Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Với hướng nghiên cứu là truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh – một cây bút nữthời kì đổi mới, chúng tôi xin bắt đầu bằng việc khảo sát tình hình nghiên cứu truyện ngắn và truyện ngắn các cây

BỘGIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Truyện ngắn là thể loại xuất hiện và tồn tại từxa xưa dưới những hình

thức tựsựkhác nhau Với đặc thù là một thểloại nhỏgọn và cơ động, truyện ngắn bắt nhịp rất nhanh với những biến chuyển mạnh mẽvà phức tạp của đời sống (đặc biệt trong tâm tưởng, tình cảm con người và trong tâm lý xã hội) Trải qua bao biến cốthăng trầm của thểloại, với thếmạnh của một loại hình tựsự, truyện ngắn nhanh nhạy len lỏi vào mọi ngóc ngách của xã hội, phản chiếu cả bối cảnh cuộc sống trong từng mảnh ghép nhỏ Ngày nay, truyện ngắn luôn được người đọc đón nhận một cách hào hứng và đã chiếm được vịtrí quan trọng trên văn đàn văn học nghệthuật

Truyện ngắn Việt Nam từ 1975 đến nay phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng Đặc biệt từnăm 1985 trởlại đây, nhờvào công cuộc đổi mới và không khí dân chủcởi mở, truyện ngắn Việt Nam có được bước đột khởi Hàng loạt những cuộc thi sáng tác, những tác phẩm đoạt giải cao, những cây bút nổi bật với sức trẻ, tài năng họ đã tạo nên một vườn hoa nhiều hương sắc với việc mởrộng biên độ, nội dung phản ánh, đổi mới cách viết và hình thức truyện Trong rất nhiều cây bút viết truyện ngắn đương thời như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm ThịHoài, Nguyễn ThịThu Huệ, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Ngọc Tư, ĐỗHoàng Diệu, Võ ThịHảo, Y Ban, …Phan ThịVàng Anh là một trong những gương mặt tiêu biểu Chị đã được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1994

Sựxuất hiện của Phan ThịVàng Anh đã gây tranh luận tương đối sôi nổi

trong đời sống văn học Ngay từnhững tác phẩm đầu tay, Vàng Anh đã trởthành hiện tượng văn học, tạo nhiều hứng thú cho bạn đọc cũng nhưgiới nghiên cứu

phê bình Dẫu còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu,

2

phê bình đều thống nhất công nhận Phan ThịVàng Anh là một tài năng trẻ, một chân dung sớm được định hình Ởcon người Vàng Anh tồn tại nhiều mặt tính cách: Vàng Anh của thơ, của truyện, của kịch bản phim, biên tập sách, của tạp bút, tiểu phẩm… và gần đây nhất là Vàng Anh của phim tài liệu hiện đại Nhưng trong gương mặt đa năng ấy, mặt nổi bật nhất chính là truyện ngắn Tác phẩm của Vàng Anh được chú ý bởi “Vàng Anh là một cây bút truyện ngắn biến ảo, lúc thì nghiêm trang, lúc sắc ngọt, lúc đắm đuối…Văn Phan ThịVàng Anh là lối văn tung phá mang dấu ấn của kẻtrưởng thành không tránh khỏi sựbất thường” [63, tr6] Vẻn vẹn chỉtrong 2 tập truyện ngắn “Khi người ta trẻ”(1993) và “Hội chợ”(1995), Vàng Anh đã tạo nên một phong cách truyện ngắn rất đặc trưng: ngắn gọn, súc tích, sắc sảo, thâm thúy, trí tuệ, đầy tinh thần đương đại và không lẫn vào đâu được Nhà văn Nguyễn Khải từng khen Vàng Anh một câu rất ngắn gọn mà “nức tiếng”, so sánh và gọi chị là “Nguyễn Huy Thiệp mặc váy” bởi cách giống nhau cùng tạo một ấn tượng rực rỡkhi xuất hiện trên văn đàn Dương Tường - một dịch giả, nhà thơ, nhà phê bình nổi tiếng cũng từng nhận xét: ở

Vàng Anh “vẫn tiềm ẩn một sức mạnh nội tại”

Xuất phát từnhững lý do trên, chúng tôi lựa chọn đềtài nghiên cứu Thế

giới nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Thực hiện đềtài trên, chúng tôi mong muốn tiếp tục khẳng định vịtrí, tài năng của nhà văn trong tiến trình phát triển chung của văn học Việt Nam hiện đại Đồng thời chúng tôi hy vọng sẽmang lại những đóng góp khoa học nhất định trong việc nhận diện một phương diện đổi mới, phong cách một nhà văn Thành quả ấy có thểrất nhỏbé, song nó chính là nguồn động lực thôi thúc và cổvũchúng tôi say mê theo đuổi con đường mà mình đã lựa chọn

3

2 Lịch sửvấn đề

- Tình hình nghiên cứu truyện ngắn và các bài viết vềcác cây bút nữ

trẻsau 1975

Với hướng nghiên cứu là truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh – một cây

bút nữthời kì đổi mới, chúng tôi xin bắt đầu bằng việc khảo sát tình hình nghiên cứu truyện ngắn và truyện ngắn các cây bút nữtrẻsau 1975, khi đời sống văn học có những chuyển động sâu sắc

Từsau bước ngoặt lịch sử1975, đời sống văn học đã có những biến

chuyển mạnh mẽ Cùng các thểloại khác, truyện ngắn đã có sựchuyển động

và góp phần tạo nên diện mạo mới cho văn xuôi giai đoạn này Khảo sát truyện ngắn thời kì đổi mới các nhà nghiên cứu đã tiếp cận với xu h ướng đổi mới cảvềnội dung và nghệthuật Nhiều cuộc tranh luận xung quanh các vấn

đềcủa truyện ngắn, các tác phẩm cụthể đã diễn ra tạo nên một đời sống văn học sôi động Nhiều công trình nghiên cứu vềsựvận động của truyện ngắn

sau 1975 đã giúp cho người đọc thấy được những bước đi của thểloại trong tiến trình văn học dân tộc

Ngoài các công trình nghiên cứu chuyên biệt, mang tính tổng quan vềthể

loại truyện ngắn nhưluận án tiến sĩcủa Nguyễn ThịBình với đềtài Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật Việt Nam sau 1975; luận án tiến sĩ của Lê Thị Hường với đềtài Những đặc điểm cơbản của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn

1975 – 1995; Bình luận truyện ngắn, Mấy nhận xét vềtruyện ngắn Việt Nam sau 1975của Bùi Việt Thắng … đã có rất nhiều bài viết đềcập đến nhiều vấn đềcủa truyện ngắn in trên các báo và tạp chí chuyên ngành Các bài viết này ởnhiều góc độkhác nhau đã đềcập đến thành tựu của truyện ngắn, những đóng góp và thách thức của thểloại này trong đời sống văn học đương đại

4

Trong tiến trình vân động của truyện ngắn dân tộc thếkỷXX, cùng với

thời gian, các cây bút nữ đã dần chứng tỏtài năng và vịtrí của họtrên văn đàn Đặc biệt, sựgóp mặt của các cây bút văn xuôi nữtrong những năm gần đây đã tạo nên những âm sắc mới cho đời sống văn học và đã được ghi nhận trong các bài viết của nhiều tác giả Đểcó cái nhìn toàn diện vềsáng tác của các nhà văn

nữ, đã có rất nhiều các bài viết đăng tải ý kiến của chính các nhà văn nữnhư: Lan man với Nguyễn ThịThu Huệ, Chúng tôi phỏng vấn bốn cây bút nữ, Gặp gỡ các nhà văn trẻ Ởbài viết Chúng tôi phỏng vấn bốn cây bút nữ, các cây bút nữ

Võ ThịHảo, Y Ban, Nguyễn ThịThu Huệ, HồThịHải Âu đã bộc lộnhững suy nghĩcủa mình vềnhững khó khăn và những thuận lợi đối với người phụnữkhi sáng tác văn học, giúp người đọc và các nhà nghiên cứu hình dung đầy đủhơn vềcuộc đời và sáng tác của các nhà văn nữ Ngoài ra, còn rất nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình vềcác tác phẩm của các cây bút nữnhư: Nguyễn ThịNhưTrang, Bích Thu, Nguyễn ThịThành Thắng, Bùi Việt Thắng, Huỳnh

NhưPhương…Bên cạnh những bài viết trên các báo và tạp chí, truyện ngắn nữ thời kỳ đổi mới cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều luận văn tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sỹ

Có thểnhận thấy, qua các bài viết và công trình nghiên cứu, từnhững góc

độkhác nhau, các tác giả đã có sự nhìn nhận trên nhiều bình diện của truyện ngắn các cây bút nữ, đềcập đến những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của họ Các bài viết đã khẳng định sựtiếp nối về đội ngũcũng nhưcác đặc điểm của giới tính bộc lộqua cách nhìn hiện thực và con người đó là một hiện thực xã hội đang thay đổi nhanh chóng, quyết liệt và ảnh hưởng đến từng cuộc đời, ít nhiều làm

vỡ những giấc mộng của con người với thái độ chung là chấp nhận như một chuyển động tất yếu của thời đại

5

- Các bài viết vềtác giảPhan ThịVàng Anh và sáng tác của chị

Sinh ra và lớn lên trong cái nôi văn học, bốlà nhà thơChếLan Viên, mẹ

là nhà văn VũThịThường, Vàng Anh đã có những lợi thế đểphát huy niềm đam

mê và khảnăng sáng tạo văn học của mình Phan ThịVàng Anh đã được độc giả đặc biệt chú ý kểtừkhi chịtham gia cuộc thi truyện rất ngắn trên tạp chí Thế giới mới Sựxuất hiện của chịtrên văn đàn làm cho người đọc có cảm nhận rõ hơn không khí đổi mới của văn xuôi đương đại Đây là một nhà văn đã gieo vào lòng người đọc hy vọng vềmột tài năng xuất chúng của văn xuôi Tác phẩm của Vàng Anh có nhiều lớp nghĩa và vì thếnên rất giàu sức gợi, là minh chứng khá

rõ cho tính đa giọng điệu của văn học hiện đại Từnhững thành công ban đầu, tác phẩm của Vàng Anh đã được chào đón nồng nhiệt và có nhiều ý kiến nhận xét, đánh giá cao Những đóng góp của chị đã được ghi nhận nhưmột điểm nhấn của văn học đương đại

Nhận xét vềtài năng của Phan ThịVàng Anh, đáng chú ý là ý kiến của

dịch giả Huỳnh Phan Anh trong tập Không gian và khoảnh khắc văn chương Ông cho rằng: “Vàng Anh là một tài năng trẻ, một cây bút nhà nòi, một nhà văn

đã sớm định hình ngay từtập truyện đầu tay, một giải thưởng quốc gia dành cho một nhà văn trẻv.v và còn gì nữa? tất cả đều đúng, nhưng tôi không quên rằng vượt lên trên những thông tin đó, tác phẩm của Vàng Anh hay bất luận của ai khác dù bao người đã đọc tới và nói tới, vẫn còn và mãi mãi vẫn còn là một sự chờ đợi, một thách thức” [5,16] Đánh giá vềhai tập truyện ngắn của Vàng Anh, Huỳnh Phan Anh khẳng định: “Hai tập truyện ra đời trong khoảng cách hai năm, mỏng manh nhưnhau, bao gồm những truyện thường ngắn, có khi rất ngắn, bấy nhiêu cho một thếhệ đang hình thành, sinh sôi nảy nở, một thếgiới không ngớt trởvềtrên những trang giấy đang kêu gọi, bổsung cho nhau, vẫn là nó nhưng

