Xây dựng, tuyển chọn và sử dụng bài tập chương Nhóm Nitơ Hóa học 11 nâng cao phát triển năng lực tư duy hóa học cho học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ HẬU XÂY DỰNG TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CHƯƠNG NHÓM NITƠ HÓA HỌC 11 NÂNG CAO PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY HÓA HỌC CHO HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HẬU

XÂY DỰNG TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CHƯƠNG

NHÓM NITƠ HÓA HỌC 11 NÂNG CAO PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY HÓA HỌC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HẬU

XÂY DỰNG TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP CHƯƠNG NHÓM NITƠ HÓA HỌC 11 NÂNG CAO

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY HÓA HỌC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Anh Tuấn

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng đến Ban Giám Hiệu trường ĐHGD-ĐHQG Hà Nội, Phòng Sau đại học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để khóa học được hoàn thành tốt đẹp

Cùng với các học viên lớp Cao học Lý luận và phương pháp dạy học Hóa học,tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy, đã chuyển những hiểu biết hiện đại của nhân loại về Giáo dục học Hóa học đến cho chúng tôi Bằng tất cả lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến TS Vũ Anh Tuấn - người thầy tận tâm đã hướng dẫn tôi trong suốt quá trình xây dựng và hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Sở GD-ĐT Hà Nội, Ban Giám Hiệu trường THPT Yên Lãng - Mê Linh - Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi được học tập và nghiên cứu

Tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo và các em học sinh trường THPT Yên Lãng- Mê Linh - Hà Nội, THPT Tiến Thịnh- Mê Linh -Hà Nội,THPT Tự lập - Mê Linh - Hà Nội, cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn sự quan tâm và ủng hộ của gia đình, người thân đã luôn

là nguồn động viên tinh thần để tôi hoàn thành tốt luận văn này

Mặc dù đã hết sức cố gắng, song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự chỉ dẫn, đóng góp ý kiến của các nhà khoa học, các thầy cô giáo, bạn

bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện!

Trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2013

Tác giả

Nguyễn Thị Hậu

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

HH

DHHH

BTHH

ĐH

CĐ

dd

ĐC

đktc

e

GS.TS

TS

GV

HS

KT

NXB

PPDH

THPT

TN

TNSP

SGK

bte

soh

VD

HDG

: hóa học : dạy học hóa học : Bài tập hóa học : Đại học

: Cao đẳng : dung dịch : Đối chứng : điều kiện tiêu chuẩn : electron

: Giáo sư - tiến sĩ : tiến sĩ

: Giáo viên : Học sinh : Kiểm tra : Nhà xuất bản : Phương pháp dạy học : Trung học phổ thông : Thực nghiệm

: Thực nghiệm sư phạm : Sách giáo khoa

: bảo toàn e : số oxi hóa : Ví dụ : hướng dẫn giải

MỤC LỤC

Lời cảm ơn ……… i

Danh mục viết tắt……… ii

Mục lục ……… iii

Danh mục bảng……… vi

Danh mục hình ……… vii

MỞ ĐẦU……… 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ……… …… 5

1.1.Cơ sở lý luận về tư duy……….… 5

1.1.1 Khái niệm tư du……….……… 5

1.1.2 Những hình thức cơ bản của tư duy……… 5

1.1.3 Những phẩm chất của tư duy……… 8

1.1.4 Các thao tác tư duy……… … 8

1.1.5 Tư duy hóa học – Phát triển tư duy hóa học 10

1.2 Cơ sở lí luận về năng lực tư duy……… …… 12

1.2.1 Cơ sở lí luận về năng lực……….…… 12

1.2.2 Khái niệm năng lực tư duy……… 13

1.2.3 Những điều kiện ảnh hưởng đến năng lực tư duy……… 16

1.2.4 Những đặc trưng và yếu tố cơ bản của năng lực tư duy……… 17

1.2.5 Điều kiện cần thiết để học sinh rèn luyện năng lực tư duy……… 19

1.3 Cơ sở lý luận về bài tập hóa học……… 20

1.3.1 Khái niệm bài tập hoá học……… 20

1.3.2 Tác dụng của bài tập hoá học ……… 21

1.3.3 Phân loại bài tập hoá học: ……… 23

1.3.4 Quá trình giải bài tập hoá học……… 23

1.3.5 Xu hướng phát triển của bài tập hóa học……… 24

1.4.Quan hệ giữa bài tập hóa học với việc phát triển tư duycủa học sinh……… 25

1.4.1 Mức độ phức tạp của hoạt động tư duy của học sinh khi giải một bài tập 25

1.4.2.Quan hệ giữa bài tập hóa học với việc phát triển tư duy của học sinh…… 26

1.5 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu………

1.5.1.Một số nhận xét về nội dung chương trình và sách giáo khoa hóa học hiện hành trường THPT

