thể có một khuân mẫu nào cho nó Vì thế, cũng không nên để con người phải là đại diện cho kiểu mẫu nào đó Thậm chí, con người có thể chỉ là đại diện cho chính bản thân mình bởi cá tính, phẩm chất của cá nhân là riêng biệt Đời sống xã hội

phong phú vô tận bởi không phải chỉ có “thánh thần” mà đan xen “người tốt,

kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỉ”(Nguyễn Minh Châu)

Trong mỗi con người có mảng sáng, góc khuất trong tâm hồn giống như dòng sông lúc ấm, lạnh; lúc êm ả, khi lại dạt dào (L Tônxtôi) Văn học thời kì đổi

mới đưa hàng loạt vấn đề của đời sống thường nhật trở thành tâm điểm Nhận

thức lại đặc biệt là những gì thuộc về con người cá nhân

2.1.1 Vấn đề chiến tranh

Chiến tranh là một hiện thực khốc liệt chi phối vận mệnh dân tộc và số phận nhiều thế hệ trong và sau cuộc chiến Trong hoàn cảnh đặc biệt đó của đất nước thì chiến tranh trở thành đề tài nổi bật trong văn học là điều dễ hiểu

Các tác phẩm nổi tiếng một thời như Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc),

Người mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), Hòn Đất (Anh Đức), Dấu chân người lính

(Nguyễn Minh Châu)…đều tập trung khắc họa người anh hùng trong chiến đấu Do đó, ngợi ca trở thành cảm hứng chủ đạo của văn học viết về chiến tranh

Nếu như một dân tộc không thể phát triển bình thường trong chiến tranh thì văn học cũng không nằm ngoài qui luật đó Sau năm 1945, với

phương châm “Kháng chiến văn hóa, Văn hóa hóa kháng chiến”, văn học tự

nguyện chấp nhận ràng buộc mới với nhiệm vụ xã hội Giải phóng dân tộc trở thành mục tiêu hàng đầu Mỗi nhà văn phải là một chiến sĩ trên mặt trận văn hóa, nghệ thuật Tác phẩm văn học phải hướng tới nhiệm vụ tuyên truyền cách mạng, cổ vũ chiến đấu Vì vậy, khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn chi phối mạnh mẽ văn học giai đoạn 1945 - 1975 Văn học thời kì này có đặc trưng dễ nhận thấy là đều khắc họa chân dung người lính ra trận với tinh thần quả cảm, anh dũng, lập nhiều chiến công Sự hi sinh, mất mát ít được nhắc đến Những tác phẩm có đề cập đến khía cạnh này bị xem là yếu đuối, mang tư tưởng phản động Muốn viết về sự hi sinh, nhà văn phải biến cái chết

đó thành sự bất tử của hình tượng người anh hùng để khẳng định lí tưởng cách mạng bất diệt

Sau năm 1975, đất nước chuyển sang một giai đoạn mới Bối cảnh đó tạo nên những chấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học của chiến tranh với những yêu cầu nghiêm ngặt về chính trị, tư tưởng, văn học trở về với vấn đề đời sống xã hội để tìm kiếm và thiết lập giá trị tinh thần phong phú của con người Chiến tranh vẫn là đề tài lớn trong văn học Các tác

phẩm Năm 75 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Trong cơn gió lốc (Khuất Quang Thụy)…viết bằng cảm hứng

ngợi ca tinh thần chiến đấu và hi sinh anh dũng của người lính nhưng đã bắt đầu có dấu hiệu của thay đổi trong quan niệm phản ánh Sự thay đổi đó tạo

nên hình tượng nghệ thuật mang tính toàn vẹn, chân thực hơn về con người Bên cạnh sự quả cảm, tinh thần anh dũng, người lính cũng có những phút yếu lòng Trong chiến thắng có đau thương, mất mát…Đó là nét mới trong các tác

phẩm viết về đề tài chiến tranh Tiểu thuyết Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh),

