Quan niệm của I.Kant về lý tính trong tác phẩm Phê phán lý tính thực hành

Tình hình nghiên cứu Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu liên quan đến quan niệm của Kant về đạo đức, lý tính và mối quan hệ giữa đạo đức học và lý luận nhận thức, trong đó phải k

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MAI VĂN THƯƠNG

QUAN NIỆM CỦA I KAN VỀ LÝ TÍNH TRONG

TÁC PHẨM PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MAI VĂN THƯƠNG

QUAN NIỆM CỦA I KAN VỀ LÝ TÍNH TRONG

TÁC PHẨM PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNH

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Triết học

Mã số: 60 22 03 01

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Văn Chung

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Văn Chung

Kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác

Hà nội, ngày tháng 05 năm 2015

Tác giả luận văn

Mai Văn Thương

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, giúp đỡ và động viên của quý thầy cô, gia đình và bạn bè

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo TS Phạm Văn Chung về những ý kiến đóng góp và sự chỉ dẫn tận tình của thầy trong suốt thời gian tôi thực hiện luận văn này

Xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các Thầy giáo, Cô giáo trong khoa Triết học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhận văn đã cung cấp cho tôi những tri thức quý báu trong suốt quá trình học tập cũng như đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình bạn bè, những người đã luôn bên tôi động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

Tác giả luận văn

Mai Văn Thương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6 CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LỊCH SỬ CỦA TRIẾT HỌC I KANT

VÀ TÁC PHẨM PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNHError! Bookmark

not defined

1.1 Những tiền đề lịch sử của triết học I KantError! Bookmark not defined

1.2 I Kant - Con người và tác phẩm Error! Bookmark not defined

1.3 Nội dung chính của tác phẩm Phê phán lý tính thực hành Error!

Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG CHÍNH CỦA QUAN NIỆM CỦA I KANT VỀ

LÝ TÍNH TRONG TÁC PHẨM PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNH

Error! Bookmark not defined

2.1 Quan niệm của I Kant về lý tính và về lý tính thực hành nói chung Error! Bookmark not defined

2.1.1 Cách đặt vấn đề của I Kant trong nghiên cứu lý tính và thực chất của

sự phê phán lý tính thuần túy Error! Bookmark not defined 2.1.2 Quan niệm của I Kant về lý tính thực hành nói chung Error!

Bookmark not defined

2.2 Sự khám phá quan năng của lý tính thực hành trong Phê phán lý tính

thực hành Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tự do, ý chí và tự do ý chí như là những yếu tố cơ bản cấu thành quan

năng lý tính thực hành Error! Bookmark not defined

2.2.2 Đạo đức như là yếu tố quan trọng tất nhiên cấu thành quan năng của lý

tính thực hành Error! Bookmark not defined

2.3 Ý nghĩa của quan niệm của I Kant về lý tính đối với nhận thức khoa học Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình của lịch sử triết học thế giới, triết học cổ điển Đức đóng vai trò quan trọng không chỉ bởi nó là một trong những tiền đề tạo nên triết học Mác

mà bản thân những di sản của các triết gia từ Kant đến Hêghen còn có những giá trị to lớn đối với thời đại của các ông và đối với thời đại ngày nay Trong những di sản ấy triết học của I Kant chiếm vị trí rất quan trọng Kant là người sáng lập ra triết học cổ điển Đức, là nhà tư tưởng vĩ đại mà đến ngày nay những tác phẩm của ông vẫn còn được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu Cũng giống như những nhà triết học cổ điển Đức khác Kant đặc biệt đề cao vai trò của lý tính trong quá trình nhận thức của con người Với tư tưởng phê phán tất cả các quan niệm trước

đó về lý tính Kant đã đi sâu vào việc giải thích cụ thể kết cấu của lý tính, các phạm trù của lý tính, cơ chế tác động giữa các phạm trù của lý tính… Đặc biệt hơn Kant

đã nhận thức được vai trò to lớn của đạo đức đối với lý tính cũng như sự quy định của lý tính lên đạo đức Vai trò to lớn mà triết học của Kant đem lại cho sự phát triển của triết học ở chỗ là đã mở ra một giai đoạn mới trong quá trình nhận thức của nhân loại Kant đã thực hiện một cuộc đảo lộn Côpécních khi đưa nhận thức của triết học trở về với chính bản thân con người Bên cạnh đó, không ai có thể phủ nhận công lao to lớn của Kant trong nỗ lực xây dựng một phương pháp luận mới cho nghiên cứu khoa học Kant cố gắng đưa ra một hệ thống khái niệm, phạm trù nhằm bao quát được những quy luật của tự nhiên nhưng ông đã gặp phải những nghịch lý không thể giải quyết, tuy vậy, nếu không có những cố gắng ban đầu ấy thì cũng sẽ không có những phạm trù, khái niệm cơ bản trong phép biện chứng của triết học Mác sau này