1.5.2 Vấn đề thực trạng sử dụng bài tập hoá học trong việc giảng dạy ở trường trung học phổ thông ……… ………

27 27 27 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY HÓA HỌC CHO HỌC SINH CHƯƠNG NHÓM NITƠ LỚP 11 NÂNG CAO

27 30 2.1 Cơ sở xây dựng tuyển chọn hệ thống bài tập.……… 30

2.1.1 Theo cấu trúc chương trình sách giáo khoa……… 30

2.1.2 Theo năng lực nhận thức của học sinh……… 30

2.1.3 Theo dạng bài tập ……… 30

2.1.5 Xác định nội dung hệ thống bài tập……… …… 30

2.1.4 Xác định mục đích của hệ thống bài tập……… …… 30

2.1.6 Xác định loại bài tập, các kiểu bài tập……… 31

2.1.7 Thu thập thông tin để soạn hệ thống bài tập……… 31

2.1.Nguyên tắc xây dựng tuyển chọn hệ thống bài tập hóa học……… 32

2.2.1 Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính chính xác, khoa học ……… 32

2.2.2 Từ đặc điểm riêng lẻ đến khái quát hệ thống, tính đa dạng……… 32

2.2.3 Hệ thống bài tập phải phù hợp với mức độ nhận thức……… 32

2.2.4 Hệ thống bài tập phải mở rộng kiến thức, vốn hiểu biết của HS………… 32

2.2.5 Hệ thống bài tập phải phát triển phát triển được năng lực tư duy hóa học cho học sinh, rèn luyện kỹ năng hóa học ……… ……… 32

2.2.6 Lặp đi lặp lại những kiến thức khó và trừu tượng……… 32

2.2.7 Cập nhật những thông tin mới ……… 32

2.3 Tiến hành xây dựng tuyển chọn hệ thống bài tập.……… 33

2.3.1 Các bước xây dựng tuyển chọn bài tập……… 33

2.3.2 Xây dựng tuyển chọn bài tập phát triển năng lực tư duy hóa học của HS 33

2.3 Một số biện pháp sử dụng hệ thống bài tập để phát triển tư duy hóa học chương Nitơ lớp 11 nâng cao……… 49

2.4.1 Sử dụng bài tập phát triển năng lực tiếp thu kiến thức……… 49

2.4.2 Sử dụng bài tập phát triển năng lực suy luâ ̣n biê ̣n luâ ̣n lô gic: ……… 52

2.5 Hệ thống bài tập phát triển năng lực tư duy hóa học chương Nhóm nitơ lớp 11 nâng cao 63

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 80

CHƯƠNG 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 81

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm……… … 81

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm……… 81

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm ……… 82

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm ……… 82

3.3 Tiến trình và nội dung thực nghiệm sư phạm ……… 82

3.3.1 Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng……… 82

3.3.3 Tiến hành thực nghiê ̣m……… 82

3.4 Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm……… 83

3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm ……… ……… 84

3.5.1 Kết quả tham khảo ý kiến giáo viên……… 84

3.5.2 Kết quả phiếu điều tra học sinh……… ……… 84

3.5.3 Kết quả bài kiểm tra lần 1 ……… 85

3.5.4 Kết quả bài kiểm tra lần 2 ……… 88

3.5.6 Kết quả tổng hợp 2 bài kiểm tra ……… 91

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm……… 93

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3……… 94

KẾT LUẬNVÀ KHUYẾN NGHỊ……… ……… 95

Kết luận 95

Khuyến nghị 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… …….… 97

PHỤ LỤC ……… 100

DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1 Các lớp thực nghiệm và đối chứng 82

Bảng 3.2 Ý kiến của HS về giờ học có sử dụng BTHH để phát triển tƣ duy Hóa 85

Bảng 3.3 Bảng điểm bài kiểm tra lần 1……… … 86

Bảng 3.4 Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra lần 1… 87

Bảng 3.5 Tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra lần 1……… 87

Bảng 3.6 Tổng hợp các tham số đặc trƣng bài kiểm tra lần 1……… 88

Bảng 3.7 Bảng điểm bài kiểm tra lần 2……… 88

Bảng 3.8 Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra lần 2… 89

Bảng 3.9 Tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra lần 2……… 89

Bảng 3.10 Tổng hợp các tham số đặc trƣng bài kiểm tra lần 2……… 90 Bảng 3.11 Tổng hợp kết quả của 2 bài kiểm tra ……… 91