Lửa từ những ngôi nhà (Nguyễn Minh Châu)… nhìn chiến tranh như sự gieo

rắc tai họa, sự tàn phá cuộc sống con người Nhu cầu Nhận thức lại thực tại tạo nên sự thay đổi quan niệm khi viết về chiến tranh “Nhưng tại sao chúng

ta chỉ viết về hạnh phúc mà không nói đến bi kịch? Khiếm khuyết này chỉ có thể chấp nhận được trong giai đoạn chiến tranh vì dân tộc này đã hi sinh quá lớn, cá nhân cũng đã hi sinh quá lớn Người ta cần có sự vỗ về an ủi động viên cái người ta đang thiếu là niềm vui và hạnh phúc Một người mẹ có ba con hi sinh ngoài mặt trận thì không nên nói đến sự mất mát nữa Người ta cần biết đến cái được của đất nước” Văn học thời chiến tranh hi sinh mình

thành “một binh chủng cùng dân tộc giải phóng đất nước” [44] nhưng khi

chiến tranh đã lùi vào quá khứ thì cách viết này không còn thích hợp nữa Văn học phải vận động theo hướng thay đổi quan niệm phản ánh hiện thực

Trong tiểu thuyết Năm 75 họ đã sống như thế, tác giả dành những trang

đầu tiên cho tên lính Ngụy bị giết trước tổng tiến quân năm 1975 bộc bạch

suy nghĩ về chiến tranh qua nhật kí “Cả một thế hệ chúng ta đang bị chiến

tranh hủy hoại, đang thối rữa trong cái guồng máy khổng lồ không sao cứu vãn được” [78, tr.22] “Đời sống hiện tại đã làm đảo lộn mọi giá trị và bản chất con người đang bị uốn nắn một cách hung hãn [78, tr.23] Đây là lời của

một kẻ bên kia chiến tuyến cho thấy chiến tranh có sức hủy hoại ghê gớm và khả năng biến đổi cả bản chất Người Tuy nhiên, nhận thức về sự khủng khiếp của chiến tranh trong tác phẩm này còn khá dè dặt Nhân vật chính vẫn là người lính cách mạng trong không khí sôi nổi, hào hùng của những năm trước giải phóng Nhà văn không để nhân vật nói nhiều về mất mát nhưng cái chết của những chiến sỹ như Doanh, Mạc…trước ngày giải phóng không lâu để lại

ám ảnh về sự khốc liệt của chiến tranh với số phận con người Có những cuộc

gặp gỡ sau ngày chiến thắng hiện hữu mất mát, đau khổ hơn là niềm vui“ Một

người chồng đang ngồi trên chiếc xuồng máy sang bên kia sông thì gặp vợ và các con ngồi trên chiếc xuồng khác đi ngược chiều…người chồng vừa vẫy tay kêu lạc giọng, vừa nhảy ào xuống sông bơi ngược trở lại…Một chiến sỹ công binh bất ngờ gặp người anh đi lính Ngụy mới được cách mạng phóng thích…Người anh khóc, mái đầu rậm gục xuống ngực Một người chồng khác

đi tập kết trở về, gặp vợ mới từ nhà tù ra, cả hai vợ chồng đầu đều bạc trắng…”[78]

Tiểu thuyết Đất trắng của nhà văn Nguyễn Trọng Oánh viết về chiến

tranh với nhìn nhận khá mạnh bạo Nhà văn không đứng trên lập trường ta địch để ca ngợi mà nhìn nhận toàn diện cả thất bại, mất mát trong chiến đấu Tác giả tái hiện cuộc hành quân của trung đoàn 16 tiến về Sài Gòn Sau chiến thắng Mậu Thân Đó là thời điểm cả nước sống trong không khí chiến thắng,

-ngày giải phóng tưởng như đã rất gần nhưng “ càng -ngày, mọi người mới

nhận ra là không phải như thế Còn gian khổ còn ác liệt” [78, tr.135] Trung

đoàn tiến về vùng ven đô trong mùa mưa Đất trắng xóa, bộ đội lội trong nước ngập ngang người, máy bay địch quần thảo trên đầu, có trung đội bị xóa sổ hoàn toàn Địch nắm thế chủ động, bộ đội càng tiến vào sâu thương vong càng lớn Hoàn cảnh đó khiến không ít người dao động, phản bội lại lí tưởng cách mạng Cán bộ cao cấp như phó chính ủy Tám Hàn cuối cùng cũng không giữ được bản lĩnh, trở thành kẻ chiêu hồi Điều đó cho thấy bộ mặt tàn khốc của chiến tranh và sự phức tạp của con người nhất là khi bị đẩy tới ranh giới của cuộc sống