6

không đơn giản là nó, bởi nó luôn được vén mở, soi rọi thêm, nó luôn tìm kiếm những bến bờvà những chiều sâu mới” [5,18]

Ghi nhận tài năng văn chương của Vàng Anh, Tuyết Ngân đã viết:

“Những năm đầu thập kỷ90, văn đàn “nổi sóng” và những truyện ngắn “Kịch câm”, “Đất đỏ”cho đến “Hoa muộn” của nhà văn trẻPhan ThịVàng Anh Khi

đó chịmới ngoài 20 tuổi Những truyện ngắn của chị đã khiến các nhà văn lớp trước và độc giảphải bàng hoàng vềgiọng điệu cũng nhưý tưởng mới lạcủa

nó” [46]

Tập truyện ngắn Khi người ta trẻ của Phan Thị Vàng Anh được tặng

thưởng của Hội nhà văn và khi viết lời giới thiệu “Trong sân chơi của Vàng Anh” cho tập truyện này, Huỳnh NhưPhương đánh giá: “ sựxuất hiện của Vàng Anh đã đem đến cho một không khí mới cho đời sống văn học hồi bấy giờ” Sức hấp dẫn mà truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh có được là nhờ“Vàng Anh biết cách lạhóa những điều quen thuộc, biết làm cho da diết những điều tưởng chừng nhạt nhẽo”, “Văn chương của Vàng Anh là trò chơi nói bằng ngôn ngữcủa trò chơi” và “Trong thếgiới của Vàng Anh, những sựvật gần gũi nhất lại đưa tâm hồn con người đi xa nhất” Lạ! Vì vậy sựxuất hiện của truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh gây sửng sốt cho người đọc, nhiều tờbáo từBắc vào Nam đua nhau

in, bàn và bình như“dịch sốt”

Ghi nhận đóng góp của các nhà văn trẻ(trong đó có Phan ThịVàng Anh)

trong tiến trình đổi mới văn học, Nguyễn ThịBình đã rất sắc sảo nhận ra: “Nhìn chung ưu thếvềtốc độ- ngôn ngữcũng nhưtrong sinh hoạt- thuộc vềlớp trẻ

Vàng Anh viết cứ“nhưchơi” mà lột tảthật chính xác cái nhịp điệu cuộc sống,

nhịp điệu tâm lý của bao nhiêu hạng người, bao nhiêu lứa tuổi” [7,117]

Trong bài viết “Phan Thị Vàng Anh và Trần Thanh Hà hai phong cách

truyện ngắn trẻ”, từchỗ đi sâu vào phân tích truyện ngắn Hoa muộn- tác phẩm

7

đưa Vàng Anh đến với giải thưởng của tạp chí Thếgiới mới, Tuyết Ngân lại một lần nữa khẳng định sựxuất hiện có ý nghĩa của Phan ThịVàng Anh trong đời sống văn học những năm gần đây: “Người ta hồhởi đón nhận truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh và tác giảcũng đáp lại sựchờ đợi của mọi người bằng cách liên tục xuất bản những tập truyện ngắn”

Cảm nghiệm vềsựmỏng manh của một sốmối liên hệcon người trong

đời sống hiện đại, vềnhững con người nhỏbé, lẻloi trước những tình cảm hời hợt, những đứt gãy của cuộc sống ởmột sốnhân vật trong sáng tác của Vàng Anh, Nguyễn Chí Hoan trong bài viết Bơvơtrong cái đời thường (Đọc truyện ngắn Phan ThịVàng Anh – Nguyễn Trọng Nghĩa) cho rằng: Phan ThịVàng Anh

đã “cốgắng bóc đi những lớp vỏsựkiện đời sống đểtrực quan các mối quan hệ- giản đơn và vô hình giữa con người” [30]

Cho đến nay đã có nhiều ý kiến đánh giá cao và khẳng định tài năng cũng nhưnhững đóng góp của Phan ThịVàng Anh trong sựphát triển của văn học nước nhà Ngay sau khi những tác phẩm đầu tay đến với bạn đọc, Phan ThịVàng Anh đã gây được sựchú ý của độc giảvà các nhà nghiên cứu phê bình Vàng Anh trởthành một trong sốnhững cây bút trẻmà khi nói đến sự đổi mới văn học, sựvận động của thểloại truyện ngắn, các nhà nghiên cứu, phê bình không quên nhắc đến tác phẩm của chị

Kếthừa những người đi trước, luận văn chúng tôi tiếp tục đi sâu nghiên

cứu một sốphương diện nghệthuật cơbản trong sáng tác của Phan ThịVàng Anh Chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đềtài này với mong muốn bằng sựkhảo sát của mình góp thêm một góc nhìn đểthấy được sự đóng góp vềphương diện thể loại của cây bút trẻnày Những ý kiến, nhận xét, đánh giá từnhững cây bút có

uy tín trên đây đã gợi mởcho chúng tôi đi vào con đường nghiên cứu đềtài và

cho thấy sựlựa chọn đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là có cơsở

8

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đềtài là tìm hiểu những đặc điểm nổi bật vềthế

giới nghệthuật trong những truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh Từ đó thấy

được những đóng góp trong tưduy nghệthuật của chị ởlĩnh vực truyện ngắn

trong văn xuôi đương đại Việt Nam

4 Nhiệm vụnghiên cứu

Dựa trên cơsởlý thuyết thi pháp học vềThếgiới nghệthuật, luận văn của

chúng tôi sẽnghiên cứu một cách có hệthống những đặc sắc vềnghệthuật trong

truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Thếgiới nghệthuật trong truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh

- Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn tập trung khảo sát hai tập truyện ngắn:

+ Khi ngườ i ta tr ẻ : Tậ p truy ệ n ngắ n g ồm 19 truyệ n ngắ n – Nxb H ộ i nhà v ă n 1993 +Hội chợ:Tập truyện ngắn gồm 17 truyện ngắn – Nxb Trẻ1995

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn, chúng tôi sửdụng (riêng lẻhoặc kết hợp) một sốphương

pháp nghiên cứu văn học chính như:

- Phương pháp thống kê - phân loại: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi

tiến hành khảo sát toàn bộcác truyện ngắn trong phạm vi đềtài Từ đó đi đến

thông kê phân loại theo đối tượng, nghệ thuật trình bày các đối tượng cơbản

trong thếgiới nghệthuật của Phan ThịVàng Anh

- Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệthống: Mỗi sáng tác nghệthuật là một chỉnh thểtoàn vẹn và chịu sựchỉ đạo của tưtưởng một cách thống nhất trong cái đa dạng Trong hệthống thì mối quan hệgiữa toàn thểvà bộ

9

phận, giữa cái chung và riêng là quan trọng nhất Thông qua việc phân tích đối tượng theo quan điểm hệthống hóa, chúng tôi muốn tìm hiểu từng phương diện của tác phẩm từ đó làm rõ những đặc điểm nổi bật trong thếgiới nghệthuật của Phan ThịVàng Anh

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Chúng tôi sửdụng phương pháp này

nhằm làm rõ nét đặc trưng trong cách trình bày các đặc điểm trong sáng tác của Phan ThịVàng Anh Khi nghiên cứu các sáng tác của Phan ThịVàng Anh không thểkhông đặt các sáng tác của nhà văn trong mối tương quan với các nhà văn trước và các nhà văn cùng thời đểthấy được xu hướng vận động chung của văn học và cái nhìn bao quát tiến trình văn học

7 Đóng góp mới của luận văn

Khẳng định những đặc sắc vềnghệthuật trong truyện ngắn của Phan Thị

Vàng Anh (trên cơsở đối sánh với một sốnhà văn cùng thời) Từ đó thấy được những đóng góp và vịtrí của nhà văn đối với nền văn học Việt Nam đương đại

8 Bốcục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1 Thếgiới nhân vật trong truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh

Chương 2 Thời gian, không gian nghệthuật trong truyện ngắn của Phan

ThịVàng Anh

Chương 3 Ngôn ngữ, gi ọng đi ệu nghệ thu ật trong truyệ n ngắn của Phan Thị Vàng Anh

10

NỘI DUNG

CHƯƠNG I THẾGIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

PHAN THỊVÀNG ANH

1.1 Khái niệm vềnhân vật và thếgiới nhân vật

1.1.1 Khái niệm vềnhân vật

*Vềphương diện thuật ngữ

Thuật ngữ“nhân vật” xuất hiện từrất sớm Trong tiếng Hy Lạp cổ, “nhân

vật” (đọc là persona) lúc đầu mang ý nghĩa chỉcái mặt nạcủa diễn viên trên sân khấu Theo thời gian, thuật ngữ này đã được sử dụng với tần số nhiều nhất, thường xuyên nhất đểchỉ đối tượng mà văn học miêu tảvà thểhiện

Đôi khi nhân vật văn học còn được gọi bằng các thuật ngữkhác như: “vai”

(actor) và “tính cách” (character) Tuy nhiên, các thuật ngữnày, theo chúng tôi,

có nội hàm hẹp hơn so với “nhân vật”

Thuật ngữ“vai” chủyếu nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân,

thích hợp với loại nhân vật hành động Còn thuật ngữ“tính cách” lại thiên vềchỉ những nhân vật có tính cách Trong thực tếsáng tác, không phải nhân vật nào

cũng hành động, đặc biệt là những nhân vật thiên về“suy tư”, và cũng không

phải nhân vật nào cũng có tính cách rõ rệt Từ đó có thểthấy các thuật ngữ“vai”,

“tính cách” không bao quát dược hết những biểu hiện khác nhau của các loại nhân vật trong sáng tác văn học

“Nhân vật” là thuật ngữ có nội hàm phong phú, đủ khả năng khái quát

những hiện tượng phổbiến của tác phẩm văn học ởmọi bình diện và mọi cấp độ Nhưvậy, thuật ngữ“nhân vật” là đúng đắn và đầy đủnhất

*Khái niệm nhân vật văn học

Từ điển văn học định nghĩa: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm đểbộc lộchủ đề, tưtưởng chủ đềvà đến lượt mình nó

11

lại được các yếu tốcó tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giá trịtưtưởng - nghệthuật của tác phẩm văn học” [59, tr.86]

Với định nghĩa này, các nhà biên soạn từ điển đã nhìn nhận nhân vật từ

khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm và từmối quan hệcủa nó với các yếu tốhình thức tác phẩm Có thểnói đây là một định nghĩa tương đối toàn diện vềnhân vật văn học

Trong cuốn 150 thuật ngữvăn học, Lại nguyên Ân đã đềxuất một cách

nhìn khác Theo ông:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm đểxem xét

sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệthuật vềcon người, một trong những dấu hiệu vềsựtồn tại toàn vẹn của con người trong nghệthuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người”[6, tr.241]

Nhưvậy, với quan niệm này, nhân vật văn học sẽlà một trong những yếu

tốtạo nên phong cách nhà văn và màu sắc riêng của một trường phái văn học Nhà nghiên cứu còn quan tâm chỉ ra những đối tượng tiềm tàng khả năng trở thành nhân vật văn học

Các tác giảcủa cuốn Từ điển thuật ngữvăn họclại đưa ra quan niệm về

nhân vật có phần thu hẹp hơn: “Nhân vật văn học là con người cụthể được miêu tảtrong tác phẩm văn học chỉmột hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm” [64, tr.235]

Ngoài ra, dựa trên tiêu chí chức năng phản ánh hiện thực của tác phẩm văn

học, lại có quan niệm cho rằng, nhân vật là phương tiện đểnhà văn tái hiện đời

sống, mởrộng thếgiới nghệthuật cho tác phẩm: “Nói đến nhân vật văn học là

12

nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn chương bằng phương tiện văn học” [38, tr 277]