Trong thời đại bùng nổ của cách mạng khoa học kỹ thuật, của thời đại hội nhập trên phạm vi toàn cầu như hiện nay, những lối sống, phương thức tư duy của con người dường như bị chi phối bởi, hoặc là nền chính trị, hoặc là tư tưởng của đa

số chứ không phải của cá nhân Nói cách khác, đó là sự mất tự do của con người, của lý tính con người hay tự do, lý tính đang bị xem nhẹ, có khi cá nhân con người không có chính kiến của riêng mình, những hành động của họ cũng chỉ giới hạn như là từ những sự tác động bề ngoài chứ không phải do những quy tắc bên trong

họ quy định Điều này dẫn đến tình trạng tâm lý đám đông hay như thuật ngữ của triết học phương Tây hiện đại là “con người đại chúng” ngày càng tăng lên Những giá trị, những chuẩn mực đạo đức của con người cũng bị chi phối theo xu hướng

đó, theo đó chân lý phụ thuộc vào đám đông chứ không hề phụ thuộc vào bản thân của sự vật hiện tượng Từ đây nảy sinh nhiều vấn đề lớn như thực chất hành động đạo đức của con người là do đâu? Có tự do trong ý chí hành động của con người hay không? Nếu có thì nó xuất phát từ đâu? Tự do đó bị quy định bởi cái gì, hoặc,

tự do hoàn toàn không bị quy định bởi điều gì cả? Hoạt động khoa học của các nhà nghiên cứu cần dựa vào đâu để có tính đạo đức? Tìm hiểu quan niệm của Kant

về lý tính trong tác phẩm Phê phán lý tính thực hành sẽ cho chúng ta những gợi

mở quan trọng để trả lời cho những vấn đề trên

Ngày nay với sự phát triển bùng nổ của tri thức khoa học, con người đang đứng trước những nghịch lý, mâu thuẫn không dễ giải quyết Dường như cùng với

sự gia tăng kiến thức, tri thức, những phương tiện công nghệ mới con người càng xuống cấp về đạo đức, tỏ ra mất phương hướng trong nhiều vấn đề đời sống như sinh thái môi trường, khoảng cách quá lớn giữa giàu và nghèo, sự phát sinh những bệnh tật hiểm nghèo, chiến tranh, sự cạn kiệt của các nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguy cơ dùng chính những thành tựu của khoa học, công nghệ chống lại loài người… Trong bối cảnh ấy lương tâm của nhà khoa học đang bị thách thức nghiêm trọng Vì thế, nhận thức khoa học nói chung, tư duy, lý tính nói riêng cần phải được xem xét đến những động lực, cội nguồn, trong đó có cả cội nguồn đạo đức của nó

Ở Việt Nam trước đây việc nghiên cứu tư tưởng của Kant thông qua các tác phẩm của ông chủ yếu là dựa trên những kết quả nghiên cứu khác nhau Điều đó dẫn đến nhiều khó khăn trong việc nghiên cứu nội dung tư tưởng triết học của Kant Tuy nhiên, ngày nay đã có nhiều công trình dịch thuật của các dịch giả uy tín trong nước về các tác phẩm của Kant khiến cho việc nghiên cứu Kant trở nên thuận lợi hơn Những tác phẩm của Kant được dịch trực tiếp từ tiếng Đức sang tiếng Việt cho phép việc tìm hiểu tư tưởng triết học của Kant được chính xác hơn

Từ những lý do nhận thức và thực tiễn trên tôi chọn đề tài “Quan niệm của I

Kant về lý tính trong tác phẩm Phê phán lý tính thực hành” để làm luận văn thạc sĩ

triết học

2 Tình hình nghiên cứu

Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu liên quan đến quan niệm của Kant

về đạo đức, lý tính và mối quan hệ giữa đạo đức học và lý luận nhận thức, trong đó phải kể đến công trình “Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học” Đây là tác phẩm của nhiều tác giả đã được in thành “Kỷ yếu hội thảo quốc tế” kỷ niệm 200 năm ngày mất của Kant Có rất nhiều bài viết liên quan đến vấn đề mà đề tài nghiên cứu Về nhận thức luận có các công trình “Nhận thức luận

và đạo đức học trong triết học cổ điển Đức” của Trịnh Tri Thức; “Phương thức tư duy chủ thể tính của I Cantơ về những gợi mở của nó đối với đương đại” của Âu Dương Khang; “Thực chất “cái siêu việt” của lý tính trong lý luận nhận thức của I Cantơ và tư tưởng của ông về một nền triết học khoa học” của Phạm Văn Chung;