Bảng 3.12 Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 2 bài kiểm

Bảng 3.13 Tổng hợp kết quả học tập của 2 bài kiểm tra ……… 91

Bảng 3.14 Tổng hợp các tham số đặc trƣng của 2 bài kiểm tra ……… 91

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 1 87

Hình 3.2 Biểu đồ phân loại kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 87

Hình 3.3 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 89

Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập bài kiểm tra lần 2 89

Hình 3.5 Đồ thị đường lũy tích 2 bài kiểm tra 90

Hình 3.6 Biểu đồ phân loại tổng hợp kết quả học tập của 2 bài kiểm tra 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang bước vào thập niên đầu của thế kỉ XXI , thế kỉ mà tri thức và

kĩ năng của con người được coi là yếu tố quyết định sự phát triển xã hội.Với sự phát triển như vũ bão của khoa học - kĩ thuật là điều kiê ̣n thuận lợi cho sự phát triển của mỗi quốc gia, con người là nhân tố chính tạo ra sự thay đổi tích cực đó Vì vậy, việc đầu tư vào nhân tố con người chính là mục tiêu hàng đầu của hoạt động giáo dục Giáo dục cần phải đào tạo những con người thông minh, trí tuệ, sáng tạo, phát triển

và giàu tính nhân văn cho xã hội

Ở nước ta, vấn đề nhân tố con người luôn được quan tâm, dù ở các thời đại

khác nhau nhưng luôn có sự coi trọng người tài, chúng ta luôn quan niệm: “hiền tài

là nguyên khí quốc gia”, vì vậy “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” là nhiệm vụ trung tâm của giáo dục - đào tạo

Muốn đáp ứng được mục tiêu đào tạo đó thì trong chiến lược giáo dục nhất thiết phải đổi mới phương pháp dạy học để thích ứng với sự bùng nổ tri thức, có tác dụng quyết định với tiến trình phát triển xã hội

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay là: nâng cao hoa ̣t đô ̣ng nhâ ̣n thức và phát triể n năng lực tư duy cho HS, từ đó phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của người học, bồi dưỡng phương pháp tự học Với các môn khoa học tự nhiên nói chung và môn Hóa học nói riêng giúp cho h ọc sinh phát triển năng lực tư duy rất tốt

Để học giỏi môn hoá học, học sinh cần có những phẩm chất và năng lực như:

có hệ thống kiến thức hoá học cơ bản vững vàng, sâu sắc, có trình độ tư duy hóa học phát triển (năng lực tiếp thu kiến thức , năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát, năng lực suy luâ ̣n biê ̣n luâ ̣n lô gic , năng lực quan sát và nhâ ̣n xét tìm con đường ngắn nhất đến kết quả , năng lực sáng tạo,…) có kỹ năng thực hành và vận dụng linh hoạt sáng tạo kiến thức hoá học đã có để giải quyết các vấn đề trong hóa học cũng như trong thực tiễn …vì vậy, phát triển năng lực nhận thức và rèn luyện các kỹ năng là những yêu cầu cơ bản, quan trọng nhất của quá trình bồi dưỡng HS

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Duy Ái, Nguyễn Tinh Dung, Trần Thành Huế, Trần Quốc Sơn,

Nguyễn Văn Tòng (2005), Một số vấn đề chọn lọc của hóa học, tập II, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

2 Nguyễn Duy Ái (2001), Tài liệu giáo khoa chuyên hóa học 11 – Nxb Giáo dục,

Hà Nội

3 Ngô Ngọc An (2003), 350 bài tập hóa học chọn lọc và nâng cao lớp 11, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

4 Nguyễn Như An (1996), Phương pháp dạy học giáo dục học, Nxb Đại học quốc

gia, Hà Nội

5 Nguyễn Ngọc Bảo (1995), Phát triển tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá

trình dạy học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

6 Vũ Ngọc Ban (2006), Phương pháp chung giải các bài toán hóa học trung học

phổ thông, NXB Giáo Dục

7 Bộ GD & ĐT, Bộ đề thi tuyển sinh vào Đại học & Cao đẳng từ năm 2001 - 2013

8 Phạm Đức Bình (2005), Phương pháp giải bài tập Hóa đại cương, NXB Giáo

dục

9 Nguyễn Hữu Châu (2005), Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình

dạy học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo

dục, Nxb Giáo dục, Hà Nội

11 Nguyễn Cương, Nguyễn văn Đậu, Phạm văn Phái, Đỗ thị Trang (1988), Lý

luận dạy Hoá học, tập 2 Trường ĐHSP Hà Nội I

12 Nguyễn Cương, Nguyễn Mạnh Dung, Nguyễn thị Sửu - (2000) Phương pháp

dạy học Hoá học, tập 1, 2 - Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

13 Nguyễn Tinh Dung -(1982) Mấy biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho học

sinh, Nghiên cứu giáo dục, (9), trang 10, 29

14 Đề thi tuyển sinh các trường đại học và cao đẳng – (2010  2014)