Bên cạnh đó, có xu hướng lại nghiên cứu nhân vật với t ưcách là đối

t ượng để nhà v ăn khái quát, phân tích đời sống, tái hiện bằng các phương tiện đặc trưng của văn chương Từ đó, đưa đến định nghĩa: “Nhân vật là khái niệm dùng đểchỉ hiện tượng các cá thểcon người trong tác phẩm văn

học - cái đã được nhà văn nhận thức và tái tạo, thể hi ện bằng các phương tiện riêng của nghệthuật ngôn từ” [85]

Nhưvậy, nhìn một cách tổng quát, nhân vật là một khái niệm tương đối ổn

định trong nghiên cứu phê bình văn học Trước nay dù đã có khá nhiều cách định nghĩa vềnhân vật, song tựu trung lại các ý kiến đều gặp nhau trong sựkhẳng định: nhân vật văn học là thành tốquan trọng trong tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ánh đời sống và được nhà văn xây dựng bằng những yếu tốnghệ thuật độc đáo Nghiên cứu vềtác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận vềnhững đóng góp riêng của nhà văn đó

1.1.2 Khái niệm vềthếgiới nhân vật

“Thếgiới” là một khái niệm thuộc phạm trù triết học Theo Từ điển triết

học, “ Thếgiới” có thểhiểu:

Theo nghĩa rộng, thếgiới là toàn bộhiện thực khách quan (tất cảnhững

tồn tại ởbên ngoài và độc lập với ý thức con người) “Thếgiới” là nguồn gốc của nhận thức [66, tr.1083]

Theo nghĩa hẹp, thếgiới dùng đểchỉ đối tượng của vũtrụhọc, nghĩa là

toàn bộthếgiới vật chất do thiên văn học nghiên cứu Người ta đã chia bộphận

thếgiới vật chất đó thành hai lĩnh vực nhưng không có ranh giới tuyệt đối: Thế giới vĩmô và thếgiới vi mô [66, tr.1083]

có tổchức và sựsống riêng, phụthuộc vào ý thức sáng tạo của nghệsĩ Nằm

trong thếgiới nghệthuật, “Thếgiới nhân vật” cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quảcủa trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉxuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệthuật Đó là một mô hình nghệthuật, có cấu trúc riêng,

có qui luật riêng, thểhiện ở đặc điểm con người, tâm lý, thời gian, không gian,

xã hội… gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng vềtác giả “Thếgiới nhân vật” là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủthểsáng tạo vềtoàn bộnhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu xã hội, với gia đình… “ Thếgiới nhân vật” vì thếbao quát sâu

rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học chẳng những không giống với con người trong thực tại vềtâm lý, hoạt động mà còn có ý nghĩa khái quát, tượng trưng

Trong “Thếgiới nhân vật”, người ta có thểphân chia thành các kiểu loại

nhân vật nhỏhơn (nhóm nhân vật) dựa vào những tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khóa đểbước qua cánh cửa và bước vào khám phá thếgiới nhân vật đó Do đó, nghiên cứu “Thếgiới nhân vật”

cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật Trong lịch sửvăn học, có thểnói, mỗi tác giảlớn đều có “Thếgiới nhân vật” riêng Mỗi thểloại văn học cũng có

“Thếgiới nhân vật” với qui luật riêng của nó

14

1.2 Thếgiới nhân vật trong truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh

Ởmỗi trào lưu, mỗi giai đoạn, do sựchi phối của nhiều yếu tố, thếgiới

nhân vật trong các sáng tác lại mang tính đặc thù thểhiện những quan niệm khác nhau vềcuộc đời và con người Nhân vật trong văn học trước 1975 là hiện thân của con người mới trong lao động chiến đấu, là đại diện cho lý tưởng cao cảvà thường là kiểu nhân vật đơn nhất Sau 1975, quan niệm con người cá nhân, cá thểqua lăng kính của các nhà văn đã được cụthểhoá bằng thếgiới nhân vật đa đạng Với hướng tiếp cận cuộc sống đa chiều, tác giả đã tái hiện bức tranh của cuộc sống với nhiều dáng vẻ Đọc những tác phẩm của Vàng Anh ta thấy truyện của chịvừa trẻtrung vừa chững chạc và luôn đượm nét nhân bản, rất giàu tình người, có khi là sự đau đớn, xót xa cho sốphận cay đắng của những con người quắt quay giữa cuộc đời nghiệt ngã Đó là những câu chuyện tưởng chừng như đơn giản nhưng cực kỳxuất sắc khi nó chứa ẩn nhiều điều sâu sắc Đối tượng của nhà văn quan tâm là đời sống của lớp trẻtrong xã hội đương đại với những quan niệm vềtình yêu, nhân cách và lẽ đời Khảo sát truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh căn cứvào tính lặp đi lặp lại của các mô hình nhân vật, căn cứvào cấp độquan niệm nghệthuật vềcon người có thểnhận thấy thếgiới nhân vật được khu biệt thành hai loại hình nhân vật cơbản là: nhân vật tính cáchvà nhân vật bi kịch

1.2.1 Nhân vật tính cách

Nhân vật tính cách là một kiểu nhân vật ph ức tạp Tính cách là đối

t ượng chủ yếu của nhận thức văn học nhưng không phải mọi nhân vật văn

học đều phản ánh được cấu trúc của tính cách Do đó hạt nhân của nhân vật

tính cách là cá tính Trong tác phẩm văn học thì nhân vật tính cách được miêu tảnhưlà một nhân cách, một cá nhân có cá tính nổi bật Tính cách bộc

lộtrong các khảnăng lựa chọn và thích ứng với hoàn cảnh Khắc họa tính

15

cách là một trong các đặc điểm nghệthuật được tác giảsửdụng đối với loại

hình nhân vật này

Trong văn học trung đại thì tính cách nhân vật là một phạm trù ít được đề

cập tới Trong bài viết Sự thể hiện con người trong văn chương thời cổ, nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn cho rằng: với “mảng sáng tác trong đó con người được thểhiện ởcấp độnhân vật văn học chúng ta có thểbắt gặp các nhân vật với chân dung ngoại hình có ngôn ngữ, tính cách, sốphận riêng” Tuy nhiên “trong mảng sáng tác này, con người đều có tính tạo hình ở chừng mực nào đó” [62,tr84] Văn xuôi giai đoạn 1945-1975 với nhiệm vụphục vụkháng chiến đã lấy công- nông- binh làm nhân vật trung tâm để phản ánh Nhân vật thường mang tính chung và có một mô hình khá giống nhau, đã được biết trước dù mỗi nhân vật đều có tên tuổi và cá tính Sau 1975, với sựthay đổi mối quan hệgiữa nhân vật - tác giảvà bạn đọc, với sựcổvũcủa ý thức cá nhân đã dẫn đến sựthay đổi trong cấu trúc nhân cách của nhân vật, cá tính nhân vật được khắc họa rõ nét Trong các sáng tác của Nguyễn ThịThu Huệchúng ta thường thấy sự

xuất hiện của các nhân vật có cá tính ngang tàn, mạnh mẽ, liều lĩnh, cuồng nhiệt nhưMy (Thiếu phụchưa chồng), Lụa (Bảy ngày trong đời), Lan (Một

nửa cuộc đời), Hoài (Xin hãy tin em)…Trong các sáng tác của Phan ThịVàng Anh, từnhững chứng nghiệm của bản thân, tác giảlại thường xây dựng những

nhân vật với một trong những nét tâm lý nổi bật của lớp trẻhôm nay là thích

cái “lạ” Chịthường có xu hướng đi sâu vào đặc điểm tính cách thích thay đổi,

thích tìm tòi khám phá người khác, môi trường khác của lứa tuổi mới lớn

“Tôi thích mọi thứkhông phải nhà mình, ăn cơm nhà khác, ngủ ởnhà khác,

trèo lên một cây ổi nhà khác vặt quả…đều thích hơn làm tại nhà mình, thích

hơn, bởi vì nó lạvà tôi chỉcần lạ” [1;69] Và, tình yêu là một thứtình cảm lạ

đối với những người trẻtuổi, của lớp thanh niên mới lớn Vì vậy họsẵn sàng

16

“gặm nhấm” tình yêu trong “Mười ngày” nghỉ Tết một cách vô nghĩa mà quên hết mọi thú vui hiện hữu xung quanh

Sắc thái thấy rõ nhất của cuộc sống được miêu tảtrong các tác phẩm của

Phan ThịVàng Anh là sựtẻnhạt Cuộc đời nói chung giống nhưmột “trò ấm ớ” (Khi người ta trẻ) Nó vốn nhàm chán như một buổi lễ cúng đình nham nhở (Hoài cổ), một cuộc picnic ngớngẩn không đâu vào đâu (Cuộc du ngoạn ngắn ngủi) với những miền đất “mới đến mà đẫ thấy buồn” (Đất đỏ)…Đối với họ, dường nhưcuộc sống lúc nào cũng toát ra mùi vị đơn điệu, buồn chán với toàn những cái nhạt nhẽo, “vớ va vớ vẩn” Các nhân vật của Vàng Anh hầu như không chấp nhận cuộc sống tẻnhạt Họluôn đi tìm những điều mới lạvà hấp

dẫn, đi tìm những cung bậc mới của cảm xúc đểlạhóa những điều quen thuộc Ở họluôn có thái độchán ghét những trạng thái cảm xúc lửng lơ, không mầu sắc, không cao trào, một cuộc sống nhàm chán, tẻ nhạt, đơn điệu Nhân vật “tôi” trong Nhật kí cảm nhận sựvô nghĩa của cuộc sống tẻnhạt, ít thay đổi và thụ động: “Một cuộc sống lặng lờ như m ột vở kịch không cao trào” và coi đó là khoảng thời gian đang chết “có nhiều người đang chết nhưtôi”, “chúng tôi ngày ngày vào quán cà phê, thờ ơuống những thứnước ở đâu pha cũng giống nhau, làm những chuyện không đi quá xa tường trường và ra vềtrong cảm giác mệt mệt” Cũng có khi họtưởng chừng nhưkhông chịu nổi trước thực trạng bức bối đang phải trải qua và khao khát một cuộc sống khác với thực tại: “Tôi muốn thét

một tiếng thật to May ra có cái gì đó sẽvỡ, sẽnổvà biết đâu sẽvui hơn” (Hồng

ngủ) Đó là nguyên nhân dẫn đến một trạng thái tâm lí thích cái mới, cái lạ Nhân vật của Vàng Anh thích cái mới, cái lạchính là một sựphản ứng trước cuộc sống

và đằng sau những phản ứng đó là khát vọng sống thật đáng trân trọng của lớp trẻhôm nay

17

Trong thếgiới nhân vật của Phan ThịVàng Anh xuất hiện một kiểu nhân

vật thuộc vềcái tôi mới lớn với tâm hồn và thểxác bất ổn, luôn dao động, luôn muốn quậy phá với những trò tinh quái (Con trộm) Họluôn trăn trỏvới lẽ đời, với thực tại, quá khứ và tương lai (Đi thăm cha), hay với cái tôi muốn phục thiện, muốn cuộc sống của mình có ý nghĩa hơn trước cuộc đời (Phục thiện) Nhân vật mang những nét tính cách lưỡng diện là mảnh ghép của hai nửa con

người “nửa hướng thiện và nửa hướng ác”

Dạng tính cách vừa trẻ con v ừa người lớn thường có trong các nhân

vật trong truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh Trong Hội ch ợ, Vàng Anh để

cho nhân vật của mình xuất hiện cùng với một thứtình cảm tưởng nhưbồng

bột của một cô gái (Thảo) với một chàng trai (Bá) của đoàn lô tô trong một

dịp vềlàng Bá cùng đoàn của mình đi nay đây mai đó và đến đâu anh cũng

có những mối tình tương tự Ban đầu tác giả đểcho người đọc có cảm nhận

đây là một mối tình trẻcon và thoảng qua Đến cuối tác phẩm, Thảo lại hiện

ra với vẻ tr ưởng thành, chín chắn với những suy nghĩ c ổ điển khi nghĩ l ại mối tình bơvơcủa mình “Và Thảo mởnhững cái thưcũra xem, vẫn thấy

ngọt ngào, vẫn thấy vui, chỉ th ấy rằng, hóa ra, mình đang hồn nhiên thực hiện cái thiên chức của phụnữlà: chờ đợi!”