Chiến tranh càng lùi xa, người ta càng có cơ hội bình tâm nhìn nhận lại

về nó Đặc biệt sau năm 1986, với tinh thần đổi mới, nhìn thẳng vào sự thật, chiến tranh cũng là vấn đề cần được nhìn nhận lại Bạn đọc muốn có sự nhận thức toàn diện, đa chiều về hiện thực khốc liệt đó, không chỉ trên phương diện

dân tộc mà còn ở góc nhìn cá nhân những người từng tham gia cuộc chiến với những được mất trong cuộc sống đời thường Muốn làm được điều đó, nhà văn không chỉ cần tài năng, công sức mà còn cần cả sự dũng cảm khi đưa ra nhận thức mới mẻ, thậm chí đi ngược lại với quan niệm hiện tại của xã hội và

của cả chính mình trước đó Thời xa vắng là tác phẩm đánh dấu sự chuyển

hướng đó của nhà văn Lê Lựu Chiến tranh được nhìn nhận lại qua trải nghiệm của cá nhân và giàu chất suy tư hơn khi quan tâm đến thân phận con người, nhất là sau cuộc chiến

Trong tiểu thuyết Thời xa vắng, chiến tranh là trải nghiệm đau đớn của

một cá nhân Nó gắn nhiều hơn đến suy nghĩ, cảm nhận của một người lính chứ không phải còn trên phương diện cộng đồng, dân tộc Giang Minh Sài bước vào chiến tranh với động cơ có phần khác biệt so với những người cùng

thời “ Anh đi như sự chui luồn chạy trốn với cả hôm qua, hôm nay và ngày

mai mà tự bằng lòng với quyết định được coi là vô cùng “ dũng cảm” của mình: Hãy im lặng chịu đựng!!!” Với con người này, chiến tranh có thể giúp

anh thoát khỏi hoàn cảnh trớ trêu bị ràng buộc vào cuộc hôn nhân bất hạnh với người mình ghét bỏ Nhưng khoảng cách đó chưa đủ, Sài vẫn bị ép phải

“đoàn kết” với vợ “Đi Nam Vượt qua giới tuyến bên kia không ai có thể chạy theo tóm anh lại…Trong chiến đấu có bao nhiêu lí do để không ai hành

hạ anh chuyện vợ con Được yên thân cái đó thì khổ cực có là gì, hi sinh có là

gì với anh” [58, tr.137] Sài viết thư bằng máu để xin đi B, chiến đấu trực

tiếp ở chiến trường Nhà văn Lê Lựu muốn nhìn người lính không chỉ ở lí

tưởng mà ở những gì con người nhất vì “Mỗi con người còn có một cái gì đấy

mà người khác khó biết hoặc có biết cũng coi như không” [58, tr.135] Không

thể phủ nhận lí tưởng thiêng liêng của người chiến sĩ lúc bấy giờ, hàng nghìn thanh niên viết đơn tình nguyện cầm súng chiến đấu, sẵn sàng hi sinh cho tổ quốc, cho đồng bào miền Nam ruột thịt nhưng cũng không nên tuyệt đối hóa

lí tưởng ấy Đa dạng, phong phú luôn là sự hấp dẫn của cuộc sống và tâm hồn

con người có những góc khuất đầy bí ẩn Nhà văn không phủ định lí tưởng thiêng liêng của thời đại nhưng thêm một góc nhìn mới là thêm một cơ hội để nhìn con người toàn diện hơn Khoảng cách cần thiết sau chiến tranh và không khí dân chủ trong những năm đổi mới giúp nhà văn mạnh dạn bày tỏ nhận thức đó

Tuy vậy, Giang Minh Sài không phải là kẻ phản động hay hèn nhát Anh vẫn mang đầy đủ những phẩm chất của người lính chiến đấu vì tổ quốc

“Chiến tranh là một thử thách lớn, cũng lại là thước đo chính xác phẩm chất của con người” [73, tr.526] Chiến tranh làm bộc lộ ở Sài phẩm chất dũng

cảm, ý chí quyết tâm, tinh thần đồng đội của người lính Đó cũng là khoảng thời gian Sài được sống dào dạt, hết mình với đồng đội và trở thành anh hùng một cách giản dị