“Tư tưởng của I Cantơ về sự thống nhất của lý luận nhận thức, đạo đức trong nhân học” của Nguyễn Vũ Hảo; “Immanuen Kant và nhận thức luận hiện đại” của Đỗ Văn Khang; “Lý luận nhận thức của I Cantơ thời kỳ “phê phán” - giá trị và hạn chế” của Trần Văn Phòng; “Nhận thức luận của Cantơ - Nhìn từ triết lý Đông phương” của Lê Công Sự; “Quan niệm của Cantơ về bản chất và giới hạn của nhận

thức” của Dương Văn Thịnh; “Quan niệm của Cantơ về bản chất của nhận thức và

ý nghĩa của nó” của Vũ Văn Viên

Về đạo đức học có các công trình như “Đạo đức học của Cantơ và ý nghĩa hiện thời của nó” của Nguyễn Trọng Chuẩn; “Triết học đạo đức của Cantơ và ảnh hưởng của nó đối với nền triết học phương Tây” của Ngô Thị Mỹ Dung; “Tìm hiểu một số quan niệm đạo đức của I Cantơ (Qua so sánh với quan niệm đạo đức của Mạnh Tử)” của Đỗ Thị Hòa Hới; “Quan hệ giữa cá thể và cộng đồng trong học thuyết đạo đức học của Cantơ” của Trịnh Duy Huy; “Thế giới đạo đức trong triết học thực tiễn của Cantơ” của Nguyễn Kim Lai; “Quan niệm của I Cantơ về mối quan hệ giữa ý chí tự do và ý chí phục tùng các quy tắc đạo đức” của Nguyễn Thế Nghĩa; “Quan hệ giữa đạo đức với các lĩnh vực đời sống xã hội khác trong quan niệm đạo đức học của Cantơ” của Nguyễn Văn Sanh; “Một số khía cạnh đạo đức trong triết học Cantơ” của Lê Thị Thủy; “I Cantơ và phạm trù nghĩa vụ đạo đức” của Võ Minh Tuấn

Liên quan đến các chủ đề trên còn có công trình luận văn thạc sĩ triết học đã công bố của Vũ Thị Thu Lan về “Mệnh lệnh tuyệt đối trong đạo đức học của I

Kant”, công trình luận văn tiến sĩ triết học của Vũ Thị Hải về “Một số quan điểm

đạo đức cơ bản của Arixtốt và I Kant” Trong các công trình nghiên cứu trên đáng chú ý là công trình của Nguyễn Kim Lai về “Thế giới đạo đức trong triết học thực tiễn của Cantơ”; công trình của Nguyễn Vũ Hảo về “Tư tưởng của I Cantơ về sự thống nhất của lý luận nhận thức, đạo đức trong nhân học”; công trình của Nguyễn Thế Nghĩa về “Quan niệm của I Cantơ về mối quan hệ giữa ý chí tự do và ý chí phục tùng các quy tắc đạo đức”; công trình của Trịnh Tri Thức về “Nhận thức luận

và đạo đức học trong triết học cổ điển đức”

Trong luận văn có phần giới thiệu về tiền đề lịch sử ra đời triết học Kant cũng như tiểu sử của ông Về điểm này luận văn chủ yếu khai thác các tài liệu như

hóa Phương Nam liên kết ấn hành; “Câu chuyện triết học” của Will Durant do Trí Hải và Bửu Đích dịch được NXB Văn hóa thông tin ấn hành năm 2008; Phần cuối trong tập 2 của “Phê phán lý tính thuần túy” của Immanuen Kant do Bùi Văn Năm Sơn dịch và chú giải xuất bản năm 2014; “Lịch sử triết học” do Nguyễn Hữu Vui chủ biên xuất bản năm 2008 Nói chung ở đây chúng tôi không có những hiểu biết mới, riêng về cuộc đời, sự nghiệp của Kant cũng như tiền đề cho sự ra đời tác

phẩm Phê phán lý tính thực hành Điều này là hiển nhiên, vì những dữ kiện về

Kant nói chung là cố định và chắc chắn

Các công nói trình trên có ưu điểm là đã phân tích và chỉ ra được như thế nào là lý tính, đạo đức và những đặc điểm của chúng trong quan niệm của Kant Một số công trình đã đi sâu vào tìm hiểu cấu trúc và các khái niệm đặc thù của lý tính trong triết học của Kant như “Thực chất “cái siêu việt” của lý tính trong lý luận nhận thức của I Cantơ và tư tưởng của ông về một nền triết học khoa học” của Phạm Văn Chung Một số công trình đã phần nào chỉ ra được mối liên hệ giữa