Với những kiểu tính cách khác nhau trong thếgiới nhân vật sống động ấy,

Vàng Anh đã làm cho nhân vật trong sáng tác của mình gần hơn với cuộc đời

thực Mang dáng dấp của con người đời thường, con người thường được thểhiện trong tính hai mặt của nó với những trạng thái tâm lí không đồng nhất

Thông qua việc khắc họa tính cách- sốphận nhân vật, các truyện ngắn của

Phan Thị Vàng Anh đã mở rộng bình diện khám phá con người Với thếgiới nhân vật sống động vềmặt cá tính, tác giả đã gián tiếp bộlộquan niệm vềcon

người cá nhân, cá thểtrong tính đa dạng và phức tạp của nó Trong các trang viết

18

của Vàng Anh, mỗi con người là một cuộc đời, mỗi nhân vật mang một sốphận riêng và sau từng trang viết đều thểhiện được năng lực sáng tạo nghệthuật và khảnăng biểu đạt hiện thực đời sống qua hình tượng nhân vật Không ít nhân vật của Vàng Anh đã đểlại trong lòng người đọc những ấn tượng rõ nét và sâu sắc 1.2.2 Nhân vật bi kịch

Trong cuốn Từ điển tiếng Việtcó lý giải: “Bi kịch có nội dung phản ánh

cuộc xung đột gay gắt giữa nhân vật chính diện với hiện thực, có kết cục bi thảm” [67, tr.82] Arixtot trong Nghệthuật thi ca, khi bàn vềbi kịch và hài kịch cũng đưa ra so sánh và cho rằng: Bi kịch khác với hài kịch và nó có một kết thúc không vui Nhân vật bi kịch là con người ởtrên mức bình thường về địa vịvà tính cách, phải chịu một sựthay đổi vận mệnh Họlà những con người dám đấu tranh chống lại vận mệnh, định mệnh và họchấp nhận nó Họtìm thấy ý nghĩa trong sựkhốn khổcủa mình Khi bi kịch được nâng lên trên mức điển hình nó trởthành nghệthuật Nhân vật văn học mang bi kịch là sự đại diện cho một tư

tưởng của nhà văn trước xã hội, nó phải tiêu biểu đặc trưng cho một lớp người Lúc này nhân vật bi kịch mới có một chỗ đứng, vịtrí trong lòng độc giả

Khảo sát các tác phẩm văn học giai đoạn trước 1975, chúng tôi nhận thấy

hiện thực được nhìn nhận bằng cái nhìn lý tưởng hóa nên được trình bày nhưmột tiến trình hợp lý tuyệt đối Sau 1975, xu hướng dân chủhóa xuât hiện định vịlại

giá trịcá nhân Với sựthức tỉnh của ý thức cá nhân, sựnảy sinh của nhu cầu tựý thức trước những thay đổi của đời sống xã hội, sự đổi mới quan niệm nghệthuật vềcon người của nhà văn; hiện thực trong văn chương trởthành hiện thực của những trải nghiệm riêng, nó mang tính phức tạp da dạng Trước hiện thực xã hội, trước tình thế đáng buồn của cuộc sống người có ý thức sẽdễbịrơi vào trong những bi kịch Các sáng tác của Phan ThịVàng Anh cho thấy cái nhìn phi lý

tưởng vềhiện thực Hiện thực không còn tính hợp lý tuyệt đối, mất cảm giác ổn

19

định, đáng hoài nghi Với nhãn quan tỉnh táo và sựnhạy cảm tinh tế, chị đã biểu đạt thật thuyết phục một hiện thực ngổn ngang nhiều bất cập của xã hội ởgiai đoạn giao thời Đó là hiện thực mà ở đó mọi giá trịbị đảo lộn, thiếu vắng một niềm tin đủsức làm điểm tựa cho con người, con người bịrơi vào trạng thái tâm

lý cô đơn với những nỗi bất hạnh Xây dựng nhân vật bi kịch, tác giả đã quan tâm đến một thực trạng mà không ít người gặp phải trong xã hội hiện đại Họlà những nhân vật phải “nếm trải” trong bi kịch tình yêu, bi kịch gia đình, bi kịch trong xã hội cộng đồng

1.2.2.1 Nhân vật bi kịch trong tình yêu

Tình yêu là một chủ đềlớn của các sáng tác văn học Người đọc đã phải

cảm động trước những trang văn thấm đầy nước mắt của tình yêu trong các sáng tác văn học lãng mạn với: Lan và Điệp, Hồn bướm mơtiên, Nửa chừng xuân… hay những vần thơ tình lay động nhân gian của Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Xuân Diệu… Cảthời kỳkháng chiến chống Mỹcứu nước, tình yêu cũng không tắt mà tỏa sáng, hòa quyện cùng tình yêu đất nước nhưcác sáng tác của Phạm Tiến Duật, Phan ThịThanh Nhàn…Và, tình yêu cũng là chủ đềlớn của văn học hôm nay, chỉcó điều tình yêu đã được các nhà văn tiếp cận, phản ánh bằng cái nhìn đương đại Tình yêu ởmỗi thếhệ, mỗi thời có những màu sắc và đặc trưng

riêng Viết về tình yêu, những trang văn của Phan Thị Vàng Anh thể hiện sự nhạy cảm thấu hiểu tâm lý lớp trẻcủa nhà văn với những cung bậc khác nhau

của tình yêu: khi khát khao yêu đương; khi mộng mơ, hồn nhiên; khi già dặn trầm tư…và đặc biệt là nỗi cô đơn, bất hạnh, bẽbàng, đắng cay trong tình yêu Các nhân vật trong truyện ngắn của Vàng Anh “yêu” bằng những quan điểm và cách của riêng mình Quan điểm của họcó nhiều điều khác xa với quan niệm truyền thống vềtình yêu, họyêu không phải để“cùng nhau nhìn vềmột

hướng” mà để“đêm đêm lại có cảm giác là mình đang nằm bẹp trên một đống

20

tình cảm này” [2,56] Tình yêu hiện hình qua những “cái liếc mắt kín đáo”, những câu nói “vu vơ” khó hiểu, những lời bóng gió nhưcủa các anh chịcán bộ Đoàn (Cuộc ngoạn du ngắn ngủi); qua chờ đợi khắc khoải suốt những ngày Tết đến, Xuân sang tẻnhạt và vô nghĩa (Mười ngày, Hoa muộn) Hình như ở đâu tình yêu cũng mang lại cảm giác cô đơn, bơvơcho người trẻtuổi Tuyền tham

gia cuộc ngoạn du vào một ngày hè cùng rất nhiều trẻcon, người lớn nhưng lòng cứdửng dưng nhìn cảnh và người hững hờ Tuyền “tựhỏi mình tại sao lại đi cái buổi cắm trại này đểgần nhưcô độc giữa đám người quen này” Rồi tìm ra lý do,

cô cười vu vơ: “có lẽcô đi đểkhẳng định những cái liếc mắt kín đáo, những câu nói dài vu vơkhó hiểu, những cái đỏmặt tía tai của anh Bí thư Đoàn phường

ngày thường là có lý do đàng hoàng chẳng phải tựnhiên mà thế” (Cuộc ngoạn

du ngắn ngủi) Nhân vật “tôi” (Mười ngày)lại như đã “ngàn ngày” mong đợi với những cảm giác “thẫn thờ”, rồi hy vọng và thất vọng Những cảm giác trống vắng, cô đơn là món quà từmột người tình hờhững, vô tâm đểqua những ngày Tết ấy, “Giữa trời Thanh Đa đầy sao, bên bờsông đêm, nước mắt tuôn trào”

Tuổi trẻlắm khi nông nổi Khi yêu họnồng nhiệt say đắm nhưng cũng

nông nổi và hậu quảcủa sựnông nổi là những nỗi đau, những việc làm rồdại

thật khó chia sẻvới người khác thậm chí có khi là những “trò đùa mất mạng” Trong Chuyện trẻcon, Hoàn luôn băn khoăn “Yêu hay không yêu” trước “trò ú tim” luôn làm Hoàn bối rối Khi thấy bàn tay mình bịgiữlại một cách vụng về, trẻcon, Hoàn thất vọng rã rời “Chẳng còn gì là bí mật nữa” “Hoàn bịnhững

chuyện tình lãng mạn mê hoặc, muốn thửnghiệm tình yêu với một người lớn

tuổi đểnhững trang sách Hoàn đọc được “thực thi” ởthực tếmà nhân vật chính sẽlà Hoàn Ban đầu, Hoàn chọn chú Bàng (là bạn của bố) đểnếm trải cảm giác thú vịtừlối xưng hô “ông” – “em” nhưng lại thấy chú già quá và “đã hoàn toàn thất vọng” Hoàn tìm đến những người bạn cùng trang lứa thì chỉthấy “dấu hiệu

21

của trẻcon ăn tham” Với Hoàn tình yêu là “xem đối tác” có gì đểyêu, Hoàn mải chạy theo ý nghĩkhám phá, tìm hiểu “đối tác” mà chẳng hềquan tâm đến rung động của trái tim Bởi vậy tình yêu đến với Hoàn thật nhanh chóng khi thấy

“ưng” ở đối tượng một điểm nào đấy, nhưng sau một cuộc “phân tích” rất kỹ lưỡng thì tình yêu cũng vội vã ra đi, Hoàn không muốn yêu người đó nữa Cách

lý giải tình yêu của Hoàn thểhiện cách suy nghĩrất bồng bột, bởi thếtình yêu ấy chỉnên gọi một cái tên chung là “chuyện trẻcon” mà thôi Trong truyện ngắn

Khi người ta trẻ, tình yêu của nhân vật chính là cô Xuyên được cảm nhận từcái nhìn của một đứa cháu- “Tôi” Bằng sựquan sát thấm thía của lòng mình, “Tôi” thấy cô đã yêu đến quên cảbản thân và tin vào một tình yêu mù quáng: “Người

cô yêu (hơn là người yêu cô) cảtính tình lẫn dáng vẻ đều còn rất trẻcon”… “Sau lưng, cô cũng gọi bằng thằng - thằng Vỹ” Đó là “một anh công tửBạc Liêu đã

có một quan hệgià nhân ngãi non vợchồng” Cô vẫn nhưcon thiêu thân lao vào cuộc tình tay ba, không được ai chấp nhận, bạn bè xa cô dần Thếgiới sách vở của cô từ đó “thu lại bé tí”, cô làm những bài thơtình quẩn quanh, cô viết những trang nhật ký u uẩn…cô không dám đềnghịmột sựlựa chọn rõ ràng từVỹ, sợ

rằng người Vỹchọn không phải là cô Dường nhưvới Xuyên, tình yêu không có sựlựa chọn, cô yêu trong hờn nghen, hậm hực Yêu đắm say trong cuộc tình tay

ba và chấp nhận chịu cảnh “một gà hai mề” [1;5] Bởi vậy mà, đối với người yêu, cô có những hành động hết sức bồng bột “hẹn, nó không đến, cô chửi: “Đồ khốn nạn!” Nó đến, cô lại ngỏn nghẻn đi chơi, không hềdám giận Mười một giờ đêm cô về, có bữa vui vẻkể đủchuyện, có bữa lặng lẽlên giường ngủthẳng” [1,52] Rõ ràng Xuyên đang sống trong một tình yêu phụthuộc, đang bịVỹlừa dối vậy nhưng Xuyên vẫn chấp nhận, không hề đòi hỏi Cô đánh đổi tất cả đểcó