Thời xa vắng không dành nhiều trang viết về chiến tranh nhưng người

đọc có cái nhìn chân xác về hơn tác phẩm viết về chiến tranh trước đó của

chính tác giả Truyện ngắn “Người cầm súng”, “ Người về đồng cói” cho thấy

người lính anh hùng trong chiến đấu, kiên cường trong ý chí Họ có vẻ đẹp của lí tưởng thời đại nhưng chưa được khắc họa rõ nét tính cách nhân vật Các tiểu thuyết của nhà văn ra đời trước thời kì đổi mới cũng chưa làm nổi bật con người cá nhân trong đời thường cho nên thiếu sức hút với độc giả Tiểu thuyết

Mở rừng của Lê Lựu viết về một đơn vị lái xe vào chiến trường với nhiều tấm

gương người lính anh dũng như đại tá Quang Văn, Vũ, Trường, Ngà… Họ là những con người có số phận gắn bó với vận mệnh dân tộc, cuộc đời riêng hòa trong cuộc đời chung của toàn dân tộc Mặc dù nhà văn có chú tâm đến hoàn cảnh sống, tâm tư riêng của các nhân vật nhưng về cơ bản họ đều cùng đi đến một con đường, chung một lí tưởng cho nên thiếu đi tính đa dạng của cá nhân

Cuộc sống của Giang Minh Sài đặt trong hoàn cảnh chiến tranh nhưng nhà văn để nhân vật cảm nhận về nó hoàn toàn bằng trải nghiệm cá nhân Chiến tranh là đau đớn, mất mát trước hết là của riêng mình Đó là sự thử

thách khốc liệt với những người lính “Hành quân, hai chân phồng như phải

bỏng… hai gót và xung quanh bàn chân tuột hết một lượt da rồi lại đến lượt khác, máu tứa ra như cây sung vạc vỏ ứa nhựa…Đã hơn một năm ròng vác lên vai nỗi vất vả nặng nề của người lính, cái ước mơ từng ngày thật giản dị, được một đêm ngủ cho thỏa thuê, một giấc ngủ cho tròn đã là hạnh phúc…[58, tr.156] Sài chưa đối diện với quân thù thì đã bị cơn sốt ác tính

quật ngã “ Đã ba ngày lên cơn sốt li bì…Đêm nay anh không còn biết gì nữa

Mắt đã dại đi, da tím bầm và quai hàm cứng ngắc…” [58, tr.157] Người

lính thiếu thốn thường xuyên thiếu cơm, thiếu rau, thiếu trang phục…Cái chết

ở rất gần và đến vào bất cứ lúc nào Nhà văn không lí tưởng tinh thần hi sinh của người lính mà miêu tả nó bằng nỗi đau của thể xác Sài phải chứng kiến

cái chết đau đớn của người bạn khi hai người đi kiếm rau rừng “Một mảng

bom đã vạc cả mảng quần và mảng thịt gần bằng bàn tay ở phía mông bên trái của Thêm Phía đùi bên ấy cũng bị ba miếng nữa Máu chảy thành vũng ở phía dưới…[58, tr160] Cái chết của đồng đội trở thành ám ảnh khôn nguôi và

trở thành ấn tượng đau buồn về chiến tranh Người lính ấy “ vĩnh viễn chấm

dứt mọi gian khổ và hi vọng, chấm dứt cả lí tưởng và tình yêu… vào lúc hai mươi năm hai tháng sáu ngày [58, tr.166] Nhà văn xót xa trước sự sống ngắn

ngủi của con người Người lính ấy chắc hẳn còn nhiều khao khát về cuộc đời chưa được sống Văn học thời kì trước đổi mới ít viết về nỗi đau chiến tranh bằng cảm nhận của cá nhân hướng về con người như vậy

Người lính không chỉ mất mát trong cuộc chiến Sau khi trở về với cuộc sống đời thường, họ rơi vào bi kịch đau đớn của kẻ lạc lõng, không thể hòa nhập với cuộc sống hiện tại Sống trong thời bình cũng là thử thách khốc liệt không kém việc đối mặt với cái chết trên chiến trường Sài là người anh hùng trên chiến trường và trở về may mắn hơn rất nhiều đồng đội của anh Sài

có đầy đủ điều kiện để thực hiện được khao khát học tập của mình Anh học xong đại học, trở thành giảng dạy ở một trường kĩ thuật quân sự Sài cũng