15 Nguyễn Đình Độ (1993), Giải bộ đề tuyển sinh Đại học theo phương pháp chủ

đề môn Hóa học, Nxb trẻ, Hà Nội

16 Phạm Minh Hạc, Lê Khanh, Trần Trọng Thủy (1998), Tâm lí học, tập 1,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

17 Phạm Văn Hoan (2005), Tuyển tập các bài tập hóa học – Trung học phổ

thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội

18 Nguồn internet

19 Nguyễn Ngọc Quang (1994), Lý luận dạy hóa học, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

20 Nguyễn Thị Sửu, Đặng Thị Oanh (2007), Giảng dạy các chương mục quan

trọng của Hoá học phổ thông, Đaị học Sư phạm Hà Nội (Chuyên đề cao học –

chuyên ngành LL & PPDH Hoá học)

21 Nguyễn Thị Sửu, Trần Trung Ninh, Nguyễn Thị Kim Thành (2009), Trắc

nghiệm chọn lọc Hoá học THPT, NXB Giáo dục, Hà Nội

22 Nguyễn Văn Thoại (2005), Tuyển chọn những bài ôn luyện thi vào Đại học,

cao đẳng môn Hóa học, NXB Giáo dục

23 Cao Thị Thặng - Phạm Thị Lan Hương (2003) Áp dụng dạy học tích cực, Bộ

giáo dục và Đào tạo Dự án Việt Bỉ đào tạo giáo viên các trường sư phạm 7 tỉnh miền Bắc – Việt Nam

24 Nguyễn Thị Kim Thành, Vũ Thị Minh Trang, Vũ Phương Liên (2010), Tập

bài giảng và công nghệ dạy học Hoá học ở trường THPT, Trường Đại học Giáo dục

– ĐHQG Hà Nội

25 Lê Xuân Trọng, Nguyễn Đình Chi (2000), Bài tập nâng cao hóa học 11, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

26 Lê Xuân Trọng, Từ Ngọc Ánh, Phạm Văn Hoan, Cao Thị Thặng (2011), Bài

tập hóa học 11 – Nâng cao, Nxb Giáo dục, Hà Nội

27 Lê Xuân Trọng, Nguyễn Hữu Đĩnh, Lê Chí Kiên, Lê Mậu Quyền (2011),

Hóa học 11 – Nâng cao, Nxb Giáo dục, Hà Nội

28 Nguyễn Xuân Trường (2003), Bài tập hóa học ở trường phổ thông, Nxb Đại

học sư phạm, Hà Nội

29 Nguyễn Xuân Trường (2003), “Rèn trí thông minh trong dạy học Hóa học”,

30 Nguyễn Xuân Trường (2003), Cách biên soạn và trả lời câu hỏi trắc nghiệm

môn Hóa học ở trường phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội

31 Nguyễn Xuân Trường (2007), Phương pháp dạy học Hóa học ở trường phổ

thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội

32 Vũ Anh Tuấn, Trần Như Chuyên, Phạm Đình Hiến (2009), Ôn luyện kiến

thức theo cấu trúc đề thi môn Hóa học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

33 Nguyễn Xuân Trường (2012), Hóa học với thực tiễn đời sống - Bài tập ứng

dụng, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

34.Nguyễn Xuân Trường –Trần Trung Ninh-Nguyễn Đức Dũng (2010),Thí

nghiệm thực hành hương hs dạy học hóa học, Nxb Đại Học sư phạm

35 Đào Hữu Vinh (1988), Hướng dẫn ôn luyện lý thuyết và các phương pháp chọn

lọc giải toán hoá học, NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp

36 Đào Hữu Vinh (1996), 500 bài tập hóa học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

37 Đào Hữu Vinh (1996), Cơ sở lí thuyết hóa học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

38 M.V.Zueva (1982), Phát triển học sinh trong giảng dạy hóa học ( Dương Tất

Tốn, Nguyễn Thế Trường dịch ), Nxb Giáo dục, Hà Nội