Vỹ Nhưng rồi Vỹ“biến đâu mất” Cô tựtửvì một hy vọng cuối cùng: Vỹsẽân hận, sẽ đau đớn vật vã Nhưng “đám tang cô không có chú Vỹ” “Trước khi chết

22

hẳn cô đã tưởng tượng ra cảnh mọi người khóc lóc Vỹhoảng sợ, hối hận ôm lấy quan tài nhưmuốn xuống mồtheo… Than ôi ngày đám tang cô, Vỹta tắm biển Vui lắm và nắng lắm” Cô chết- cái chết nhưcác tiểu thuyết vẫn có mà chẳng ai ngờ”- một cái chết trong câm lặng, kết thúc một tình yêu rồdại, nông nổi với một nỗi xót xa

Cũng bằng sựquan sát của mình, Vàng Anh đã miêu tảmột kiểu tình yêu

mới của giới trẻ, đó là kiểu tình yêu “đuổi hình bắt bóng” của những người trẻ tuổi trong truyện ngắn Si tình “Em” đã yêu và đã theo đuổi tình yêu- một thứ tình yêu có tất cảnhững dấu hiệu, cung bậc của tình yêu nhưng lại ẩn chứa phía sau nó là sựhời hợt, giảdối “Mười giờ đêm, khách đã bắt đầu lục tục ra về, anh

và em đã bắt đầu ngáp vặt, (chúng mình thân nhau quá mà, điều này đâu còn phải là cái để gọi là “xúc phạm” nhau như hồi mới quen cách đây hai năm!) Trình tựmột buổi café đã diễn ra đủ: đã kểchuyện cơquan anh, ởlớp em cho nhau nghe, đã chửi người này, khen người nọ, xong đến chuyện hai đứa, lại giận nhau, rồi khóc, rồi xin lỗi…, và rồi đến mục kể chuyện cười, những chuyện

không vui lắm cũng cười (đôi lúc, trong bóng tối, em cảm thấy mình thật giảdối, những cơcười cứnhệch ra cầu tài…) [1;58] Cứnhưvậy, tình yêu của “em” cứ

kéo dài và mỗi ngày đi qua với những cảm nhận “ngồngộ”, những câu hỏi “vu vơ” thì “sựkhổsởtrong tình yêu của em lại có thêm một chi tiết mới” Vì nông nổi, vì lãng mạn nên kết thúc bi đát của các cuộc tình thường đểlại cảm giác cô đơn đặc quánh trong lòng các cô gái trẻ tuổi Theo ngày tháng tình yêu “mất màu” với những buổi hạn hò có “trình tự” không thay đổi Rồi “anh” không quay lại nữa Những ngày hẹn hò “em” vẫn mặc áo xanh Chính “em” ngạc nhiên về mình: “Sao lại có thểchịu đựng được tình trạng phập phồng này suốt hai năm nhỉ?” Rồi cũng nhưnhững lần trước “em úp mặt khóc, thấy mình nhưchết lặng

đi Em nghĩ“hết rồi” và đau đớn nhận ra chuyện tình mình gồm tám phần nghĩa,

23

hai phần tình, thếmà từbé em đã mơmột chuyện tình gồm tám phần tình, hai

phần nghĩa” Chị Hai (Đất đỏ) vì một tình cảm thoáng qua mà trái tim bịtổn thương nặng nề đến nỗi trởnên “ngây dại, cô đơn, một dáng người thẳng đơgiữa đêm mùa đông”, “u uẩn nhưchìm trong cơn đau dai dẳng, vô hồn” Trong truyện ngắn của Phan ThịVàng Anh, lớp trẻhôm nay yêu đương cuồng nhịêt, nhẹdạ, cảtin và bồng bột Họsuy nghĩ đơn giản và luôn đặt quá nhiều kỳvọng vào nhân gian, biết rằng họ đang đùa và đang bị đùa đấy nhưng họhoàn toàn chân thật Tình yêu không dẫn dắt họ đến đâu mà đưa họtìm vềvới chính họ, với những ước muốn vô vọng Tuổi trẻkhát khao yêu thương nhưng cái nông nổi, ảo tưởng, nhầm lẫn và thất thường làm họhao mòn cảm xúc yêu đương, “cảthèm chóng chán” Có khi tình yêu vừa bắt đầu đã vô vọng, người ta yêu mà nhưchơi một canh bạc đầy bất trắc đểrồi cuối cùng họcũng chẳng được gì, đôi khi còn mất cả mạng sống của mình Đến với tình yêu nhân vật của Vàng Anh thường ít có hạnh phúc, lúc nào cũng cảm thấy nỗi cô đơn, bơvơlạc lõng khi chưa yêu, chớm yêu,

đang yêu hay không còn tình yêu nữa Họnghĩvềtình yêu khi nó đã qua rồi hoặc chưa qua nhưng đang “mất màu”, hoặc một sự chờ đợi khốn khổ, mong ngóng vô vọng, chờ đợi mà không biết nó có đến hay không Họlà những trái tim cô đơn, những cung đàn lỡnhịp, luôn buồn bã mà không thểchia sẻcùng ai, tình yêu với họchỉ được xem như“những trò ấm ớ”, “trò ú tim”, là cái gì đã qua

đi, đang tan biến đi Thảo (Hội chợ)là một cô gái ngộnhận bởi tình yêu Tình yêu giữa Thảo và Bá là kết qủa của cuộc gặp gỡtrong thời gian “Sáu ngày, từ

bữa em ra hội chợ” Thảo bịhấp dẫn và giành tình cảm cho Bá - một thanh niên trong Đoàn lô tô đến quê cô đểtổchức vui chơi - một người “điệu đàng nhưca sĩ” và có vẻngoài điển trai, sự“kín đáo và bí ẩn” của Bá khác hẳn với đám con trai “đen nhẻm” trong làng “ông ổng và thô lậu” Bá lại còn viết thưrất hay, Bá viết thưcho các cô gái là “những cái thưngọt ngào, đọc xong chỉthấy ngọt ngào,

24

cũng chẳng rõ có yêu không, tuy vậy vẫn ngọt ngào” Nhưng Thảo chỉlà một

trong những cô gái “dễthương, dễthương và dễtính nhưrất nhiều cô gái anh

gặp, ởnhững vùng khác nhau” Ngày chia tay, Bá “nói nhiều lắm, nhưng không bảo Thảo phải đợi gì cả, không dặn nhưng Thảo thấy không đợi không được”

Rõ ràng, đối với Bá, tình cảm giành cho Thảo chỉnhưmột cơn gió thoảng qua

Bá đến rồi đi không trởlại như đã hẹn, nhưng Thảo ngây thơvà “hồn nhiên thực hiện cái thiên chức của phụnữlà: chờ đợi!

Cuộc đời đầy rẫy những điều không thật, tình yêu cũng giống nhưnhững

trò ú tim, những trò đùa Các nhân vật của Vàng Anh có khi đã cảm nhận được tình yêu là một tình cảm hết sức nhạt nhẽo, mơ hồ, đến hay đi không hề tiếc nuối Truyện ngắn Hoa muộnlà một ví dụ Trong truyện, tình cảm của lớp trẻ được tác giảtập trung miêu tảqua nhân vật Hạc Hạc đã không tìm được tình cảm đích thực, người yêu cô cứ đến rồi lại đi theo mùa lá rụng Hạc chỉcòn tìm

họ trong một nỗi nhớ mơ hồ “Mọi người vẫn đùa, hỏi: “Hạc! Mày còn nhớ thằng nào làm việc nào không?” Hạc vêu mặt cười: “Nhớchứ, tôi có ghi sổhết mà!” Mọi người cười đe: “Cẩn thận! Một trong những thằng ấy mà vớ được cuốn sổthì mày khốn!” [2;105] Hạc đã buông trôi tuổi trẻcủa mình trong cái

kiêu căng, mơhồ Hạc thờ ơvới tình yêu cho nên thấy các bạn trai lần lượt có

người yêu Hạc không hềcảm thấy buồn hay vui Giang trong Sau những hẹn hò lại ý thức rất rõ vềnhững người đàn ông cô đã gặp trong đời Với Giang, đến với tình yêu một phần chỉ đểchạy trốn nỗi cô đơn của tuổi trẻnhưng quan trọng hơn

là bởi Giang không tìm thấy được tình yêu đích thực trong cuộc sống và cô hoàn toàn thất vọng Chỉvì cần một người đàn ông đểkhỏa lấp những phút giây trống trải nên cô đã quan hệvới Lâm dù biết rằng đó là một tình cảm nhạt nhẽo, thờ ơ

và không đi về đâu Giang biết đấy mà vẫn cứbuông xuôi tất cả “Diễn biến tâm

lý mỗi lần gặp Lâm bao giờcũng thế: đầu tiên là sựghê ghê, khi đã ngồi lên xe

25

là sựbuông xuôi và dần dần quen đi” Quan hệgiữa cô và Lâm không hềcó tình yêu mà thực ra chỉlà sựlợi dụng nhau, chỉlà một trò chơi “không ràng buộc,

không ai được hy vọng” Chỉcó điều “trong những trò chơi nhưthếnày, chưa

chắc ai đã là trò chơi của ai, chỉchắc chắn một điều rằng dù gì cuối cùng cô cũng nắm phần thua thiệt” Trong truyện “Yêu”, nhân vật chính đã thử nghiệm tình yêu bằng cách “chơi trò yêu” qua sựtưởng tượng ra hạnh phúc gia đình tương lai của mình Tác giả đểcho các nhân vật của mình yêu đấy nhưng lại là không yêu Tình yêu được “Tôi” coi nhưmột trò vui khi tưởng tượng ra cảnh “hai đứa chi tiêu nhưmột gia đình nhỏ, ăn một qủa ổi cũng bàn nhau; tôi hơi buồn cười, tất cả những trò vui này, chỉ cần đi kèm một tờ đăng ký kết hôn là khó chịu hẳn” [2;93] Cuối cùng họchỉchấp nhận tình yêu ởmức: “được ngày nào hay ngày

đó!” Vậy là cứtiếp tục nuôi heo đất với nhau tạo cảnh gia đình, rồi lớn lên tự

đổi xưng hô, rồi cứthế, cứthế…” [2;95]