được giải thoát khỏi cuộc hôn nhân với cô Tuyết Anh có đầy đủ ưu thế để bắt đầu cuộc sống mới và khao khát được sống để bù lấp thiếu hụt hạnh phúc riêng tư của mình Nhưng tự lựa chọn cũng không hề dễ dàng, nhiều lúc anh cảm thấy chán ngán với việc giới thiệu, mai mối của mọi người Sài đã rất lí trí cho đến khi Châu đã xuất hiện Châu giống như hạnh phúc bất ngờ tưởng như không thể đến với chàng trai gốc gác nông thôn như Sài Cô gái đó hiện thân cho sự hoàn hảo từ vẻ nhan sắc cho đến tâm hồn tinh tế, dịu dàng, hơn tất

cả những gì Sài có thể mong đợi Hạnh phúc tưởng như đã đến sau nhiều đau khổ nhưng không ngờ Sài lại rơi vào cái bẫy giả dối của một cô gái sành sỏi yêu đương Sự ngờ nghệch của Sài trước Châu rút cuộc mang đến cho anh một cuộc hôn nhân cọc cạch, chắp vá và kết thúc đau đớn bằng một lần li hôn nữa của Sài

Sài từng cho rằng đã là người lính ra khỏi cuộc chiến tranh thì không gì

là không thể làm được Anh đang là người thành đạt, tự tin, thậm chí hơi kiêu

căng “đi đánh nhau còn được, thì bây giờ làm gì cũng được” Tâm lí chủ

quan sinh ra từ trong chiến thắng khiến Sài thiếu tỉnh táo trong nhìn nhận những vấn đề trong cuộc sống thời bình Sài mắc sai lầm dễ dàng, ngờ nghệch biến mình thành kẻ bị lừa dối, lợi dụng Tuy nhiên, Châu không hoàn toàn có lỗi trong cuộc hôn nhân “cọc cạch” của hai người Ban đầu, anh được coi là người chân thật, đáng tin để cô chung sống nhưng càng ngày, giữa họ ngày càng khoét sâu sự khác biệt của hai lối sống, hai quan niệm khác biệt về hạnh phúc Sài mong thứ hạnh phúc chân chất, biểu hiện bằng sự hi sinh, lòng tận tụy còn Châu khao khát sự tinh tế, lịch thiệp, bản lĩnh của người đàn ông Cả hai đều có lí lẽ của riêng mình về hạnh phúc Sự vênh lệch này khiến cuộc hôn nhân ngày càng bất hạnh cho cả hai người

Mười bảy năm Sài đi bộ đội, cuộc sống thay đổi rất nhiều, hơn nữa cuộc sống ở thành thị khác xa làng Hạ Vị quê anh nhưng Sài choáng mắt trước cuộc sống mới nên mất khả năng nhìn nhận về bản thân mình Thêm

vào đó, Sài quen với cuộc sống giản dị, chân thật của người lính, suy nghĩ có phần giản đơn trước cuộc sống Trải nghiệm chiến tranh mang lại cho anh niềm tin vào tình cảm chân thành nhưng lại mất đi cơ hội có được kĩ năng sống cuộc sống đời thường muôn mặt Sự thiếu hụt đó khiến con người mất đi khả năng ứng xử mềm dẻo và cả sự tinh tường trong môi trường sống thời

bình với mối quan hệ xã hội phức tạp Thời xa vắng mang đến nhận thức về

một khía cạnh khác của chiến tranh Chiến tranh không chỉ gây thảm họa cho con người trong cuộc chiến mà nó còn gây ra đau khổ kéo dài triền miên cho nhiều số phận và là nguyên nhân của bi kịch trong cuộc sống thời bình