lý tính và đạo đức trong triết học Kant như “Nhận thức luận và đạo đức học trong triết học cổ điển Đức” của Trịnh Tri Thức; “Thế giới đạo đức trong triết học thực tiễn của Cantơ” của Nguyễn Kim Lai; “Tư tưởng của I Cantơ về sự thống nhất của

lý luận nhận thức, đạo đức trong nhân học” của Nguyễn Vũ Hảo; “Quan niệm của

I Cantơ về mối quan hệ giữa ý chí tự do và ý chí phục tùng các quy tắc đạo đức” của Nguyễn Thế Nghĩa Tuy nhiên, các công trình đều chỉ chú ý khảo sát quan niệm của Kant thông qua nhiều tác phẩm của ông nên chủ yếu mang tính khái quát chung chứ chưa có tính chuyên sâu về một tác phẩm Các công trình nghiên cứu cũng chưa thể hiện được mối quan hệ sâu sắc giữa lý tính và đạo đức, nhất là vấn

đề trong mối quan hệ giữa lý tính và đạo đức, đạo đức có vai trò gì đối với lý tính

và ngược lại, cơ chế tác động của lý tính và đạo đức như thế nào, nhìn chung chưa được giải đáp sâu sắc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Trọng Chuẩn (1997), Quan niệm của Kant về tính tích cực của chủ

thể nhận thức, I Kant - Người sáng lập nền triết học cổ điển Đức, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội, tr 75 – 83

2 Nguyễn Trọng Chuẩn (2004), Đạo đức học của Kant và ý nghĩa hiện thời của

nó, Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ

yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 433 - 441

3 Phạm Văn Chung (2004), Thực chất cái “siêu việt” của lý tính trong lý luận

nhận thức của Kant và tư tưởng của ông về một nền triết học khoa học, Triết

học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ yếu hội

thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 94 - 120

4 Phạm Văn Chung (2006), Triết học Mác về lịch sử, NXB Chính trị quốc gia,

Hà Nội

5 Phạm Văn Chung (2012), Tập bài giảng đạo đức học, NXB Chính Trị Quốc

Gia, Hà Nội

6 Phạm Văn Chung (2014), Giáo trình lịch sử triết học (Giai đoạn C Mác, Ph

Ănghen, V I Lênin), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

7 Ngô Thị Mỹ Dung (2004), Triết học đạo đức của Kant và ảnh hưởng của nó

đối với nền triết học phương Tây, Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận

thức luận và đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị

quốc gia, Hà Nội, tr 441 - 458

8 Bùi Đăng Duy (2004), Immanuen Kant và nền triết học hiện đại ở Phương

Tây, Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ

yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 164 – 155

9 Trần Thái Đỉnh (2005), Triết học Kant, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

10 Vũ Thị Hải (2012), Một số quan niệm đạo đức cơ bản của Arixtốt và I Kant,

11 Nguyễn Vũ Hảo (2004), Tư tưởng của Kant về sự thống nhất của lý luận

nhận thức, đạo đức học trong nhận học, Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề

nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB

Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 155 - 170

12 Howard Caygill (2013), Từ điển triết học Kant, Bùi Văn Nam Sơn dịch và hiệu đính, NXB Tri thức, Hà Nội

13 Đỗ Thị Hòa Hới (2004), Tìm hiểu một số quan niệm đạo đức của Kant (qua

so sánh với quan niệm của Mạnh Tử),Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề

nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB

Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 496 - 512

14 Nguyễn Văn Huyên, Triết học Imanuel Kant (1724 - 1804), tạp chí triết học,

số 8, tháng 12 – 1996

15 Nguyễn Văn Huyên (1997), Tư tưởng đạo đức trong những tác phẩm thời kỳ

đầu của Kant Mối quan hệ đạo đức - thẩm mỹ, I Kant - Người sáng lập nền

triết học cổ điển Đức, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, tr 127 – 138

16 Nguyễn Văn Huyên (2004) Triết học Kant – Một triết học văn hóa, Triết học

cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo

khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 578 - 589

17 Trịnh Duy Huy (2004), Quan hệ giữa cá thể và cộng đồng trong học thuyết

đạo đức học của Kant, Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận

và đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia,

Hà Nội, tr 529 - 540

18 Nguyễn Quang Hưng (2004), Chủ nghĩa nhân đạo trong đạo đức học của Kant: Ảo tưởng hay hiện thực? (qua phân tích ý tưởng của Kant về một nền

hòa bình vĩnh cửu), Triết học cổ điển Đức: Những vấn đề nhận thức luận và

đạo đức học, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, NXB Chính trị quốc gia, Hà

Nội, tr 512 - 529