Nhưvậy, đọc truyện của Vàng Anh có thểthấy nhà văn đểcho nhân vật

của mình tựkiểm nghiệm tình yêu trong cuộc sống nhưng hầu hết đều thấy thất vọng, không tìm thấy hạnh phúc Họkhông có tình yêu đích thực Họluôn cố

gắng yêu, có khi là diễn vai vợchồng mà không hềcó tình yêu

Tình yêu là đềtài quen thuộc trong văn học mỗi nước, mỗi thời Vàng

Anh đã viết vềtình yêu với cảm quan tinh tếcủa người phụnữ Qua ngòi bút

của Phan ThịVàng Anh, tình yêu say đắm bền chặt thì ít mà hoài nghi, thất

vọng, hụt hẫng thì nhiều Những câu chuyện này cho thấy sựtrăn trởcủa nhà

văn trước thực trạng xã hội với những điều không thểkhông quan tâm, đặc

biệt là quan niệm sống còn nhiều điều “đáng ngại” của lớp trẻtrong đời sống

xã hội đương đại

26

1.2.2.2 Bi kịch trong gia đình

Gia đình là tếbào của xã hội và mọi sựbiến đổi của đời sống xã hội đều

tác động đến đời sống gia đình Gia đình là mái ấm bình yên của con người trên hành trình sống nhiều nhọc nhằn vất vả, nhiều vấp ngã, thăng trầm Nhưng hình nhưgia đình hiện đại không phải nhưvậy! Hay ít ra là không phải nhưvậy trong cách nhìn của Phan ThịVàng Anh Trong các sáng tác của chịgia đình đã trở

nên một liên kết lỏng lẻo, mỗi thành viên là một tiểu vũtrụkhép kín Họcô đơn, bất hạnh trong chính gia đình mình Đứa con trong Kịch câmphát hiện ra bốnó ngoại tình, từ đó một trật tựmới được thiết lập “bốnó cầu khẩn và căm thù nhìn

nó, cái đứa lầm lì nhất trong bốn đứa đây, cái đứa ít nhìn vào mắt ông nhất trong nhà Hầu nhưhai bốcon không trao đổi gì ngoài những câu chào, tiếng mời cơm Bây giờnó đứng trước ông điệu bộrất lễphép, cũng lẳng lặng không nói một

lời…nó thỏa mãn biết bao nhiêu, nó căm hờn ông biết bao nhiêu” Trong khi

giữa hai cha con là một cuộc chiến câm lặng, quyết liệt thì bà mẹkhông biết gì, chỉthấy các con ít bịmắng hơn, dọn cơm muộn một chút cũng không sao, ông chồng thờ ơvà dễtính lẫn lộn Chỉcó những cay đắng, lo sợ, đau đớn của đứa con khi chứng kiến: “mẹnó tiếp tục gắp, bốtiếp tục lặng lẽ, các em nhai nuốt

hồn nhiên ngày này qua ngày khác không ai biết…Nó khổsởtrong nhà Cũng chẳng nghĩ đến việc thù tiếp bạn bè hay chơi bời khuya khoắt Nó thường lặng lẽ bên đám bạn ồn ào” Sựcâm lặng của đứa con là nỗi cô đơn không thểbày tỏ,

“nó nhận ra sựhờhững vô cảm” ngay trong quan hệruột thịt Sựsuy thoái về

đạo đức nhân cách đang có nguy cơlàm tổn hại đến những tình cảm thiêng liêng giữa con cái và cha mẹ, giữa vợvà chồng Bi kịch tất yếu sẽxảy ra nếu nhưcác thành viên trong gia đình không thay đổi lối sống, suy nghĩvà hành động

Chịem họtiếp tục khai thác sự đối nghịch giữa các cá thểtrong gia đình

Xung đột của chuyện bắt đầu từnhững quan niệm vềnhững chuẩn mực đạo đức

27

của người lớn trong gia đình có khá nhiều điểm khác với cách nhìn nhận đánh giá của lớp trẻ Hà và Thùy là chịem họcùng lứa, cùng thời nhưng không hòa hợp Hà được những người lớn trong nhà xem như chuẩn mực của sự “ngoan ngoãn” vì vẻngoài “sạch sẽ, vô cùng lễphép, năm nào cũng đi thi học sinh giỏi văn” Thùy luôn có suy nghĩtrái ngược với người lớn, Thùy thấy Hà thật ích kỷ

vì đến lớp chẳng chơi với ai, không thích giúp đỡngười khác Trong khi “cảhọ xem Hà như tấm gương sáng” Thùy lại nhận xét “có gì là hay” Khi Hà lên truyền hình, cả nhà chăm chú ngồi xem và ai cũng phải thốt lên “người lớn ghê!”, Thùy lại muốn kêu lên vì ấm ức: “Không ai biết rõ nó bằng mình Nếu mình kể ra nó ích kỷ, nó không có bạn chơi, mọi người sẽ noi mình ganh nó giỏi” Không phải Thùy không có lý nhưng Thùy không thể nói cũng bởi tại Thùy không tìm thấy tiếng nói chung ngay giữa gia đình mình và Thùy không

thấy có điểm tựa

Con người sống trong gia đình còn rơi vào trạng thái tâm lý cô đơn, bi kịch còn do những xung đột vềquan niệm giữa các thếhệ Sựvênh lệch giữa các thếhệ, lắm khi tạo nên nghịch cảnh Chọn cho mình điểm nhìn từnhững đứa trẻ, những người cháu, người em, đứa con, đứa học trò… Phan Thị Vàng Anh đã phát hiện nhiều điều khác biệt, khó hiểu trong thếgiới của người lớn Do đó, chúng thấy xa lạvới cuộc sống đó, thấy sựcách biệt giữa các thếhệkhiến họ

không thểhiểu nổi những hành động của nhau Trong vai một đứa con, đứa em,

“Tôi” (Hoài cổ) thấy “Mẹtôi và chịTương xúng xính áo dài Vào trong điện, mẹ tôi tựnhiên lôi ra một cái quạt giấy màu nâu, phe phẩy; chịTương rút kính cận

ra đeo, chăm chú đọc mấy chữnho thếp vàng trên cột Cảhai trông già nua hẳn

đi, lạlẫm; hình nhưhọkhông còn là của tôi, họ đang ởmột thếgiới khác của

nghi lễ, phẩm phục” Trong suy nghĩ của những người trẻ tuổi, những người thuộc vềthếhệtrước mình thật “lẩm cẩm”, “tẩn mẩn vô ích” Vì thế, dù đã rất cố

28

gắng, song họvẫn thấy như đang phải chịu đựng một sựtra tấn nặng nề: “buổi lễ kéo dài tưởng nhưvô tận” [2;46] “Tôi” (Mưa rơi) thấy mẹthường lo xa những chuyện không đâu, một tháng một lần họp hưu trí để“bàn chuyện trôn nhau sao cho tình nghĩa!” và để“đủan tâm khi mình chết đi, con cái không làm thì cũng

có hội mình lo cho cẩn thận” [2;101] Nhập vai đưa cháu trong Khi người ta trẻ đểquan sát và thểhiện cách suy nghĩ đối lập giứa thếhệtrẻvới những bậc cha

mẹ, ông bà trong gia đình vềtình yêu qua cách nói vềcái chết của người cô Cái chết của cô Út trởlên lãng nhách trong con mắt của các bậc phụhuynh “Hai năm rồi chẳng ai còn nhớvềcô rõ ràng nữa, ngoài bà ( ) Bốtôi kết luận: “Con điên! Điên nhưnó không chết trước thì cũng chết sau!” Mẹtôi bảo: “Chắc có gì với thằng Vỹrồi”, “có đáng gì đâu!” Nhưng với người trẻtuổi thì cái chết của cô út

không lãng nhách chút nào Với “tôi” thì cái chết đó thật: “Đáng lắm chứ! Nếu mẹhiểu ởcái tuổi này người ta điên tới mức nào và cần bạn bè an ủi biết bao nhiêu, người ta lại thích trảthù nữa chứ” Nhìn từgóc nhìn của một người trẻ tuổi, Phan ThịVàng Anh đã phát hiện được những “vênh lệch” giữa lớp trẻvà người già, thếhệtrước Sự“vênh lệch” ấy do những người lớn tuổi không hiểu tâm lý của những người trẻtuổi nên giữa họcó những khoảng cách, họkhông hiểu nhau, không chia sẻ được với nhau Vì thếnhững người trẻtuổi cảm thấy

cô đơn, vô vọng, không có sự đồng cảm khi đứng trước những người lớn tuổi

Sự và chạm của các cá tính, sự ích kỷ cá nhân dẫn đến tình trạng nhạt nhẽo cảcác mối quan hệruột thịt Cô gái xưng “tôi” (Đất đỏ) trong chuyến đi tìm niềm vui, lại buồn rầu nhận ra: “Nhà cậu Hà cô độc trên khu đất không biết đồi hay ụ, quanh nhà cỏ m ọc ẩm ướt, buồn thảm vài đứa trẻ uểoải nhưcảnh vật” Cảnh vật buồn thảm, con người uểoải, nhưng chưa đáng sợbằng thân phận mồcôi, lạc loài của một cô gái ChịHai - đứa con riêng của Mợsống nhưngười thừa: “Không ai muốn nhắc tới chị” Nếu có nhắc thì chỉ“là cái cười, cái khịt

29

mũi vẻvênh váo bềtrên Dĩnhiên cậu tao không thương, mợtao thương nhưng ngượng, mà chán nữa ChịHai là kỷvật của mối tình đầu đó, cậu tao lấy vềsau này mới vỡlở, mà quê thật, tưởng cái kỷvật ấy lãng mạn làm sao, cuối cùng lại tòi ra của này” Sựlạnh lùng và giễu cợt của Hà khiến nhân vật xung “tôi” tự nhiên thấy sợ, quay mặt vào tường “ngẫm nghĩvềmột gia đình và những con người” Chỗdựa duy nhất của chịHai là Hoài thì rủi ro trong một cuộc picnic Hoài đã mất Hoài nhân hậu nhưng tình cảm của Hoài giành cho chịHai khiến người ta nghi hoặc: “Tin sao được tình cảm của một đứa mười tám mười chín, nhất là một đứa lang bạt nhưHoài?” Đến khi Hoài chết “hồn phách lang thang ở một góc trời nào”, Hoài cũng lại cô đơn Hoài ra đi đểlại những mùa mưa Nơi

“rừng cao su này buồn lắm”, và “trong cái nhà ẩm mốc đỏquạch màu đất đỏba dan ấy, chịHai ngơngẩn nhìn mưa trong đồi cỏ, tóc dài không ai tết hộlại xõa ra

vô hồn”

Ông Hảo (Thương) có con trai, con dâu, có cháu nội nhưng ông lại ởmột

mình Ông cảm thấy rõ sự cô độc của mình, vì vậy mà sự xuất hiện của cô Thương khiến ông phấn chấn thật sự Ông cũng mong ngóng, cũng mong chờvà đặc biệt cảm thấy khỏe khoắn, phấn khởi khi có cô Thương Nhưng cô Thương ở lại đó không lâu Cô Thương đi cũng bất ngờnhưkhi cô đến và căn nhà lại trở lên trống vắng, trống vắng hơn cảkhi cô chưa đến Đó phải chăng là nỗi khao khát có bạn, khao khát được sống cùng với mọi người, nhất là khi người ta đã về già Điều tưởng nhưbình dị ấy lại rất khó với nhiều người Ông Hảo phát ốm khi

cô Thương đi khỏi Sựra đi của cô Thương đã khiến ông Hảo nhận rõ hơn sự đơn độc của mình Ông không có ai đểbầu bạn

Có thểthấy sựliên kết lỏng lẻo của gia đình thời hiện đại là nỗi ám ảnh

của các nhân vật trong sáng tác của Vàng Anh hay gặp phải Từnhững rạn nứt, đổvỡ, nhưng vênh lệch trong quan hệgia đình, tác giả đã thểhiện cái nhìn phi lý

30

tưởng vềhiện thực Hiện thực bất an, chất chứa nguy cơlạc lõng, cô đơn của con người khiến cho con người rơi vào bi kịch, cảm thấy thiếu vắng niềm tin, chông chênh, thiếu điểm tựa ngay trong chính gia đình thân yêu của mình