Nguyễn Minh Châu là nhà văn có cảm nhận sâu sắc về mất mát của

người lính sau chiến tranh Truyện ngắn Cỏ lau viết về Lực, một người lính

đã dốc hết tuổi trẻ của mình vào cuộc chiến tranh mà không mảy mảy hối tiếc

Nhưng chiến tranh “ như lưỡi dao phạt ngang mà hai nửa cuộc đời tôi bị chặt

lìa, khó gắn liền lại như cũ, nhưng đau đớn là hai nửa cuộc đời tôi cũng không bị cắt lìa hẳn” [13, tr.434] Nó lấy đi nhiều thứ trong cuộc đời Lực

nhưng có những thứ chỉ lấy đi có một nửa Với phần còn lại đó, anh không thể thể chắp nối lại mà cũng thể dứt bỏ Vợ anh trở thành vợ của một người đàn ông khác, có một cuộc sống khác Phần đời hiện tại của anh chỉ còn hiện hữu ám ảnh của chiến tranh và nỗi đau triền miên, dai dẳng So với nhân vật người lính sau chiến tranh trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Sài có nhiều lợi thế hơn sau khi ra khỏi chiến trường Sài thoát khỏi cuộc sống ở nông thôn, trở thành người thành thị Anh không còn bị ràng buộc bởi cuộc hôn nhân ép uổng, có cơ hội để học tập và giữ một vị trí xã hội đáng được mơ ước Thậm chí, anh còn tự tin rằng mình sẽ làm được tất cả vì đã được tôi luyện trong sự khắc nghiệt của chiến tranh Nhưng những trải nghiệm đó vẫn chưa đủ để hòa nhập với cuộc sống hiện tại cho nên Sài vẫn là kẻ ngờ nghệch,

dễ bị lừa dối và bị đẩy ra bên lề cuộc sống

Năm 1989, Lê Lựu cho ra đời tác phẩm Đại tá không biết đùa Tiểu

thuyết này là sự tiếp nối xu hướng nhận thức lại vấn đề chiến tranh Cuộc đời của Đại tá Hoàng Thủy gắn liền với hoàn cảnh khốc liệt của đất nước Ông dành cuộc đời cho cuộc đấu tranh của dân tộc đến mức quên đi cả cuộc sống riêng tư Thời gian gặp gỡ của hai vợ chồng ông cộng lại chưa đầy ba tháng Cậu con trai lên bảy mới biết mặt cha Nhưng nếu chỉ có vậy thì những người

vợ không còn gặp lại chồng, người con không biết mặt cha sẽ đau đớn hơn nhiều Điều mà nhà văn day dứt nhất đó là chiến tranh có thể khiến con người đánh mất chính mình Đại tá Hoàng Thủy là người chỉ huy kiên cường, anh dũng nhưng trong gia đình ông là người chồng, người cha cứng nhắc, lạnh lùng đôi khi độc đoán đến tàn nhẫn Với tính cánh này, khi con trai không nhận ra mình, ông hai lần dìm nó xuống ao bắt gọi bố Phương châm giáo dục

của ông là phải thật kiên quyết “Phải thật kiên quyết, mình kiên quyết mà

không xử lí được phải yêu cầu nhà trường, đoàn thể, cần thì báo cho chính quyền” [59, tr.15] Ông kiên quyết yêu cầu công an huyện cho con đi tập

trung cải tạo sáu tháng vì một lỗi nhỏ Quan niệm quá cứng nhắc khiến ông khó chịu ngay cả với những việc diễn ra trong huyện nhà mà không thuộc về

quyền hạn và chức trách của mình “ từ cái ăn mặc, đi đứng, nói năng đến ý

nghĩ, việc làm…nhìn vào đâu tôi cũng thấy thất vọng, tôi không thể chịu đựng nổi” [59, tr.16] Con trai ông trở thành nạn nhân của lối sống đó Muốn đưa

con đi cải tạo, hoãn đi học nước ngoài để làm công nhân, ra chiến trường để rèn luyện đều do ông bắt buộc con phải phục tùng Đến cả chuyện tình yêu của con ông cũng kiên quyết ngăn cản vì theo ông cô gái ấy không đứng đắn

vì đã yêu một lần “nó đã bỏ được người thứ nhất thì có thể bỏ được người

thứ một trăm” Đại tá Hoàng Thủy trở thành nạn nhân của chính mình vì sự

cứng nhắc, duy ý chí đó Ông luôn phải che giấu tình cảm thật của mình Cả khi nghe tin con trai mất tích, đại tá vẫn cố bình thản để không ảnh hưởng đến không khí chiến đấu của đồng đội Sự kìm giữ tình cảm càng khiến ông đau