1.2.2.3.Bi kịch trong xã hội, cộng đồng

Từsuy nghĩvềgiá trịcuộc sống, không ít sáng tác của Vàng Anh đềcập

đến sựuểoải trong cuộc sống của những người trẻtuổi Họlà những con người luôn thấy tù túng trước những định kiến, ràng buộc của chuẩn mực xã hội; cô đơn lạc lõng trước đám đông, trước những quan điểm gần như đối lập của thếhệ trước Họphát hiện ra những điều không thật, những “trò diễn” trong cuộc đời

Vàng Anh khá chú ý đến việc khai thác mối quan hệthật - giả, tốt - xấu trong

nhân cách con người đểtìm hiểu, khái quát hiện thực của đời sống xã hội Từsự quan sát và khám phá của bản thân, Vàng Anh nhận thấy cuộc sống này còn nhiều điều vụn vặt nhưng đấy chính là nơi giúp người ta nhận thức thếgiới một cách trọn vẹn nhất Nhà văn quan sát và cảm nhận thếgiới dưới cái nhìn của một người trẻtuổi đểthấy trong cuộc sống còn nhiều điều giả đối và vì quá nhạy cảm khi phát hiện ra những giảdối đó mà khiến cho con người cảm thấy cô đơn, lạc lõng trong cuộc sống, tự tách mình ra khỏi đám đông Thái Anh trong truyện Phục thiệnlà một minh chứng Bắt đầu là câu chuyện vềcái tài “bắt gió” của cô bạn cùng lớp mới, Thái Anh cảm nhận khá rõ tình cảm hời hợt Thái Anh và bạn đang đứng trên lan can và nhìn thấy một người bạn cùng trường cũ Sợnó nói

hết vềnhững trò nghịch ngợm của mình khi ởtrường cũ, Thái Anh đã trốn vào trong lớp bằng cách giảvờ đau đầu Nhưng cũng từtình huống này mà Thái Anh lại có những khám phá mới vềnhững bạnh cùng lớp Thấy Thái Anh tỏra mệt,

“Mỹlo âu: “Bắt gió nhe!” Vào lớp, tôi nhắm mắt lại và Mỹtrổhết tài nghệcủa

đôi tay xoa xoa, giật giật trên trán, trên thái dương, được vài phút cũng kêu lên:

“Trời ơi! Gió quá trời!” (Tôi lấy làm lạ, sao Mỹlại có thểtìm được “gió” từmột

31

con bệnh không phải tại “gió” nhưtôi?) [1;28] “Tôi” đã bắt lấy những câu nói, hành động trái với suy nghĩcủa Mỹ đểgiễu nhại vẻthận mật, biết quan tâm đến người khác của Mỹ Có thểvới Mỹ, đây là cơhội thểhiện mình hơn là sựquan

tâm đến sức khỏe của bạn Mặt khác chuyện chuyển trường cuat Thái Anh bắt đều từsựnghịch ngợm “trái khoáy” của cô ởtrường cũ, thực ra Thái Anh khao

khát tìm được một môi trường sống mới mà ở đó mọi người thân thiện, chân thành với nhau Nhưng ởtrường mới cô lại gặp phải sựgiảdối của cô bạn cùng lớp Thái Anh lại một lần nữa thấy thất vọng về cuộc đời nhiều giả dối này

Giang trong truyện Ngày bướm hóa ong, vì thói quen nghềnghiệp, đã quên hết những nhu cầu, niềm vui của cuộc sống Sống giữa đồng nghiệp mà Giang cảm thấy nhưmình già đi Nhìn bạn bè chơi đùa thanh thản, Giang chỉthấy cuộc sống của mình thật yếu ớt, “buồn vô kể” Người đọc đã bắt gặp cuộc sống uể oải, không mục đích, không biết đến tương lai trong Hoa muộn Hạc không hiểu mình khao khát điều gì Cô không khao khát và cũng không chờ đón điều gì đến từcuộc sống, bởi thếcho nên cuộc sống của cô cứlặng lẽtrôi đi trong sựnhạt

nhẽo thờ ơ Nhân vật xưng “tôi” trong tác phẩm Người có học - nhân vật đang ở tuổi cắp sách tới trường - có ý thức tìm kiếm hệgiá đích thực cho tuổi trẻ “Tôi”

đã lần lượt thiết lập các quan hệbạn bè, nhưng bịthất vọng, hoang mang vì tuổi học trò không phải là tuổi thần tiên, thánh thiện nhưxưa nay vẫn thế Hóa ra bên trong những “mái tóc kẹp dài lưng đoan trang, những chiếc áo Soie hồng kín cổ nhưmột nhà đạo đức” kia là thói du côn, sựngổngáo Từ đó “tôi” nhìn: “thấy ai cũng kinh khủng quá, trơtráo quá Mọi thứ đều u mê đi trong tôi Tôi cảm thấy hình nhưcái cổáo mình quá rộng, cái đầu mình quá ngắn, cái quần mình quá to Tóm lại là không có học một tý nào! Một loạt ý nghĩdiễn ra nhưchớp trong đầu tôi lúc ấy, đểbây giờquay chậm lại, ấy là tôi cảm thấy cô đơn vô cùng”

32

Trong truyện Cuộc du ngoạn ngắn ngủi, Tuyền vừa là người đi chơi vừa

nhưtách mình ra khỏi cuộc chơi đểchứng kiến, chiêm nghiệm Trong cái nhìn

và cảm nhận của Tuyền việc tổ chức chuyến dã ngoại cắm trại cho thiếu nhi trong phường của tổchức Đoàn - Đội không phải đểbiết thêm danh lam thắng cảnh hay vài hiểu biết vềlịch sửdân tộc nhưmục đích vốn có của nó mà cuộc đi chơi trởthanh một cuộc “chạy đua” của mây chịphụtrách để được anh Bí thư

đoàn phường để ý tới Khi có em bé say xe, “cả một góc xe nồng nặc mùi khuynh diệp, mùi cù là…Rồi đám phụnữ ấy, từlớn chí bé lao vào chăm sóc cái

kẻ thiêm thiếp kia bằng một vẻ chu đáo nhất, đầy nữ tính nhất như m ột cuộc trình diễn nghiệp vụmà người đứng ra chấm điểm không ai khác hơn là anh Bí thư đoàn phường có đôi mắt ướt át” [1;8] Anh Bí thư đoàn phường (Quang) mang dáng dấp, tác phong của một “cán bộ Đoàn mẫu mực” từvẻngoài cho đến việc “tiết kiệm những cái vô lý” Tất cảkhiến cho “Tuyền tựhỏi mình vì sao lại

đi cái buổi cắm trại này, đểgần nhưcô độc giữa đám người quen này”

Không chỉcó vậy, các nhân vật trẻtuổi của Vàng Anh còn cảm thấy khó

hiểu đến khó chịu, mệt mỏi vềnhững tập tục, thói quen truyền thống của ông bà, những quy tắc mà trong đó khiến con người ta cứphải thực hiện một cách gò ép đến giảdối Theo tập tục của người Á Đông, Tết có ý nghĩa vô cùng quan trọng Tết là ngày chứa chan mầu sắc, tưng bừng âm điệu, ngạt ngào hương thơm Ai cũng mang y phục đẹp nhất, hợp thời trang nhất Trẻ em xúng xính trong bộ quần áo mới còn nguyên nếp gấp Các cô các bà được dịp phô diễn những tà áo rực rỡvà quyến rũ Rồi mâm cỗla liệt với những món hợp khẩu vịnhất, những

món quê hương thuần túy nhất Đây là thời gian đểmọi người mua sắm, là dịp đểbạn bè thăm hỏi, trao đổi tặng vật, phát triển thêm tình bằng hữu, là cơhội để

bà con thân quyến tỏtình thân ái và biết ơn Tết là dịp trao đi và nhận lại những cánh thiệp xuân chất chứa những lời chúc tốt đẹp và chân thành nhất Đặc biệt,

33

Tết còn là ngày đoàn tụgia đình Tết đến, những người đi làm xa, binh lính trong quân ngũ, học sinh, sinh viên học ởtỉnh thành đều trởvềxum họp dưới mái ấm gia đình Ông bà, cha mẹ, con cái, anh chịem gặp gỡchúc tuổi nhau và cùng

sống những ngày xuân hạnh phúc bên nhau Thực vậy, Tết là một cơhội đểmọi người củng cốlại tình yêu gia đình Gia đình đây kểtừcái che nắng cản mưa là căn nhà cho tới cái cội rễmà thời gian không thểlay chuyển và thay đổi là tổ

tiên Vì thế, Tết là dịp đểngười Việt chúng ta chuẩn bịcho căn nhà được khang

trang ấm cúng đểông bà, cha mẹ, con cháu qui tụmừng xuân Thếnhưng trong những ngày tưởng nhưchỉcó ngập tràn niềm vui, hạnh phúc ấy nhân vật “Tôi” trong Mười ngày lại chỉsống trong tâm trạng “thẫn thờ” chờ đợi, hy vọng đểrồi thất vọng Với “tôi” tất cảnhững ý nghĩa, tập tục của ngày Tết chỉcòn là “một phong tục rắc rối không theo không được” Không khí gia đình ngày Tết thay vì

vẻ ấm cúng thì giờ đây nó trởnên “vắng hoe, vì sạch sẽ, gọn gàng” Những thú vui ngày Tết trởnên “thú vui buồn cười” do sự“pha trộn mâu thuẫn” Những lời chúc tụng may mắn đầu năm là những “lời chúc văn hoa” khiến cho con người ta

“xa lạ” và người chúc lại “tự hỏi, lời chúc của mình có chân thành không?” (Mười ngày)

Qua một sốnhân vật Phan ThịVàng Anh đã quan sát, tìm hiểu những diễn

biến tâm lý của họta không thểkhông giật mình Thì ra trong xã hội hiện đại, cùng với sựphát triển vềkinh tế, con người đang có nhưng khủng hoảng khôn lường Bằng những chứng nghiệm của mình, nhà văn nhưmuốn nhắc nhởbạn đọc hãy làm điều gì đó thật có ý nghĩa cho bản thân và cộng đồng, đừng đểcuộc sống trôi đi một cách vô nghĩa

Trên đây là những kiểu loại nhân vật cơbản trong hai tập truyện ngắn của

Phan ThịVàng Anh Đó là những con người đang mang trong mình những cảm thức thời hiện đại Mỗi nhân vật là một miền tâm trạng, một tính cách riêng, dù

34

tiêu cực hay tích cực nhưng ởtầng sâu trong những con người ấy là nỗi khao khát hiểu thấu mình, được sống đúng với bản ngã của mình Có thểnói Phan Thị Vàng Anh đã thâu tóm được cảmột thếhệ- những người trẻtuổi trong truyện ngắn của mình, giúp người đọc có thểnhận thức được đầy đủhiện thực đời sống con người

1.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Phan

ThịVàng Anh

Nếu nhưthếgiới nhân v ật thểhiện cách nhìn của nhà văn vềhiện thực

và con người thì nghệthuật xây d ựng nhân vật là s ựtổng hợp từcách nhìn,

thếgiới quan sáng tác và tài năng, làm nên nét độc đáo trong các sáng tác

của nhà văn Nghệthuật xây d ựng nhân vật là cách th ức tổchức nghệthuật

đểt ạo nên những bức chân dung hoàn chỉnh vềnhân vật và giúp ng ười đọc

có cái nhìn khách quan nhất vềnhân vật Khảo sát hai tập truyện ngắn của

Phan Thị Vàng Anh, chúng tôi nhận thấy những trăn trởtìm tòi và niềm tâm huyết của nhà văn khi dụng công xây dựng nhân vật mà chị tâm đắc Đi ều này được thểhiện cụthể ởcác phương diện sau:

1.3.1 Nghệthuật miêu tảngoại hình nhân vật

Chân dung - ngoại hình nhân v ật là di ện mạo của con người được miêu

tả qua trang ph ục và các yếu tố th ể ch ất có tính chất đặc thù biểu hiện ra ngoài nhưdáng vẻ, màu da, khuôn mặt, ánh mắt, mái tóc, trang phục, mũi,

miệng, chân, tay Chân dung- ngoại hình nhân vật giúp người đọc phân biệt, nhận dạng bềngoài con người nhân vật đồng thời là yếu tốnghệthuật cần

thiết đểbước đầu xây dựng hình tượng nhân vật trong tác phẩm Nghệthuật miêu tảngoại hình còn góp phần thểhiện tính cách nhân vật mà nh ưngười

xưa đã nói “trông mặt mà b ắt hình dong”, đồng thời thểhiện quan niệm nghệ thuật của tác giả

35

Là một nhà văn, Phan Thị Vàng Anh không bỏqua các biện pháp miêu

tảnhân vật thường được sửdụng, nhưng chị thực sựthành công với việc sử

dụng các chi tiết miêu tả ngo ại hình của nhân vật nh ư hình dáng, c ử ch ỉ, hành động Qua việc miêu tả ngo ại hình của nhân vật, tác phẩm của Vàng Anh đã dựng lên một bức chân dung khá đầy đủ và tr ọn vẹn về th ế h ệ tr ẻ

trong xã hội hôm nay Tiếp xúc với nhân vật của Vàng Anh người đọc không khỏi ấn tượng vềvẻbềngoài hiện đại của họ Đó là những “đôi mắt mởto

trong sáng nhìn” của mấy cô cậu trẻcon hay những đôi mắt “tròn xoe” ngơ ngác, rồi những “đôi mắt ướt át” của anh “cán bộ Đoàn mẫu mực” Cùng với

đó là những khuôn mặt rất d ễgây được ấn tượng và sựchú ý, đó là kiểu mặt

“trắng nhưcục bột” đối l ập với khuôn mặt có n ước da của “bọn con trai quê đen nhẻm” Đó là những cái mặt “nhăn nhăn nhó nhó” khi lại “thẫn thờngái ngủ” Hình dung đầy đủhơn chân dung lớp người trẻtuổi của mình, Vàng Anh không quên thêm vào những khuôn mặt “non choẹt có cái răng khểnh”

và những nụ cười “ngơ ng ẩn” cũng có khi lại là khuôn mặt với một vẻ

“nghiêm túc”, “đăm chiêu, xa xôi rồi buồn bã” (Hội ch ợ)

Không chỉ đặc tả các nhân v ật với những khuôn mặt độc đáo khác nhau của lớp trẻ hi ện đại, tác giả không quên khoác lên các nhân v ật của mình đủcác loại trang phục kiểu cách, độc đáo và hấp dẫn Đó là những kiểu tóc tai “rất thanh niên”, những “mái tóc vàng hoe” vì nắng gió - kết quảcủa Những cuộc du ngoạn ngắn ngủi, mái tóc “ngắn nhưcon trai lúc nào cũng

loay hoay ngang ngửa”, “lòa xòa quanh gáy”(Trò dối), hay “kiểu tóc sõa dài thưa thớt” của những cô gái hay làm đỏm, “một mái tóc dài kẹp lửng đoan trang” của Người có học Cảnhững chàng sinh viên lịch sự“với bộtóc gội

dầu còn ướt dấu lược chải” (Nhật ký) Ấn tượng hơn cảlà những “cái đầu lộn xộn” (Người có học), họthích đểtóc “dài chấm ót” hay những mái tóc “cắt

36

cụt ngủn” “ngắn cũn cỡn”, kết quảlà ởhọnổi b ật lên một vẻ“thiếu hài hòa” (Lão sư).Cùng với những kiểu tóc rất model đó, các nhân vật của Vàng Anh còn được mặc đủcác loại trang phục như“những cái áo in hình đen trắng rằn

rợ, vạt bầu nhọn lê thê…” (Hội ch ợ), những kiểu “áo xanh thêu hai hàng đen

mọi rợ” (Si tình), “áo len màu xám xắn tay và phanh ngực” giữa mùa đông, không hiểu “sẽ che được cái lạnh nào” cho họ! (Trò dối) H ọ ăn mặc một cách thiếu sựhài hòa, cân xứng khi mặc một bộtrang phục mà cái áo “cổ

mình quá rộng, cái đầu mình quá ngắn, cái quần mình quá to” (Người có học), những “cái quần sọoc đen lưng lửng, áo may ô thủng lỗchỗ”, những

“bộ đồ, ngoài phủsơmi dài tay, mặt lọt thỏm trong nón lá” Thậm chí mới ở tuổi thanh niên nhưng họl ại “mặc quần ông già, rồmáy giữa trưa”(Hội chợ) Không chỉ có th ế, đi kèm với những kiểu tóc, những bộ trang ph ục khác thường đó họ còn s ử d ụng những phụ trang h ết s ức đặc biệt Đó là những chiếc “nơto”, một “cái kẹp voan rủng rỉnh”, một “chiếc kẹp tóc rẻti ền với

những bông hoa vải rũ r ượi” hay “một cái băng - đô to bản, tím lịm” Họ cũng được miêu tảlà nh ững cô gái “rất điệu đàng” với “n ước da ngăm đen, đeo đầy vàng: những trăng, sao, tim, hoa đeo đầy tai, đầy cổ” hay những

“đôi bông tai mủ, hình trái tim, màu hồng”…

Nhìn chung, dù họ ăn mặc một cách điệu đàng với nh ững phụ trang lỉnh kỉnh, độc đáo hay giản dị, nhìn các trang phục ấy vẫn thấy toát lên vẻ

nghèo nàn, lèo loẹt, lạmắt đến kệch cỡm Có thểthấy, qua cách miêu tảnày,

nhà văn đã khắc họa hình ảnh của những người trẻtuổi thích hơn là làm đẹp, thích nh ững thứ“lạ”

Khi miêu tảngoại hình nhân v ật, tác giảkhông chỉ miêu tảnhững bộ

trang phục “dị hợm” mà đi kèm với nh ững bộtrang phục ấy là những cửchỉ , điệu bộ l ạ đời của các nhân vật Các nhân vật của Vàng Anh có thể luôn

37

miệng “hát ê a” hay “khe khẽhát” và chơi những trò “vớva vớvẩn”, “nhạt

nhẽo” cho đến những trò “điên rồ”, “ngông cuồng” nhất Xu ất hiện trước đám đông, con gái thì hay “cúi đầu e lệ”, “nói những câu bóng bẩy và e

thẹn”, rồi “li ếc mắt kín đáo” đểcó những “cú đỏmặt”, họthích tỏra mình

“nữtính đầy người”, ngồi sau xe ng ười yêu thì “thẳng đơ, hai tay khoanh l ại, ngửa mặt lên trời” Có khi họ l ại đanh đá với những “cái bĩu môi”, “ngoe nguẩy”, cái miệng “xoen xoét xoen xoét”, khi giận hờn thì “lì ra u ám”, đã vậy, họvẫn “lắm mồm, nói suốt mà vẫn không hết chuyện” (Chịem họ) và

thích làm dáng với kiểu “nhún vai rất đầm” (Xe đêm) Các anh con trai thì thực sựhiện ra là một đám “choai choai” có đủngười lùn, ng ười cao, người xấu, người đẹp, người “ông ổng và thô lậu”, người “kín đáo và kỳbí” Ởtuổi mới lớn họcó thểbàn những chuyện ngông cuồng Họcó thể“rồmáy giữa

trưa, đi ra đầu hẻm cũng bằng xe” (Hội ch ợ) Họthích “phong phanh xe đạp, xuống dốc không thèm dắt, thích t ựdo khởi động tay chân mới lớn Trong lớp học, họsẵn sàng chen lấn, xô đẩy, thậm chí là tranh giành nhau cảnhững chỗngồi (Người có học)

Sựmâu thuẫn giữa hình thức và nội dung, giữa bản chất và hi ện tượng

trong chính một cá nhân con ng ười được Phan ThịVàng Anh khắc họa rất rõ thông qua việc miêu tả hình dáng, cử ch ỉ , hành động của nhân vật Trong Cuộc du ngoạn ngắn ngủi, nhân vật Quang - anh bí thư Đoàn phường là một

ví dụ Quang mang dáng dấp và tác phong của một Quang mẫu mực từvẻbề ngoài với “đôi mắt ướt át” cho đến việc “tiết kiệm những cái vô lý” khi

“ngẩn ra, nhìn khoảng sàn xe ướt l ẹp nhẹp” vì đá mang theo đã chảy ra thành nước Khi đến nơi “… “Một ngày nhưmọi ngày…” Anh bí thưkhe khẽhát,

rồi đứng dưới một cum tàn trứng cá, dậm dậm chân mấy cái nhưthểxem thử đất đá ở đây có đủchắc không, xong kêu lên: “Ở đây được rồi!”…”[1;9] Rõ

38

ràng ở đây anh bí thư Đoàn phường thích tỏra mình nổi bật đểgây sựchú ý của mọi ng ười hơn là làm hết vai trò, trách nhiệm của một cán bộ Đoàn,

chăm lo cho mọi người xem chơi gì, có vui hay không Cứcốgắng mãi để

thểhiện thì Quang lại lộrõ bản chất không xứng đáng cho lắm với vai trò

thủ l ĩnh thanh niên của mình Anh không dám sống thật với bản chất con người mình, tình cảm của lòng mình, cho nên cứphải “giấm giấm giúi giúi

như ăn trộm, việc ma mãnh gì cũng sợdưluận” [1;14] Đọc đến đây, chắc

hẳn rất nhiều bạn đọc sẽ nh ớ đến hình ảnh anh cán bộ “Quang lùn” v ới những bức thư được đánh số g ửi về cho ng ười yêu đều đặn “hai tuần một lần”, mé trái ghi “tiền tuyến” mé phải: “Gửi em gái h ậu phương” trong Thiên sứcủa Phạm ThịHoài Có thểcùng mạch cảm xúc ấy, Vàng Anh đã

đưa ra những cảm nhận khách quan với nhiều phát hiện tinh tếvềhình ảnh

những con người vốn được xem là chuẩn mực trước tập thể Trong Hai chị

em họ, Hà được xem là chuẩn mực của sựngoan ngoãn vì vẻngoài “sạch sẽ,

vô cùng lễphép, năm nào cũng đi thi học sinh giỏi Văn” Nhưng thực chất

Hà lại là một đứa “ích kỷ, không có bạn chơi” Thùy thì bịcoi là đứa lười

biếng, học kém không được mọi người đểý nhưng lại là một ng ười luôn s ẵn sàng giúp đỡmọi người, dậy từsớm đểthịt gà, rửa bát, đến lớp sớm đểgiúp

đỡcác bạn trực nhật…

Nhưvậy với việc miêu tảhình dáng, cử ch ỉ hành động bên ngoài có

những điểm khác biệt với b ản chất, tính cách con ng ười, Vàng Anh đã khắc họa hình ảnh nhân vật của mình dưới cái nhìn đa diện, nhiều chiều giúp cho người đọc có cái nhìn thấu đáo, toàn diện hơn về b ản chất con ng ười thời hiện đại

Nhìn một cách bao quát, có thểthấy Vàng Anh ít miêu tảnhưng khi đã

miêu tảthì chịluôn lựa chọn những chi tiết tiêu biểu, chi tiết “đắt” đểlàm

39

toát lên được đặc điểm, tính cách của từng nhân vật Từviệc khai thác các